آینده افغانستان به استناد تاریخ
( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : جمعه مؤرخ ۲۲ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–
طالب سیاسی نیست؛ نیابتی است
نگاهی به ۲۷۰ سال تجربه سیاسی افغانستان و بن‌بست امروز
=========================================
گفت وگوی انتقادی با خود
پرسنده و پاسخ دهنده: سامع
پرسنده: ما به کجا روان هستیم؟ راه‌حل چیست؟ چه نوع نظام سیاسی می‌تواند افغانستان را از این وضعیت بیرون کند؟
آیا فدرالیسم راه‌حل است؟ تجزیه کشور؟ نظام‌های ملوک‌الطوایفی و مبتنی بر اقتدار قومی؟ حکومت‌های روحانی با ساختار مرکزی نیرومند، استبدادی و سرکوبگر؟ حکومت‌های دست‌نشانده و وابسته به قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی؟ نظام‌های مطلقه خاندانی؟ یا حکومت‌های چپ و راست که از لحاظ نظامی، اقتصادی و سیاسی به خارج وابسته باشند؟
پاسخ دهنده:
با نگاهی گذرا به تاریخ سیاسی افغانستان در حدود ۲۷۰ سال گذشته، درمی‌یابیم که تقریباً همه این الگوهای حکومتی، به شکلی، تجربه شده‌اند؛ اما حاصل آنها نه ثبات پایدار بوده و نه شکل‌گیری یک دولت ملی پاسخ‌گو. در بسیاری موارد، هر تجربه از تجربه پیشین بدتر شده و چرخه استبداد، وابستگی، جنگ و خشونت ادامه یافته است.
پس راه حل چیست؟
نخست، ارتقای سطح سواد عمومی، آگاهی سیاسی و دانش اجتماعی؛ از کودکستان تا دانشگاه. این روند، دست‌کم به دو دهه کار پیگیر و برنامه ریزی شده نیاز دارد.
دوم، ایجاد یک نظام حقوقی و قانونی که در آن همه شهروندان، بدون توجه به وابستگی سیاسی، پیوندهای اجتماعی، تعلقات زبانی، قومی، منطقه‌ای و جنسیتی، از حقوق برابر برخوردار باشند و هیچ فرد یا گروهی فراتر از قانون قرار نگیرد.
پرسنده: آیا تحقق چنین اهدافی امکان‌پذیر است؟
پاسخ دهنده:
از نظر نظری، بلی؛ اما در فضای سیاسی حاکم و با ساختار قدرت کنونی، تحقق آن بسیار دشوار و در کوتاه‌مدت تقریباً ناممکن به نظر می‌رسد.
چرا؟
زیرا تحقق این اهداف به اراده و اجماع ملی نیاز دارد؛ اجماعی که باید نخبگان سیاسی، روشنفکران، نیروهای اجتماعی و حاکمان دیروز و امروز، در داخل و خارج از کشور، در شکل‌گیری آن سهم بگیرند.
اما واقعیت کنونی چیز دیگری است.
در داخل کشور، طالبان به‌عنوان یک نیروی حاکم، با ساختاری بسته و وابستگی‌های فکری و سیاسی فرامرزی، قدرت را در انحصار خود گرفته‌اند.
در بیرون از کشور نیز بخشی از روشنفکران و فعالان سیاسی دیروز، همچنان درگیر اختلافات گذشته‌اند. آنان به‌جای تمرکز بر مسائل اساسی امروز و یافتن راهی برای آینده، در ستایش یا نکوهش شخصیت‌های سیاسی پیشین، اتهام‌زنی و بازتولید خصومت‌های تاریخی مصروف‌اند.
هرکس از موضع قومی یا سیاسی خود سخن می‌گوید؛ یکی از پشتون، دیگری از تاجیک، هزاره یا ازبیک. فضای مجازی نیز در بسیاری موارد، به میدان تسویه‌حساب‌های تاریخی، جدال‌های بی‌پایان و تخلیه روانی ناشی از دوری از وطن تبدیل شده است.
در چنین فضایی، مسئله اصلی کشور و سرنوشت مشترک مردم به حاشیه رانده می‌شود.
پرسنده: پس در این شرایط آشفته، چه راه‌حلی باقی می‌ماند؟
پاسخ دهنده:
راه اساسی، شکل‌گیری اتحاد ملی بر محور تشخیص مشکلات مزمن کشور و توافق بر سر ایجاد یک حکومت ملی، مشروع و همه‌شمول است؛ حکومتی که نمایندگی واقعی از تنوع اجتماعی و سیاسی افغانستان داشته باشد.
البته رسیدن به چنین توافقی، با توجه به شکاف‌های موجود، دشواری‌های جدی در پیش دارد.
پرسنده: آیا چنین طرحی در شرایط کنونی عملی است؟
پاسخ دهنده:
در کوتاه‌مدت، واقع‌بینانه نیست که تحقق آن را آسان یا نزدیک بدانیم.
پرسنده: پس چه راه دیگری وجود دارد؟
پاسخ دهنده:
با توجه به انسداد سیاسی موجود، بسیج عمومی و مقاومت مدنی و سیاسی در برابر حاکمیت کنونی می‌تواند به یکی از گزینه‌های تغییر تبدیل شود. این مقاومت می‌تواند شکل‌های گوناگون داشته باشد: روشنگری، مبارزه قلمی، فعالیت سیاسی، سازمان‌دهی اجتماعی و، در صورت گسترش خشونت و بسته‌ماندن راه‌های مسالمت‌آمیز، اشکال دیگر مقاومت.
اما هدف نباید صرفاً سقوط یک حاکمیت باشد؛ بلکه باید ایجاد زمینه برای استقرار یک نظام ملی، مشروع و همه‌شمول باشد. در غیر آن، تغییر حاکمان بدون تغییر ساختار قدرت، ممکن است تنها چرخه گذشته را تکرار کند.
پرسنده: آیا سناریوهای گذشته دوباره تکرار خواهند شد؟
پاسخ دهنده:
این احتمال را نمی‌توان نادیده گرفت. تاریخ افغانستان نشان داده است که رقابت بر سر قدرت، مداخله خارجی، وابستگی سیاسی و نظامی و حذف رقیبان، بارها به جنگ و کشتار انجامیده است.
اگر این بار نیز نیروهای سیاسی به‌جای توافق بر سر یک چارچوب ملی، در پی تصاحب انحصاری قدرت باشند، تکرار سناریوهای گذشته دور از انتظار نخواهد بود.
پرسنده: پس آینده افغانستان چه خواهد شد؟
پاسخ دهنده:
آینده را نمی‌توان با قطعیت پیش‌بینی کرد. تجربه گذشته نشان می‌دهد که قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی، هرگاه ثبات و منافع خود را در معرض تهدید ببینند، در تحولات افغانستان مداخله می‌کنند؛ گاهی برای مهار بحران و گاهی برای تأمین منافع خود.
اگر این قدرت‌ها در جهت مهار بحران و حمایت از یک راه‌حل سیاسی پایدار اقدام کنند، شاید فرصتی برای تغییر فراهم شود. در غیر آن، ادامه وضعیت کنونی یا بازگشت به چرخه جنگ و بی‌ثباتی، هر دو محتمل‌اند.
اما یک حقیقت تاریخی را نباید فراموش کرد: هیچ نظامی که مشروعیت خود را از اراده مردم نگیرد و بر انحصار قدرت، وابستگی خارجی و حذف دیگران استوار باشد، نمی‌تواند ثبات پایدار به وجود آورد.
فاتح محمد سامع