تاریخ نشر: چهارشنبه 8 حمل (فروردین) 1403 خورشیدی – 27 مارس 2024 میلادی – ملبورن – آسترالیا
پنج دهه آشنایی و دوستی صمیمانه با زنده یاد استاد جلال نورانی
طنز پرداز ، نویسنده ،ژورنالیست و پژوهشگر ورزیدهء کشور
قیوم بشیر هروی
27 مارس 2024 میلادی
ملبورن – استرالیا
امروز از بزرگ مردی یاد می کنیم که می توان او را از جمله پیشگامان طنز در کشور ما نامید.
زنده یاد جلال نورانی در 31 سرطان 1327 خورشیدی در منطقه شیرپور شهر کابل دیده به جهان گشود ، پس از فراگیری دوره ابتدایی و ادامه تحصیل در لیسه امانی در سال 1346 خورشیدی سند فراغت گرفت و وارد دانشکده حقوق دانشگاه کابل شد و در سال 1351 خورشیدی با اخذ درجه لیسانس فراغت حاصل نمود.
او از زمانی که در صنف چهارم مکتب بود به تقاضای پدرش عصرها پس از آمدن پدر به خانه به خواندن روزنامه های اصلاح و انیس به صدای بلند می پرداخت و همین امر باعث شد تا بیشتر علاقمند به مطالعه گردد. او پس از فرا گیری زبان آلمانی در مکتب کم کم شروع به ترجمه داستان های کوتاه برای مجله اطفال ( دکمکیانو انیس) می نمود.
روی آوردن او به طنزاززمانی آغاز گردید که در دفتر ژوندون با زنده یاد استاد بشیر هروی مقابل گردید، آن زمان استاد بشیرصفحه کچری قروت را در ژوندن سرپرستی می نمودند.
مرحوم نورانی درمقاله ایکه بمناسب بیست و ششمین سال وفات استاد بشیرهروی نگاشته بود چنین گفت:
” آشنایی من با استاد بشیر و خانوادۀ نجیب وی از اواسط دهه چهل آغاز شد. در تمام سالهای چاپ جریده تر جمان در کابل ، من به عنوان شاگرد و دستیار استاد معظم بشیر هروی با ایشان همکاری داشتم و با هفت نام مستعار برای ترجمان مطلب می نوشتم.
اینکه استاد بشیر هروی تا چه حد در تربیه ذوق طنز نویسی من و سایرآغاز گران طنز نویسی نقش اساسی داشته اند درین مختصر نمی گنجد “
او با رهنمایی و تشویق شادروان استاد بشیر هروی به طنز روی آورد و همکاری اش را در این راستا با ترجمان آغاز نمود و با نام های مستعار جیمنون ، بچهء جیمنون ، اشتوکا ، چوشکی ، شیر پودری خور ، گل سیب ، گلبدست و نورانی می نوشت.
آری! مرحوم نورانی از سال 1348 تا 1352 که آخرین شماره ترجمان چاپ می شد همکار دایمی ترجمان بود.
پس از کودتای26 سرطان 1352 و توقف نشرات ترجمان ، مرحوم نورانی در صفحه طنز و فکاهی مجله ژوندون و رونامه انیس وقت طنز گونه های می نوشت و طنز هایی را نیز از زبان های روسی ، بلغاری و ترکی ترجمه میکرد و نخستین مقالهء پژوهشی اش را با رهنمایی زنده یاد استاد بشیر هروی تحت عنوان طنز در اثار حکیم سنایی غزنوی به رشته تحریر درآورد ودر سیمیناربین المللی حکیم سنایی غزنوی که در سال 1356 خورشیدی در کابل برگزار گردیده بود ارائه نمود. و همزمان همکاری با رادیو افغانستان را با نوشتن درامه ها ، پارچه های تمثیلی و نمایشنامه ها آغاز نمود.
آری ! او هنوز دانشجو بود که در حلقات مطبوعاتی شهر کابل به حیث یک طنزنویس با استعداد شناخته شده بود.
پخش نمایشنامههای طنزی جلال نورانی از رادیوی افغانستان در نخستین سالهای دهه ۵۰ خورشیدی آغاز شد و سبب شهرت او گردید. او سپس 1358 خورشیدی برای ادامه تحصیلات عالی عازم سن پترزبورگ در اتحاد شوروی سابق شد ودر کنار یادگیری زبان روسی در رشته خبرنگاری سند فوق لیسانس را بدست آورد و بکابل باز گشت.
برخی از آثار مرحوم نورانی که اقبال چاپ یافتند قرار ذیل است :
1 – ای همو بیچاره گگ اس
2 – مربای مرچ
3 – وغیره نویسی
4 – طنز هایی از چهار گوشه جهان که شامل 101 طنز از 27 کشور جهان است و از زبان های روسی ، بلغاری و غیره ترجمه شده است.
5 – چه کنم عادتم شده
6 – طنز های منتخب و کارتون ها
7 – مادر کلان ( داستان برای کودکان )
8 – تیاتر کودک
9 – تیاتر و مکتب ، در مورد ترویج تیاتر در مکاتب به اضافه یازده نمایشنامه کوتاه دیگر.
10 – شیوه های تشویق و تنبیه در مکاتب
11 – قول شرف
12- رنگ و بوی حرفه های ( داستان های منظوم از نویسنده ایتالیایی )
13 – سحرگاهان اینجا آرام است
14 – کاروان دوستی
15 – فیلمنانه جادوگر سبز.
16 – گفتاری در مورد ادبیات دراماتیک
و مهمترین اثری که از ایشان به جا مانده است هنز طنز پردازی میباشد که می توان گفت مفصل ترین اثر پژوهشی در مورد طنز است که نتیجه تقریبآ ده سال تحقیق و کارکرد شبانه روزی مرحوم نورانی بوده که با استفاده از منابع فارسی ، انگلیسی و روسی به رشته تحریر درآمده است و اثری است منحصر به فرد میباشد که تا قبل از آمدن طالبان در دانشگاه کابل بصورت اکادمیک تدریس میشد .
در مورد کارهای مرحوم نورانی در استرالیا باید گفت که همکاری چندین ساله شان با مجله افغانستان و جهان امروز که اینجانب مدیر مسئول آن بودم و در شهر ادیلاید استرالیا جنوبی منتشر میشد از سال 1999 آغازو تا سال 2003 ادامه یافت و متعاقبآ با همکاری هم مجله هنری گلبرگ را تأسیس نمودیم که تنها 12 شماره از آن اقبال نشر یافت و ابتدا من آنرا در شهر ادیلاد منتشر میکردم و پس از نشر یکی دوشماره و نقل مکان نمودن من به ملبورن با همکاری هم چاپ آنرا ادامه دادیم.
آنچه جالب توجه میباشد:
1- همکاری مرحوم نورانی با پدرم زنده یاد استاد بشیر هروی (1348 – 1352) خورشید در هفته نامه ترجمان .
2 – همکاری چندین ساله مرحوم نورانی با برادر گرامی ام محمد مهدی بشیر( در حال حاضر مؤسس و صاحب امتیاز سایت وزین 24 ساعت) از برج حمل 1353 خورشیدی تا ماه جدی 1368 ( بجز سه سال « 1358 – 1361 » که مرحوم نورانی برای تحصیلات عالی به خارج رفته بود) در روزنامه انیس و مجله دکمکیانو انیس و از اول دلو 1368 تا ثور 1371 خورشیدی که مرحوم نورانی رئیس مؤسسه نشراتی انیس بود و مهدی بشیر مدیر مسئول مجله د کمکیانو انیس.
3 – همکاری من با مرحوم نورانی از سال 1999 تا 2006 در مجله افغانستان و جهان امروز و مجله هنری گلبرگ.
اما آشنایی فامیلی ما با مرحوم نورانی و فامیل محترم شان از اوایل 1347 آغاز شد که با رفت و آمد های فامیلی ادامه یافت و در حال حاضر نیز با خواهر بزرگ مرحوم نورانی محترمه استاد زلیخا نورانی که درملبورن اقامت دارند همچنان ادامه دارد.
ناگفته نباید گذاشت که مرحوم نورانی یکی از بنیان گزاران فعال انجمن فرهنگی ایالت ویکتوریا استرالیا بودند که با همکاری محترم محمد اسلم اکرم ،محترمه زلیخا نورانی ، شاد روان استاد عبدالرؤف راصع ، شادروان آقای مسعود ، محترمه ممتاز مسعود ، محترم مهدی دعاگوی ، محترم بشیر احمد کشتیار ،محترمه حبیبه عسکر ، محترمه شکیلا نصیر ، محترم روانی ، محترم علی یار ،زنده یاد انجنیر یونس عزیز ، محترم صاحب شکیب ، محترم انجنیر فرید رسیف ، اینجانب قیوم بشیر هروی و تعدادی دیگری از فرهنگیان و فرهنگ دوستان مقیم ملبورن پایه گزاری گردید، هرچند تعدادی از این دوستان نظر به دلایلی بعدآ از اشتراک در آن کناره گیری نمودند.
و اما تصمیم رفتن به افغانستان پس از قریب 16 سال زندگی در آسترالیا :
در آستانهء سال 2009 میلادی بود که جلال نورانی بعد از اقامت شانزده ساله در شهر ملبورن کشور آسترالیا ناگهان بکس سفری اش را بست و گفت : میروم افغانستان.
برای خدا حافظی با خانه اش رفتم ( خانه یی که نداشت یعنی آپارتمان کرایی اش).
پرسیدم : چرا میروی؟
به بکس بسته ایکه فکر می کنم حدود سی کیلو وزن را در خود جا داده بود اشاره کرد و گفت: میخواهم این را به افغانستان انتقال بدهم، حتماآ باید انتقالش بدهم.
لحن جدی این طنز پرداز که القابی چون داستان نویس ، نمایشنامه نویس ، پژوهشگر و مترجم آثار ادبی را هم پیشیروی نامش قطار می کنند ، مرا بهت زده ساخت. به سوی او چرخیدم و به چشمانش نگریستم ، میخواستم ببینم که به کی مانند شده ؟ به جیمز باند ویا کدام قاچاقبر حرفه یی ؟ دیدم به هیچ کسی شباهت ندارد، جزء خودش، همان جلال نورانی که در چند سال اخیر در مجلهء هنری گلبرگ باهم همکار بودیم ، همان طنز پرداز وطن ما که مورچه زیر پایش آزار نمی بیند ، اما گاهی خرطوم فیل را دندان می گیرد ، از موش می گریزد ، اما سگ دیوانه را به لگد می زند ، از لگذ قاطر مست نمی ترسد ، اما گوسفند مظلوم را به خاطر « گوسفندی بودن» می نکوهد، گدی پران بازی را دوست دارد و از جنگ انداخت گدی پران( کاغذ باد) حتی در همین پس پیری لذت می برد و چون کودکان خیزک می زند که کدام کاغذ پران آن دیگری را به دست باد می سپارد و به قول بچه های کابل « آزاد» می کند، اما سگ جنگی ، مرغ جنگی و قچ جنگی را ابلهانه می داند.
از او پرسیدم:
خوب ، میخواهی این بکس سی کیلویی را به کابل ببری؟
گفت: بلی ، باید ببرم.
دیدم که بهترین فرصت دست داده که با این طنز پرداز شوخی کنم ، گفتم:
کاکا نورانی ! اگر این بکس را از مواد مخدر پر کرده افغانستان می بری ، زیره به کرمان بردن است ، اگر پر از دالر است ، محال است که آنرا از همین میدان هوایی ملبورن بگذرانی ، گیرم که همه به خواب خرگوشی رفتنند و بکس دالر را به وطن بردی ، بدان و آگاه باش که هنوز روی اقیانوس هند پرواز می کنی که اختطاف چیان در کابل برایت آهنگ « قدم بنه و فرود آ که خانه خانهء تست » را به افتخارت دسته جمعی می خوانند .
اگر این بکس پر از قباله های شرعی و اسناد قانوی جایداد های هموطنان ساکن استرالیا است که میخواهی آنرا از غاصبان گرفته وبه صاحبان شان برگدرانی ، بدان و آگاه باش که زمین چوران شخ بروت و گردن کلفت در افغانستان صد ها هزار جریب زمین و ملکیت های دولتی را قورت کرده و آروغی هم نزده اند. این اسناد دست داشتهء ترا « درگیران » بخاری بادی گارد های خود هم نمی کنند.
نورانی برخاست و بکسش را باز کرد و گفت :
ببین در بکس من چیست ؟
به اندرون بکس سفری او نظر کردم ، در آن جزء چند تکه لباس مستعمل چیزی نبود . بقیه اشیای داخل بکس دوسیه ها و پاکت هایی بودند که همه پر بودند از دست نوشته های نورانی و یاد داشت های شانزده سالهء این پژوهشگر از صد ها مأخد دری ، انگلیسی ، روسی و سایر یادداشتها و نوشته های او . من آگاهی داشتم که نورانی در آسترالیا برای نوشتن کتاب بزرگی در زمینهء طنز مشغول تحقیق است . در رابطه به طرحهای خود برای نوشتن چند کتاب تحقیقی دیگر نیز نورانی با من صحبت کرده بود. او برایم گفته بود که هفت یا هشت کتاب تحقیقی دارد در زمینهء طنز ، انواع و اشکال طنز ، تیوری های طنز ، تکنیک های هنر طنز پردازی و تاریخچهء آن ، او همچنان در بارهء ادبیات دراماتیک ، نمایشنامه نویسی و مطبوعات افغانستان هم مواد لازم را برای تدوین آماده نموده بود و در آن زمان میگفت که شاید چند مجموعه از داستانهای طنز و نمایشنامه های خود را هم به چاپ برسانم. اما نمیدانست که چه زمانی را در کابل باید بگذراند تا با دست پر برگردد و از طرفی علاقمندی وی برای ملاقات نسل نوین کشور نیز مهم به نظر می رسید تا بداند در چه شرایطی زنده گی میکنند و اوضاع کشور از نگاه اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی به چه منوال است.
خلاصه اینکه جلال نورانی روانهء افغانستان شد . من به هر طریقی با وی تماس می گرفتم . ضمن صحبت های تیلیفونی فهمیدم که نورانی هدف اصلی خود را با جدیت و پشت کار دنبال کرده است و چندین کتاب جدید او به چاپ رسیده اند . در پهلوی آن مشغولیت های دیگری هم داشته ، از جمله تدریس در دانشگاهء کابل و کار در وزارت اطلاعات و فرهنگ به حیث مشاورنشراتی وزیر اطلاعات.
چهار سال گذشت تا اینکه شبی زنگ تیلفون منزل ما به صدا درآمد ، با برداشتن گوشی تیلفون صدای آشنای جلال نورانی دوست عزیز و گرانقدرم را که پس از یک سفر طولانی از کابل برگشته بود شنیدم ، پس از مصافحه و احوالپرسی فردایش با همراهی دوست فرهیخته زنده یاد استاد عبدالرؤف راصع پژوهشگر توانای کشورم به دیدنش رفتیم .و ساعاتی را به گفت و شنود در بارهء اوضاع کشور و وضعیت نظام فرهنگی در افغانستان پرداختیم.
آری ! جلال نورانی طنزپرداز، درامه نویس و ژورنالیست ورزیدهء کشورما پس از چهار سال بود وباش در کابل ،در اواخر ماه مارچ سال (۲۰۱۳) عیسوی در ترکیب یک هیئت عالیرتبهء افغانستان برای افتتاح نمایشگاهء آثار تاریخی افغانستان « گنجینهء باختر » به ملبورن آمده بود . به شهری که شانزده سال در آن میزیست.
دیداری تازه شده و من با استفاده از فرصت مصاحبه مفصلی با نورانی عزیز انجام دادم که درهمان سال از طریق سایت 24 ساعت به نشر رسید.
پس از این مصاحبه نورانی به افغانستان رفت و دیگر برنگشت و سرانجام در 27 مارس 2017 میلادی در شهر کابل بر اثر سکته قلبی جان به جان آفرین تسلیم نمود و در کابل بخاک سپرده شد ، اما آنچه بر درد از دست دادن نورانی افزود بی توجهی حاکمان بی کفایت کابل بود و در رأس آنها وزارت اطلاعات و فرهنگ ، وزارتی که سالها نورانی در آن خدمت کرد و در اواخر عمرش نیز بحیث مشاور وزیر ایفای وظیفه می نمود ، طوریکه پیکر پاک این انسان آزاده و پاک طینت در زادگاهش مانند بیگانه و غریبی که هیچ کسی را نداشته باشد بخاک سپرده شد. در حالیکه خدمات نورانی را هرگز تاریخ و مردم افغانستان فراموش نخواهند کرد.
روانش شاد ویادش گرامی باد.
اینهم دو مرثیه از من که اولی را پس از شنیدن خبر درگذشت نورانی بزرگ ودومی در نخستین سالروز وفاتش سروده بودم:
داغ فراق
دوباره فصل بهارم خزان دیگر شد
هوای مُلک دلم دور ز نور اختر شد
جلالِ شوکتِ نورانی ام فسرد دریغ
روانه سوی خدا با ندای داور شد
قلم گرفت بدستش که خنده ها بکنیم
به طنز های دلش همنوا و یاور شد
تمام عمر به کس الفتش دریغ نکرد
کتاب خاطره اش بردلم چه پر پر شد
« بشیر» دعا نما شادمانه روحش باد
کنون زداغ فراق دیده ام زخون ترشد
28 مارس 2017
ناله ی دلها
رفتی و در هوای تو تنها نشسته ام
با درد و آه وغصه و غم ها نشسته ام
تو با کتاب طنز و صفا بخش زندگی
من با کتاب ناله ی دلها نشسته ام
رفتی جلال و باغ وطن زرد وزار شد
من در فراق رفتن گلها نشسته ام
رفتی جلال وداغ تو ماند بر دلِ وطن
من درسکوت وظلمت شبها نشسته ام
رفتی جلال و طنز وطن ناتمام ماند
من با هزار خاطره یکجا نشسته ام
بازا« بشیر» که نام جلال جاودان شد
من با امید و روزن فردا نشسته ام
قیوم بشیر «هروی»
ملبورن – استرالیا
سوم اپریل ۲۰۱۸
