۲۴ ساعت

آرشیو 'خاطراتی از فرهیختگان'

10 نوامبر
۱ دیدگاه

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد (بخش شانزدهم)

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : سه شنبه مؤرخ  ۱۹ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد

(بخش شانزدهم)

دوست محمد خان ایماق

====================

پیوسته به گذشته :

 

در درگاه رواق ورودی مجتمع زیارت خواجه عبدالله انصاری در شهر هرات سنگ قبر یشم یکپارچه ی که به زیبایی تراش شده است، به خوش خطی نستعلیق این ابیات حک شده اند:

فغان که دولت دوست محمد ز مسند اقبال

ز  جور   چرخ   فرو خفت    در   لحد   ناگاه

فروغ    دیده    ایماق   و   نور   دیده  قوم

جوان    زنده    دل    و   مرد     کار    آگاه

یگانه    تاجر   روشن     دل     بلند    نظر

خدا پرست   و    وطن   پرور و ترقی خواه

به درد خسته   دلان  بود مرهمی از لطف

دعای خلق  بود   بس  بر این   فقید گواه

برای   شهر    هری   دستگاه   برق   آورد

که هست مردم ازان روز و شب قرین رفاه

به پیشبرد   صنایع   مساعی  اش  کافی

به  پیشبرد   معارف     توجهش    دلخواه

خدا به  رحمت   خود   تربتش کند روشن

به   حق    اشهد ان     لا     اله     الا   الله

خرد به سال  وفاتش  به آه و زاری گفت

شفیع   دوست   محمد  بود  رسول الله

سال ۱۳۲۷

هنوز جوان بود که دوست محمد خان ایماق وفات کرد. او با عبدالمجید خان همزاد بود و از دوستان و همکاران نزدیک و پایدار. عبدالمجید خان ۱۰۳ سال عمر کرد و دوست محمد خان فقط ۵۲ سال.

.

.

دوست محمد خان به قول فرزند برومندش محمود شاه ایماق که اینک در امریکا با خانواده اش زنده گی می کند، در شهر هرات در یک خانواده نظامی به دنیا آمد. در مدرسه های شهر درس خواند. خیلی با هوش بود. زود نوشتن و خواندن آموخت. به مطالعه پرداخت و در خط و انشا و املا از سرآمدان زمان شد. در سمت کاتب لوازم در سپاه هرات کار می کرد. اما این کار را گذاشت و به تجارت پرداخت. مثل برخی دیگر از تاجران هرات با ترکستان روسی و ایران تجارت داشت و رفت و آمد. باری در سفری در هیمن منطقه با تاجری اهل آذربایجان آشنا می شود. دخترش را می بیند و گرفتار می شود و بعد با او عروسی می کند و او را به هرات می آورد. در هرات کار او رونق می یابد. دو کارخانه برق تاسیس می کند، یکی برق حرارتی در شهر نو هرات و دیگری کارخانه برق آبی در جلوارچه. با آمدن برق در هرات دوست محمد خان ایماق چاپخانه می آوررد و آن را فعال می سازد. در تاسیس بانک ملی به ابتکار و کوشش عبدالمجید خان دوست محمد خان در کنار تاجران دیگری مثل عبدالخالق خان، سید عظیم و سید کریم، محمد کریم شمس، سید محمد قناد، برادران مختار زاده جعفر جان و غلام حیدر جان و تاجرانی از قندهار و کابل نقش فعالی دارد. همین که بانک به ریاست عبدالمجید خان که در این هنگام تخلص زابلی ( پیش ازان عبدالمجید حکیم زاده بود و در وقت تجارت در مسکو عبدالمجید حکیموف) را برگزیده است گشایش می یابد، دوست محمد خان در سمت معاون بانک ملی برگزیده می شود. خانواده به کابل نقل مکان می نماید. دوست محمد خان خان یک پارچه فعالیت است. در بانک ملی و موسسات بسیاری که به همت و سرمایه گزاری بانک ایجاد شده اند، فضای کار خیلی گسترش یافته است. دوست محمد خان فابریکه حجاری و نجاری را در خواجه ملا – نزدیک دهمزنگ- برپا می دارد که محصولات گوناگونی را تولید می کند. در جنب آن ورکشاپ ترمیم عراده جات را می سازد. شاید این اولین ورکشاپی در نوع خود بوده باشد. در کابل باز هم دل عاشقانه اش پر می کشد و این بار با یک دختر کابلی محمد زایی عروسی می کند. در زمین بزرگی در جاده دارالامان خانه می سازد. جالب است که هر دوزن در این خانه باهم و دوستانه زنده گی می کنند. محمود شاه ایماق که از مادر محمد زایی است می گوید که میان من و خواهرم جمیله و برادران و خواهران مادر آذربایجانی هیچ تفاوتی نبود و همه با هم در فضای صمیمیت زنده گی می کردیم. همین می رساند که دوست محمد خان مدیری شایسته و با تدبیر بوده است و در عین حال قدرت دوست داشتن را یافته بوده است.

دوست محمد خان در حقیقت بازوی راست عبدالمجید خان است. و آقای زابلی انسانی تحصیلکرده که به چند زبان وارد بود و تجربه کار تجارت را در هرات و تاشکند و مسکو و المان داشت و با بزرگان اقتصادی دوران در المان و شاید هم در روسیه دیدادر کرده بود، ( می گویند حتا دو بار با لنین ملاقات کرده بود) نه فکر یک پروژه بل در اندیشه استراتیژی کلان پیشرفت افغانستان بود. در آن زمان او و همکارانش دریافته بودند که بزرگترین ثروت یک سرزمین مردم آنست. لاکن برای این که انرجی، توانمندی و قدرت ابتکار و پیشرفت مردم متجلی شود چند شرط بنیادی باید تامین گردد، اول ثبات دولتی و اجتماعی برقرار باشد. دوم سکتور یا بخش خصوصی از آزادی تمام در عرصه های اقتصادی برخوردار گردد و دولت در همه احوال به بخش خصوصی اعتماد کند و همکاری نماید. سوم فعالیت بخش خصوصی برای مردم اشتغال و رفاهیت بیاورد. مهمترین دستاورد چنین شیوه ی ایجاد اعتماد قابل اطمینان میان سرمایه گزاران و تاجران بود آن چه فضای اجتماعی آن دروان را نیز با اعتماد نسبی عجین ساخته بود. و این خیلی مهم است. گمان می کنم نیاز باشد تا دوران صدارت سردار هاشم خان فقید دقیق و بدون پیش فرض های سیاسی بررسی گردد. چنین به نظر می رسد که بر ای زابلی و یارانش چنین فضایی آماده شده بود که در زمانی اندک بخش خصوصی موفق شد بنیادهای صنایع انرجی، مواد ساختمانی، نساجی، زراعت صنعتی، شهرسازی و خانه سازی، صنایع سنگ و چوب و از همه مهمتر بانک ملی و بانک افغانستان را ایجاد کند و به مرکز فعالیت های مالی نه فقط افغانستان که خارجی تبدیل نماید. اعتبار مالی و تجارتی افغانستان را در اروپا و امریکا ارتقا بخشد و بتواند از پشتیبانی مالی بانک ها معتبر برخوردار گردد. این دستاورد در چنان دورانی بی تردید سزاوار مطالعه و بررسی منصفانه است.

ادامه دارد . . .

 

06 نوامبر
۱ دیدگاه

دندان‌سازان حرفه‌ای و پیشکسوت هرات

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : جمعه  مؤرخ  ۱۵ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۶ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

دندان‌سازان حرفه‌ای و پیشکسوت هرات
=======================
از غلام حیدر افغان تا دکتر سینا همایونی؛ روایت یک خاندان
پیشگام در تاریخ طب دندان افغانستان
=================
مقدمه
در سفری که به شهر تاریخی هرات داشتم، برای معاینهٔ دندان‌هایم به کلینیک تخصصی و دیجیتالی دهان و دندان داکتر همایون مراجعه کردم. من در سال‌های مهاجرت در شهر مشهد ایران با داکتر محمدحسن همایون و دکتر حسین همایون آشنایی داشتم. این آشنایی دیرینه، زمینهٔ دیدار دوباره و گفت‌وگوهای صمیمانه را فراهم ساخت.
در این مرکز تخصصی، اعضای یک خانواده، شامل پدر، مادر، همسر و عروس خانواده، با اتاق‌های معاینهٔ جداگانه و تجهیزات پیشرفتهٔ دندان‌پزشکی، به مراجعین خدمات درمانی ارائه می‌کنند. کلینیک در بخش تحتانی محل رهایشی خانواده قرار دارد و مجموعهٔ آن، با ویلای بزرگ، صحن حیاط، باغچه‌های گل و سبزه و محل پارک موترها، جلوه‌ای آراسته و آرامش‌بخش دارد. شمار زیاد مراجعین نیز نشان‌دهندهٔ جایگاه این مرکز در میان مردم است.
هنگامی که در بخش پذیرش، تصویرهای غلام حیدر خان دندان‌ساز و فرزندش، مولانا غلام رسول، را دیدم، خاطرات گذشته در ذهنم زنده شد. من از زنده‌یاد مولانا غلام رسول و فرزندان ایشان خاطراتی داشتم و به همین مناسبت از اعضای خانواده خواستم تا زیست‌نامه و تاریخچهٔ فعالیت‌های این خاندان را با من شریک سازند.
در این میان، معلومات مفصلی از داکتر سینا همایونی، از نوادگان غلام حیدر خان، به دست آوردم. در چندین نوبت مراجعه به کلینیک، از صحبت‌های داکتر محمدحسن همایون و فرزندش، داکتر سینا همایونی، بهره‌مند شدم. این گفت‌وگوها مرا بر آن داشت تا گوشه‌ای از تاریخ دندان‌سازی در هرات و زندگی مردانی را بنویسم که در روزگار خود، با دانش، تجربه و تلاش شخصی، در خدمت مردم قرار داشتند.
هدف این نوشته آن است که نام و نشان این پیشگامان در حافظهٔ تاریخی و فرهنگی سرزمین ما زنده بماند و نسل جوان با بخشی از پیشینهٔ حرفه‌ای و اجتماعی آنان آشنا شود.
نگاهی کوتاه به تحول دندان‌سازی در هرات:
شهر تاریخی هرات، همانند دیگر شهرهای بزرگ افغانستان، در عرصهٔ طب دندان نیز مسیر پرفرازونشیبی را از شیوه‌های سنتی و تجربی تا آموزش‌های اکادمیک و تکنولوژی‌های نوین پیموده است. این تحول را می‌توان به‌گونهٔ کلی در چند مرحله بررسی کرد:
۱. دورهٔ سنتی: روزگاری که درمان درد دندان و کشیدن دندان بیشتر به دست حکیمان، دلاک‌ها و برخی پیشه‌وران، از جمله زرگران، انجام می‌شد و دانش این حرفه عمدتاً بر تجربه‌های شخصی و شیوه‌های موروثی استوار بود.
۲. دورهٔ آموزش‌های نیمه‌مسلکی: با گسترش آشنایی مردم با ابزارهای تخصصی‌تر، برخی افراد از طریق شاگردی، تجربهٔ عملی و کورس‌های کوتاه‌مدت دندان‌سازی به این حرفه روی آوردند.
۳. دورهٔ گسترش دانش و مهارت‌های تخصصی: در این مرحله، آموزش‌های منظم‌تر، آشنایی با ابزارهای جدید و توسعهٔ خدمات ترمیمی و ساخت پروتزهای دندانی، زمینهٔ پیشرفت این حرفه را فراهم ساخت.
۴. دورهٔ آموزش‌های اکادمیک و دندان‌پزشکی نوین: تأسیس دانشکده‌های ستوماتولوژی و گسترش آموزش‌های دانشگاهی، زمینه را برای تربیهٔ دندان‌پزشکان متخصص و استفاده از روش‌های علمی و تکنولوژی‌های جدید فراهم کرد.
در این مسیر، نام شماری از دندان‌سازان تجربی و پیشکسوت هرات در خاطرهٔ مردم باقی مانده است. در میان آنان، غلام حیدر خان و فرزندش مولانا غلام رسول جایگاه ویژه‌ای دارند؛ دو شخصیتی که زندگی‌شان تنها به حرفهٔ دندان‌سازی محدود نبود، بلکه با تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی روزگار خود نیز پیوند داشت.
غلام حیدر افغان؛ پیشگام دندان‌سازی تجربی و نوگرایی:
بر اساس روایت خانوادگی و معلوماتی که در اختیارم قرار گرفته است، غلام حیدر خان، مشهور به غلام حیدر افغان، از چهره‌های پیشگام دندان‌سازی تجربی در افغانستان و از شخصیت‌های ترقی‌خواه و آزادی‌دوست روزگار خود بود. در روایت زندگی او، افزون بر مهارت حرفه‌ای، از علاقه‌مندی‌اش به دانش، نوگرایی و فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی نیز یاد می‌شود.
گفته می‌شود که وی در روزگار زمامداری امیر عبدالرحمن خان، در شهر تاریخی قندهار چشم به جهان گشود. او فرزند احمد شاه خان افغان و نوادهٔ محمدعلی خان افغان بود و به یکی از خانواده‌های شناخته‌شدهٔ قندهار تعلق داشت.
غلام حیدر خان در چهارده‌سالگی زادگاه خود را ترک کرد و برای آشنایی با جهان و فراگیری دانش، راه سفر به سرزمین‌های دوردست را در پیش گرفت. در جریان این سفر، از هند بریتانیایی، حجاز، قلمرو امپراتوری عثمانی و روسیهٔ تزاری گذشت و سرانجام در شهر مسکو اقامت گزید.
اقامت در مسکو، نقطهٔ عطفی در زندگی او بود. در همین شهر با داکتر ارنست راسخوف، دندان‌پزشک ارمنی‌تبار، آشنا شد. این آشنایی زمینهٔ ورود او به عرصهٔ آموزش و فراگیری دانش و مهارت‌های دندان‌پزشکی را فراهم ساخت.
غلام حیدر خان در کنار فراگیری مهارت‌های حرفه‌ای، به مطالعهٔ اندیشه‌های نوین و آشنایی با جنبش‌های ترقی‌خواهانه و تحولات سیاسی و اجتماعی زمان خود نیز علاقه داشت. بر اساس روایت‌های موجود در خانواده، آشنایی او با وزیر مختار سفارت افغانستان در مسکو و گسترش ارتباطاتش با شخصیت‌های سیاسی، زمینهٔ نزدیکی بیشتر وی به دربار افغانستان را فراهم کرد. در همین چارچوب، از ارتباط او با امیر عبدالرحمن خان و فرزندانش، امیر حبیب‌الله خان و نصرالله خان، نیز یاد شده است.
اقامت غلام حیدر خان در روسیه تا انقلاب اکتوبر ۱۹۱۷ میلادی ادامه یافت. پس از این انقلاب و در پی دگرگونی‌های سیاسی و اجتماعی ناشی از آن، او تصمیم گرفت به سرزمین آبایی خود بازگردد. در روایت زندگی وی آمده است که در این جریان از همسر روس خود جدا شد و راه بازگشت به افغانستان را در پیش گرفت.
بازگشت او با یکی از دوره‌های مهم تاریخ معاصر افغانستان، یعنی مبارزات استقلال‌طلبانه و اصلاحات سیاسی و اجتماعی، هم‌زمان بود. گفته می‌شود که غلام حیدر خان از دوستان نزدیک و حامیان شاه امان‌الله خان به شمار می‌رفت و با اندیشه‌های آزادی‌خواهانه و تجددطلبانهٔ آن دوره هم‌سویی داشت.
با گسترش تحولات سیاسی و اجتماعی، موقعیت او نیز دستخوش تغییر شد. پس از استرداد استقلال افغانستان، در چارچوب مأموریت‌های دولتی و فعالیت‌های اجتماعی، راهی ولایت هرات گردید و در این شهر اقامت اختیار کرد.
ورود مظاهر تمدن جدید به هرات:
غلام حیدر خان در هرات، افزون بر فعالیت در عرصهٔ دندان‌سازی، در میان شخصیت‌های بانفوذ اجتماعی و فرهنگی شهر نیز حضور داشت. او به آشنایی جامعه با مظاهر تمدن جدید و دستاوردهای علمی و فنی زمان خود علاقه‌مند بود.
در روایت‌های مربوط به زندگی وی، از واردکردن نخستین موتر یا اتومبیل، موتورسایکل، بایسکل، کمرهٔ عکاسی و تجهیزات سینما به هرات یاد شده است. این موارد، در صورت تأیید از طریق اسناد تاریخی، می‌توانند بخشی مهم از تاریخ ورود فناوری‌های جدید به این شهر را روشن سازند.
در روزگاری که بسیاری از این وسایل برای مردم ناشناخته بودند، ورود چنین ابزارهایی می‌توانست نشانه‌ای از تغییر در شیوهٔ زندگی و گسترش آشنایی با فناوری‌های جدید باشد. غلام حیدر خان را در روایت خانوادگی، از جمله کسانی می‌دانند که در معرفی این مظاهر نو به جامعهٔ هرات سهم داشته‌اند.
زندگی خانوادگی او نیز با فرازونشیب‌هایی همراه بود. بنا بر معلومات ارائه‌شده، وی در حدود چهل‌سالگی با فرخ بانو لقا، دختر یکی از خوانین شناخته‌شده، ازدواج کرد. حاصل این پیوند، هفت فرزند، شامل چهار پسر و سه دختر، بود. اما این زندگی با اندوهی بزرگ روبه‌رو شد؛ زیرا فرخ بانو پس از تولد آخرین فرزندش، بر اثر عفونت ناشی از ولادت درگذشت.
در ادامهٔ تحولات سیاسی افغانستان، سقوط سلطنت شاه امان‌الله خان و به قدرت رسیدن حبیب‌الله کلکانی، شرایط تازه‌ای را به وجود آورد. این دگرگونی‌ها بر زندگی بسیاری از شخصیت‌های سیاسی و اجتماعی آن دوره تأثیر گذاشت و غلام حیدر خان نیز از پیامدهای آن بی‌نصیب نماند. با وجود این، او فعالیت‌های حرفه‌ای خود را ادامه داد و دانش و تجربه‌اش را در خدمت مردم هرات قرار داد.
وی بخش عمدهٔ سال‌های بعدی عمر خود را در این شهر سپری کرد. افزون بر دندان‌سازی، در عرصهٔ فعالیت‌های اجتماعی و امور اصناف نیز نقش داشت و به‌عنوان یکی از شخصیت‌های بانفوذ و وکیل عمومی اصناف مختلف شناخته می‌شد.
بر اساس روایت خانوادگی، غلام حیدر خان در مجموع از دو ازدواج خود در افغانستان، نه پسر و هفت دختر داشت. شماری از پسرانش در رشته‌های دندان‌سازی، طب دندان و طب معالجوی فعالیت کردند. بدین ترتیب، پیوند این خاندان با عرصهٔ طبابت، به‌ویژه دندان‌سازی، در نسل‌های بعدی نیز ادامه یافت.
در میان فرزندان او، مولانا غلام رسول جایگاه ویژه‌ای دارد؛ شخصیتی که زندگی‌اش از آموزش و مطالعه تا دندان‌سازی، شعر و معاشرت با اهل فرهنگ، گسترهٔ متنوعی را در بر می‌گرفت.
مولانا غلام رسول؛
دندان‌ساز، آموزگار و اهل اندیشه:
زنده‌یاد مولانا غلام رسول، فرزند غلام حیدر افغان و نوادهٔ احمد شاه خان افغان، در سال ۱۳۰۴ هجری خورشیدی در شهر قندهار افغانستان متولد شد.
او آموزش‌های ابتدایی خود را تا صنف پنجم در قندهار فراگرفت و سپس برای ادامهٔ تحصیل به لیسهٔ سلطان رفت. پس از آن، وارد مکتب حربی شد، اما مسیر آموزشی خود را تغییر داد و به لیسهٔ امانی، که بعدها با نام لیسهٔ نجات نیز شناخته می‌شد، پیوست. وی در سال ۱۳۲۲ هجری خورشیدی از این لیسه فارغ شد.
پس از فراغت، مدتی به فراگیری دانش و مهارت‌های دندان‌سازی در کورس دندان‌سازی کابل پرداخت. با این حال، به دلیل شرایط خاص روزگار و علاقهٔ فراوان به آموزش و پرورش، مسیر کاری خود را به سوی معارف تغییر داد و در چارچوب وزارت معارف به‌عنوان معلم ایفای وظیفه کرد.
او در دوره‌ای در هرات و بادغیس به تدریس پرداخت. این سال‌ها با زمانی هم‌زمان بود که خانواده‌اش به هرات تبعید شده بود و پدرش، غلام حیدر افغان، نیز در این شهر سکونت داشت.
مولانا غلام رسول، در کنار فعالیت آموزشی، ذهنی جست‌وجوگر و علاقه‌مندی فراوانی به مطالعه داشت. او موضوعات فلسفی، علوم ماورای طبیعت و هیپنوتیزم را دنبال می‌کرد؛ مباحثی که در فضای اجتماعی و فکری آن زمان، گاهی با برداشت‌های سنتی تعارض پیدا می‌کرد و واکنش‌هایی را برمی‌انگیخت.
بر اساس روایت خانوادگی، پرداختن او به این موضوعات با فشارهای اجتماعی و عقیدتی همراه شد و سرانجام به انتقال وی به منطقه‌ای دورافتاده انجامید. با آن‌که جزئیات اداری و تاریخی این رویداد نیازمند بررسی بیشتر است، آنچه در خاطرهٔ آشنایان او باقی مانده، تصویر مردی است که به مطالعه، تجربه و جست‌وجوی اندیشه‌های متفاوت علاقه داشت.
خاطره‌ای از یک شب در بکرآباد هرات:
حدود پنج دهه پیش، در شبی که در یک ضیافت بزرگ در محلهٔ بکرآباد هرات برگزار شده بود، من نیز در جمع مهمانان و در کنار مولانا غلام رسول حضور داشتم.
در جریان محفل، حاضران از مولانا خواستند تا یکی از افراد را با استفاده از هیپنوتیزم به خواب ببرد. او شخصی را انتخاب کرد و وی را در حالت خواب هیپنوتیزمی قرار داد و سپس بیدار ساخت.
پس از آن، مولانا به من اشاره کرد و گفت که از میان حاضران، همین جوان برای خواب هیپنوتیزمی مناسب است. از من خواسته شد که موافقت کنم، اما من که در آن زمان جوان بودم، نپذیرفتم.
این خاطره هنوز در ذهنم زنده است. آن شب، گذشته از شگفتی حاضران، گوشه‌ای از شخصیت متفاوت مولانا و علاقهٔ او به موضوعاتی را نشان می‌داد که در آن روزگار برای بسیاری از مردم ناشناخته بود.
از معلمی تا دندان‌سازی:
مولانا غلام رسول پس از پایان فعالیت آموزشی خود، به دندان‌سازی روی آورد. این تغییر مسیر، او را بار دیگر به حرفه‌ای پیوند داد که پیش از او در خانواده‌اش ریشه داشت.
دکان دندان‌سازی وی، افزون بر آن‌که محل کار و ارائهٔ خدمات به مردم بود، به پاتوقی برای گفت‌وگو و تبادل اندیشه میان شماری از فرهنگیان، روشنفکران و اهل دانش هرات تبدیل شد. همان‌گونه که عطاری مرحوم محمدعلی عطار محلی برای دیدار و گفت‌وگوی اهل فرهنگ بود، محل کار مولانا نیز فضایی برای طرح مباحث فلسفی، تاریخی، اجتماعی و فکری به شمار می‌رفت.
مولانا به پیروی از پدر، در منزل دوم سرای حاجی عبدالخالق خان نیازی دستگاه دندان‌سازی خود را برپا کرد. او تا اواسط دههٔ ۱۳۵۰ هجری خورشیدی در کاروان‌سرای زرد هرات به فعالیت حرفه‌ای ادامه داد.
در سال‌های پایانی جمهوری سردار محمد داوود خان، محل کار خود را به جای دیگری انتقال داد؛ مکانی در نبش جادهٔ بهزاد، در جوار عکاس‌خانهٔ امید. در آن‌جا نیز به فعالیت دندان‌سازی ادامه داد و با شمار زیادی از مردم و فرهنگیان در ارتباط بود.
با وقوع کودتای هفتم ثور ۱۳۵۷ و تحولات سیاسی پس از آن، زندگی مولانا نیز وارد مرحله‌ای دشوار شد. بنا بر روایت موجود، مدتی پس از کودتا از سوی استخبارات حکومت وقت بازداشت گردید و در جریان تصفیه‌های سیاسی آن دوره، با خطر جدی اعدام روبه‌رو شد.
این رویداد، نقطهٔ عطفی در زندگی او بود و سرانجام زمینهٔ مهاجرت و تبعید اجباری وی به شهر مشهد ایران را فراهم کرد. پس از مهاجرت، از فعالیت حرفه‌ای در عرصهٔ دندان‌سازی کناره گرفت و سال‌های باقی‌ماندهٔ عمر خود را در محیط خانواده و فضایی آرام‌تر سپری کرد.
در آن سال‌ها، مطالعه، سرودن شعر، دیدار با دوستان و معاشرت با آشنایان قدیمی، بخش مهمی از زندگی روزمرهٔ او را تشکیل می‌داد.
دندان‌سازی در مهاجرت؛ پیوندی میان استاد و شاگرد
دوران مهاجرت بسیاری از دندان‌سازان هرات به ایران، تنها به جابه‌جایی محل زندگی آنان محدود نبود؛ این دوره با انتقال تجربه‌ها، شکل‌گیری روابط حرفه‌ای و آموزش نسل‌های تازه نیز همراه بود.
در مشهد، در یک ساعت‌سازی واقع در چهارراه لشکر، که به یکی از ساعت‌سازان پیشکسوت هرات تعلق داشت، شماری از فرهنگیان هرات به شمول مولانا در آن ساعت سازی می نشستند و با هم تبادل افکار می کردند. بکی از اقوام ووابستگان مرحوم مولانا همانا شیراحمد وطن دوست بود که در عرصه ء ساخت دندان آموزش دیده بود. شیر احمد بشر دوست، که بعدها در قسمت شمالی پارک پای‌حصار هرات به همسایگی ما به آپارتمان های حاجی امیر محمد خزانه دار دکان دندان‌سازی داشت، . او هم شخصیتی بود متواضع واحتماعی وی همچنان به مشهد هجرت نموده بود با تاسف با همسرش یکجا بطور مرموزی درخانه اش کشته شد.
از شاگردان شیر احمد بشر دوست نیز زنده‌یاد قاضی غلام نبی حکاک، دوست و هم‌صنفی من، بود که بعدها ریاست عمومی ادارهٔ حقوق بشر در هرات را بر عهده داشت. او در کنار ساخت پروتزهای دندانی، در پرکاری دندان نیز مهارت قابل توجهی داشت.
یکی از دندان‌های مرا نیز وی پر کرده بود؛ پرکاری‌ای که پانزده سال دوام آورد. روزی که یک دندان‌پزشک ایرلندی دندان‌هایم را معاینه می‌کرد، به همان دندان اشاره کرد و گفت که به‌خوبی پر شده است.
در پاسخ برایش گفتم که این کار را یکی از هم‌صنفی‌های قاضی‌ام انجام داده بود؛ در روزگاری که برق در دسترس نبود و دستگاه برمه را با نیروی پا به حرکت درمی‌آوردند.
این خاطره، برای من نمونه‌ای از مهارت و تجربهٔ دندان‌سازانی است که در شرایط محدود، با ابزارهای ساده و تکیه بر دانش عملی خود، خدمات ارزشمندی به مردم ارائه می‌کردند.
نشست‌ های فرهنگی در مشهد:
مولانا غلام رسول در دوران اقامت در مشهد، همچنان با جمعی از فرهنگیان و آشنایان هرات نشست و برخاست داشت. از میان آنان، زنده‌یاد سخی‌داد خان سخا، سرمعلم، را به یاد دارم؛ هرچند نام شماری دیگر از حاضران این نشست‌ها از خاطرم رفته است.
در آن سال‌ها، من برای مدتی به‌عنوان ترجمان موقت در کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان کار می‌کردم. این دوره با زمانی هم‌زمان بود که حکومت اسلامی در افغانستان اعلام شده بود و شماری از پناهندگان، با تحویل کارت‌های مربوط، در برابر دریافت مبلغی برای بازگشت به کشور آماده می‌شدند.
من همراه با یکی دو تن از کارکنان دنمارکی و نارویژی آن سازمان، در میان مردم عادی، فرهنگیان و تجار ملی رفت‌وآمد می‌کردیم و دیدگاه‌های آنان را دربارهٔ روند بازگشت جمع‌آوری می‌نمودیم.
یکی از محل‌هایی که برای این دیدارها پیشنهاد کردم، همان ساعت سازی بود که مولانا غلام رسول و شماری از فرهنگیان در آن رفت‌وآمد داشتند.
یک روز پیش از مراجعه، ساعت‌ساز را از آمدن خود و همکاران سازمان ملل متحد آگاه ساختم. روز بعد، هنگامی که به آن‌جا رفتیم، مولانا نیز حضور داشت و گفت‌وگوهایی دربارهٔ وضعیت پناهندگان و موضوع بازگشت به افغانستان صورت گرفت.
این دیدارها برای من اهمیت ویژه‌ای داشت؛ زیرا بار دیگر فرصت می‌یافتم با مردی هم‌صحبت شوم که افزون بر مهارت حرفه‌ای، تجربه‌های فراوانی از تاریخ، سیاست و فرهنگ هرات در سینه داشت.
پایان زندگی مولانا غلام رسول:
سرانجام، زنده‌یاد مولانا غلام رسول در سال ۱۳۹۰ هجری خورشیدی، در هشتادوششمین سال زندگی، بر اثر عارضهٔ قلبی درگذشت.
از او سه پسر و پنج دختر به یادگار ماند. از میان فرزندانش، داکتر محمدحسن همایون و حسین همایون راه حرفه‌ای خانواده را ادامه دادند و در عرصهٔ طب دندان به فعالیت پرداختند. در نسل بعد نیز داکتر سینا همایونی به این مسیر پیوست.
با درگذشت مولانا، زندگی مردی پایان یافت که در طول عمر خود، نقش‌های گوناگونی را تجربه کرده بود: آموزگار، دندان‌ساز، اهل مطالعه، شاعر و همراه فرهنگیان. یاد او برای کسانی که با وی نشست و برخاست داشتند، تنها به حرفه‌اش محدود نمی‌شود؛ بلکه با خاطرهٔ گفت‌وگوها، دیدگاه‌های متفاوت و پیوندهای فرهنگی نیز همراه است.
داکتر سینا همایونی؛
ادامهٔ راه در عصر دندان‌پزشکی دیجیتالی:
داکتر سینا همایونی، فرزند داکتر محمدحسن همایون، نوهٔ مولانا غلام رسول و از نوادگان غلام حیدر افغان، از دندان‌پزشکان شناخته‌شدهٔ شهر هرات است که در عرصهٔ دندان‌پزشکی معاصر فعالیت دارد.
بر اساس معلومات ارائه‌شده، وی افزون بر فعالیت‌های درمانی و کلینیکی، در بخش آموزش اکادمیک نیز سهم داشته و به‌عنوان عضو کادر علمی و رییس دانشکدهٔ ستوماتولوژی پوهنتون غالب ایفای وظیفه کرده است. او همچنان برای مدتی مسئولیت بخش معالجوی شفاخانهٔ کادری غالب هرات را بر عهده داشت.
داکتر سینا همایونی پس از کناره‌گیری از ریاست دانشکده، فعالیت‌های تخصصی خود را در کلینیک شخصی‌اش ادامه داد. او در کنار پدرش، داکتر محمدحسن همایون، مادر و همسرش، داکتر انوشه اوستا، دختر داکتر عبدالسبحان صدیقی، استاد فاکولتهٔ طب پوهنتون هرات، به ارائهٔ خدمات دندان‌پزشکی می‌پردازد. بر اساس معلومات موجود، او در کنار کار کلینیکی، فعالیت آموزشی خود را در پوهنتون غالب نیز ادامه می‌دهد.
کلینیک تخصصی و دیجیتالی دهان و دندان این خانواده، نمونه‌ای از پیوند تجربهٔ نسل‌های گذشته با آموزش‌های دانشگاهی، تجهیزات پیشرفته و روش‌های نوین درمانی است. در این مرکز، خدمات در چارچوب یک مجموعهٔ خانوادگی و تخصصی ارائه می‌شود؛ مجموعه‌ای که در آن، تجربهٔ پدر و آشنایی نسل جوان با فناوری‌های تازه در کنار هم قرار گرفته‌اند.
داکتر سینا همایونی دوره‌های تخصصی مرتبط با دندان‌پزشکی زیبایی، لمینت‌های سرامیکی و ایمپلنت‌های دندانی را نیز سپری کرده است. او از جمله کسانی دانسته می‌شود که در گسترش دندان‌پزشکی دیجیتالی در حوزهٔ غرب افغانستان سهم داشته‌اند.
این مرحله از تاریخ خانواده، نشان می‌دهد که چگونه حرفه‌ای که در گذشته بیشتر بر تجربهٔ عملی، ابزارهای ابتدایی و مهارت‌های فردی استوار بود، امروز به حوزه‌ای علمی و تخصصی تبدیل شده است؛ حوزه‌ای که با دانش دانشگاهی، فناوری دیجیتالی، تجهیزات پیشرفته و روش‌های نوین درمانی پیوند دارد.
سخن پایانی؛
پاسداشت پیشکسوتان و میراث حرفه‌ای هرات:
تاریخ یک شهر تنها در کتاب‌های رسمی، بناهای تاریخی و اسناد دولتی خلاصه نمی‌شود. بخش مهمی از تاریخ اجتماعی هر جامعه در زندگی مردمانی نهفته است که در حرفه‌های گوناگون کار کرده‌اند، دانش خود را به دیگران انتقال داده‌اند و در شرایط دشوار، خدمت به مردم را ادامه داده‌اند.
غلام حیدر افغان، مولانا غلام رسول و نسل‌های بعدی این خاندان، در روایت خانوادگی و خاطرات کسانی که با آنان آشنا بوده‌اند، نمونه‌ای از چنین پیوندی میان حرفه، فرهنگ و زندگی اجتماعی به شمار می‌روند.
غلام حیدر خان با تجربهٔ زندگی در سرزمین‌های دور، آشنایی با دندان‌پزشکی و علاقه‌مندی به مظاهر تمدن جدید، به‌عنوان یکی از پیشگامان این حرفه در خاطرهٔ خانواده و مردم هرات باقی مانده است. مولانا غلام رسول نیز با تجربهٔ معلمی، فعالیت در عرصهٔ دندان‌سازی، مطالعات فلسفی و نشست‌های فرهنگی، چهره‌ای فراتر از یک پیشه‌ور معمولی داشت. نسل‌های پس از آنان، با ادامهٔ فعالیت در عرصهٔ طب دندان و ورود به آموزش‌های تخصصی و فناوری‌های نوین، این میراث را به دوره‌ای تازه انتقال داده‌اند.
البته، برای نگارش تاریخ جامع دندان‌سازی در هرات، بررسی اسناد تاریخی، مدارک آموزشی، آرشیف‌های دولتی، عکس‌های قدیمی و روایت‌های مستقل دیگر نیز ضروری است. چنین پژوهشی می‌تواند جایگاه هر یک از این شخصیت‌ها را با دقت بیشتری روشن سازد و زمینهٔ ثبت منظم تاریخ طب دندان در افغانستان را فراهم کند.
من این نوشته را بر پایهٔ خاطرات شخصی، گفت‌وگوهای خود با اعضای خانوادهٔ همایون و معلوماتی که در اختیارم قرار گرفته است، تهیه کردم. امیدوارم این تلاش کوچک بتواند زمینه‌ساز توجه بیشتر به تاریخ پیشه‌وران، دندان‌سازان تجربی، دندان‌پزشکان و خاندان‌هایی شود که در تحول حرفه‌ای و فرهنگی هرات سهم داشته‌اند.
یاد و نام پیشکسوتان، هنگامی به‌درستی زنده می‌ماند که تجربه‌های آنان ثبت شود، نسل جوان از تلاش‌هایشان آگاهی یابد و میراث علمی و فرهنگی‌شان با دقت و امانت به آیندگان انتقال پیدا کند.
قابل تذکر می دانم اینکه احفاد و نوادگان زنده یاد غلام حیدر خان دندانساز که اکثر آنها دندانساز و داکتر با لقب و تخلص های مختلف هم زیاد است چون: نصرالدین ممتاز، غلام محی الدین حیدری، غلام محمد رنجبر، فضل احمد رنجبر ، گل احمد حیدرپور، علی احمد رنجبر متخصص ارتوپیدی، همچنان دکتور شکیلا ممتاز، دکتر اسدالله ممتاز ، دکتور جواد ممتاز ، دکتور مهدی ممتاز، سیروس ممتاز، دکتور فاطمه رنجبر ، دکتور سجاد ابراهیمی ،دکتر علیرضا ابراهیمی ، نسیم احمدی ، جابر احمدی ، علی احمد احمدی می باشند
یاد همهٔ پیشکسوتان دندان‌سازی و دندان‌پزشکی هرات گرامی باد.
منابع و مآخذ
زندگی‌نامۀ مرحوم داکتر غلام‌حیدر خان افغان
الف. اسناد رسمی و مدارک تاریخی
۱.⁠ ⁠شهادت‌نامۀ دورۀ ابتدایی مرحوم غلام‌رسول مولانا. صادره از مراجع تعلیمی قندهار، تاریخ صدور نامشخص. سند رسمی تحصیلی حاوی مشخصات هویتی شاگرد و نام پدر، مورد استناد برای اثبات کاربرد تخلص «افغان» در نام مرحوم داکتر غلام‌حیدر خان افغان. اصل سند در شهر مشهد، نزد فرزندان ارشد مرحوم غلام‌رسول مولانا، محفوظ است.
در متن این شهادت‌نامه، مشخصات هویتی به زبان پشتو چنین ثبت گردیده است:
«غلام رسول خان افغان د غلام حیدر خان افغان زوی و»
این عبارت، که نام فرزند و پدر را با تخلص «افغان» ثبت کرده است، از شواهد مکتوب و رسمی در تأیید کاربرد این تخلص در اسناد هویتی خاندان به شمار می‌رود.
۲.⁠ ⁠سند مالکیت ملک مرحوم داکتر غلام‌حیدر خان افغان در مسکو. روسیه، تاریخ صدور نامشخص. سند ملکی متعلق به نامبرده، مورد استناد در بررسی پیشینۀ مالکیت و اقامت ایشان در شهر مسکو. منبع: اسناد تاریخی خانوادگی.
۳.⁠ ⁠تذکره و شهادت‌نامه‌های تحصیلی مرحوم غلام‌رسول مولانا. صادره از مراجع رسمی و تعلیمی افغانستان، تاریخ صدور اسناد نامشخص. مدارک هویتی و تحصیلی مورد استناد برای بررسی محل تولد، سوابق تحصیلی و پیشینۀ خانوادگی نامبرده. منبع: اسناد خانوادگی.
ب. منابع تاریخ شفاهی و خاطرات خانوادگی
۴.⁠ ⁠مولانا، غلام‌رسول. خاطرات و روایت‌های شفاهی از زندگی مرحوم داکتر غلام‌حیدر خان افغان، پدر ایشان؛ شامل اطلاعات مربوط به پیشینۀ خانوادگی، زندگی شخصی، فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی و رویدادهای دوران حیات نامبرده. منبع: روایت‌های شفاهی منتقل‌شده در خاندان.
۵.⁠ ⁠همایون، محمدحسن. خاطرات و روایت‌های خانوادگی پیرامون زندگی، فعالیت‌های علمی و اجتماعی مرحوم داکتر غلام‌حیدر خان افغان و تداوم طبابت دندان در نسل‌های خانوادگی. منبع: تاریخ شفاهی خاندان.
۶.⁠ ⁠همایونی، سینا. روایت‌ها و اطلاعات خانوادگی دربارۀ پیشینۀ تاریخی خاندان داکتر غلام‌حیدر خان افغان، میراث علمی و حرفه‌ای ایشان و استمرار طبابت دندان در نسل‌های متوالی. منبع: تاریخ شفاهی خاندان.
ج. منابع منتشرشده و الکترونیکی
۷.⁠ ⁠غیرت، سخی (انجینر). خاطرات و یادداشت‌های تاریخی منتشرشده در صفحۀ فیسبوک ایشان. منبع الکترونیکی؛ تاریخ انتشار و نشانی مستقیم مطلب نیازمند تکمیل است.
د. آرشیف تصاویر و اسناد خانوادگی
.
.
۸.⁠ ⁠آرشیف خصوصی خاندان داکتر غلام‌حیدر خان افغان. مجموعۀ عکس‌های تاریخی، تصاویر خانوادگی و اسناد مرتبط با زندگی، فعالیت‌های اجتماعی و پیشینۀ خانوادگی مرحوم داکتر غلام‌حیدر خان افغان. منبع: مجموعۀ اسناد و تصاویر محفوظ نزد بازماندگان خاندان.
.
نصرالدین سلجوقی
۲۸ اکتوبر ۲۰۲۶

28 اکتبر
۲دیدگاه

هر ملتی که دل به هنر داد ماند نیست 

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : چهارشنبه مؤرخ  ۶ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۲۸ اکتوبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

.

هر ملتی که دل به هنر داد ماندنیست 

.
( رازق احمدیان)
.
رفتی  و  خاطرات  تو  در  یاد ماندنیست 
.
آثار   ماندگار    تو   استاد    ماند نیست 
.
گلدسته های مسجد و محراب شهر ما 
.
با این  کتیبه  های  تو  اباد  ماندنیست 
.
تاریخ  نام  و  یاد  تو   را  زنده  می کند 
.
هر ملتی که دل به هنر داد ماندنیست 
.
شاگرد  زنده  یاد  تو  پیرزاد بوده است 
.
روحش کنار روح شما شاد ماندنیست 
.
روحت همیشه شاد و خدا رحمتت کند 
.
ای زنده یاد ،  یاد تو  در یاد ماندنیست 
.
عطار  افتخار   هنر   هست  در  جهان 
.
نامش به سبک مکتب بهزاد ماندنیست 
.
.
رازق احمدیان در روز جهانی هنر با مخاطب قرار دادن استاد نورالله وثوق و عنوانی کانون هنرهای زیبا، اندیشه و دانش برای گرانمهر رفیع اصیل یوسفی یاد آوری نموده است :
.
در شرایط فعلی ، هنر خطاطی،شاعری و در مجموع زبان و ادبیات فارسی در معرض خطر، فروپاشی و فراموشیست.
بی توجهی به اساتید خوشنویسی و شعرای معاصر و پیر شدن آنان از یک سو ـ و مبارزه آشکار و نهان با زبان و ادبیات پارسی از سوی دیگر زنگ خطریست که خیلی‌ ها نمی خواهند بشنوند.
.
از این پس اساتید هنر خوشنویسی را همچون زنده یاد حضرت استاد محمد علی عطار، استاد میر آقا حسینی و استاد پیرزاد هروی را باید در تاریخ جستجو کنیم !
.
چنانچه شعرای چون ملوک تابش، براتعلی فدایی، کفاش،شکوهی، فرخاد، ناهض،،،،،، و  به تاریخ پیوسته اند و آثار شأن را برای ما  یادگار نهادند و عطر کلام خودرا پراکنده اند.
متأسفانه امروز کسی قدر معلم خوشنویسان ـ استاد نجیب الله انوری و یاران اورا حرمت نمی نهد و کسی قدردان شان نیست!
بهمین روال شعرای چون،محمد ظاهر رستمی، علیشاه حکیمی، اسد الله یوسفی، علی احمد زرگر پور و ده ها و صد ها ی دیگر بفراموشی 
و نسیان ذهن و روان خود سپرده ایم……
باید بگویم که شعرا و خطاطان معاصر ما در جامعه امروزی خود مورد بی مهری و در حالت انزوا و فراموشی قرار گرفته آند.
خوبست که جوانان و نو جوانان در هر جایی که هستند حتی المقدور از نعمت آموزش هنر و نعمت شاگردی اساتید هنر ـ خودرا آراسته و بهره مند سازند.
اساتید هنر، سرمایه های معنوی جامعه هستند ـ. بهره مندی از تجارب و اندوخته های آنان میراث گذشتگان ما را حفظ و حافظ میراث‌ های فرهنگی هنری،شعر، موسیقی و خوشنویسی وحتا خوانندگی خواهد بود، زیرا آفریدگار روح، کلمه و عاطفه  بود که روز ازل هنر را در کالبد جسمانی،،نی،، و نوای داوودی پیامبرانش نهاده است…….
مطلبی دومی که شاعر و فرهنگی گرامی هریوا جناب رازق احمدیان عنوان می دارد  مخاطبش به معلمان هنر این سرچشمه های خرد و خودباوری و خلوص و پاکی است ؛
( به اساتید خوشنویس و شعرای معظم عرض می‌کنم جوانان را تا می توانند تشویق نمایند و در انتقال تجربیات و اندوخته های هنری فرهنگی خود وسپردن  رمز وراز آن به نسل جوان بکوشند تا نام و یاد خودرا برای همیشه در جامعه و تاریخ وفرهنگ، زنده، پویا و ماندگار سازند.
متأسفانه نویسندگان، هنرمندان و شاعرانی که نام و نشان بیشتری در جامعه پیدا کرده اند،گاهی از جوانان دور شده واز مردم خود فاصله گرفته اند.
در شرایط فعلی که فرهنگ و زبان پارسی در معترض خطر و تهدید جدی قرار دارد، تشویق جوانان به،، شعر خوانی،، و فراتر از آن به آموزش شعر -هنر وادب و مهارت های چون خط، نگارگری،تذهیب و نقاشی ـ در میان مدت و دراز مدت گامی قوی در راستای توسعه،حفظ و پاسداشت فرهنگ 
و زبان گرانسنگ پارسی خواهد بود.)
در خاتمه با یاد آوری این سخن،،نیچه،، که شعار جهانی جوامع فرهنگی شده؛ »(در نهایت هنر نجات بخش است.)« این دل سرودهِ رفیع اصیل یوسفی را تقدیم شما خوبان می نمایم.
با درود وبدرودی چو نور دل پارسایان ؛
.
 بوی گل  عالمی را  مست  و حیران  می کند 
.
گفتن از  تو صد  هزاران  دردرا  درمان می کند
.
بعضی ها می گویند با یک گل نمی گردد بهار 
.
من گلی  دارم که  عالم  را  گلستان  می کند 
دوم عقرب / آبان ۱۴۰۵ خورشیدی
26 اکتبر
۱ دیدگاه

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد (بخش پانزدهم)

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : دوشنبه مؤرخ  ۴ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۲۶ اکتوبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد
————————————————
عبدالمجید خان و دیگر هراتیان چگونه اقتصاد
.
معاصر افغانستان را پی ریزی کردند
========================
پیوسته به گذشته :
عبدالمجید خان هراتی، همین که متوجه شد در شوروی بخش خصوصی دیگر کار نمی دهد، تجارت خود را از مسکو جمع کرد و با بار و بنه رفت المان. در این زمان داکتر یالمار شاخت که او را پدر اقتصاد المان می گویند، رییس بانک مرکزی المان بود ( ۱۹۲۳- ۱۹۳۷). می گویند این دانشمند نامدار اقتصاد دو بار المان را از بحران نجات داد. اول هنگامی که در شروع سال های ۱۹۲۰ انفلاسیون به حدی افزایش یافته بود که برای خریدن یک قرص نان بایست یک گونی پول کاغذی تادیه می کردی. این دوران را در المان بحران کبیر خوانده اند . داکتر شاخت پول جدیدی زیر عنوان رنتل مارک ایجاد کرد که یک مارک آن برابر بود با یک تریلیون مارک پیشین. المان دیگر ذخایر طلا نداشت و نمی توانست به بهره گیری از پشتوانه طلا پول چاپ کند. داکتر شاخت در عوض طلا زمین و جایداد ها را پشتوانه ساخت. ابتکاری بی سابقه که کار داد. همزمان پالیسی سختگیرانه هزینه های دولتی را در پیش گرفت. بدین ترتیب المان را از منجلاب انفلاسیون بیرون کشید. بحران دوم در شروع سال های ۱۹۳۰ بود. المان منابع کافی نفت و گاز نداشت و ارز کافی خارجی برای خریداری مواد نفتی. داکتر شاخت برجسته ترین دانشمندان عرصه کیمیا را دعوت کرد( المان از پیشگامان علم کیمیا در جهان است و ده ها دانشمند این کشور به دریافت جایزه نوبل در کیمیا مفتخر شده اند) و از آنان خواست که راه های تبدیل زغال سنگ را به سوخت مایع پیدا کنند. لابراتوارهایی در این عرصه تاسیس شد و دانشمندان موفق شدند زغال سنگ را به نفت تبدیل کنند. المان فراوان معادن زغال سنگ غنی داشت. این پروسه به گونه ی صنعتی پیشرفت کرد. چرخ صنایع المان به قوت سرعت یافت و تا حد زیادی از وابسته گی انرجی به خود متکی گرید.
هنگامی در المان بیکاری بیداد می کرد حزب ناسیونال سوسیالیست المان به رهبری هتلر به قدرت رسید. داکتر شاخت نه تنها سمت رییس بانک مرکزی را حفظ کرد که وزیر اقتصاد المان برگزیده شد. عضو حزب نبود. داکتر شاخت در سال ۱۹۳۴ پلان جدید اقتصادی المان را طرح کرد و اجرایی ساخت آن چه مملکت را از بیکاری نجات داد. مطابق این پلان از یک سو با عقد قراردادهای بارتری با کشورهای دیگر مواد مورد نیاز کشور را بدون آن که ارز خارجی هزینه شود، تامین می کرد و از جانب دیگر ده ها پروژه زیر بنایی مانند شاهراه ها – اتوبان ها- پل ها، خط آهن، کارخانه ها، مکتب ها و ساختمان های دولتی، مسکن، انواع کارخانه های صنعتی، ماشین و آلات به شمول اسلحه و ملزمات نظامی و غیره احداث گردید که برای میلیون ها آدم اشتغال آورد.
در همین دوران امریکا با دشوارترین بحران اقتصادی خود مواجه شده بود. هزارها کارخانه تعطیل شده بودند و میلیون ها آدم بیکار. زراعت و دامداری با کمبود بازار رو به کاهش بود. بانک ها به ورشکسته گی رسیده بودند. در چنین روزگار دشواری فرانکلین روزولت آدمی از دو پا فلج، به ریاست جمهوری رسید. بدون تعلل دست به کار شد. بهترین و برجسته ترین استادان دانشگاه های امریکا را در تیم خود شامل کرد. برنامه ای را زیر عنوان طرح نو New Deal به تصویب رسانید. با به کار انداختن صد ها پروژه بزرگ و مشارکت گسترده بخش خصوصی امریکا را از بحران برون کشید. در این دوران بود که امریکا به سرعت ترقی کرد و زیر بنای رشد شتابناک دهه های بعدی امریکا قرارگرفت. روزولت یگانه رییس جمهوری امریکا بود که چهار بار به ریاست جمهوری انتخاب شد.
در چنین دورانی افغانستان نیز دستخوش بحران بود. افغانستانی که انگار به عنوان یک نظام دولتی در حالت جنینی قرارداشت. جامعه ی ناهمگون، سرزمینی که در نتیجه ی قرن ها جنگ و ویرانی، و فقر مزمن از هم گسیخته و نظم دولتی در آن فروریخته بود. خزانه خالی بود. نه کدام نظام مالیاتی وجود داشت و نه هم اقتصادی که درآمد داشته باشد. شاید بزرگترین تصمیم نادر شاه این بود که نخست بایست به اوضاع اقتصادی کشور رسیده گی شود. در سال ۱۹۳۳ عبدالمجید زابلی از المان به افغانستان بر می گردد. از راه هرات، زادگاه خودش. تاجران هراتی را می شناسد. آنان را دعوت می کند در ایجاد یک شرکت سهامی سرمایه گزاری نمایند. می پذیرند. در این میان برادران مختار زاده جعفر جان مختار زاده و غلام حیدر جان مختار زاده نقشی فعال بازی می کنند. کاروانسرای مختارزاده در نزدیک چارسوی شهر هرات و در بازار موسوی ها که بازار عراق هم خوانده می شود، موقعیت دارد. این کاروانسرایی معمولی نبود. در آن زمان وال استریت هرات بود. موقعیت و معماری زیبا و دلکش این کاروانسرا که توسط معمار نامدار هرات استاد حاجی محمد اسماعیل بنایی طرح و ساخته شده بود و در نوع خود بی همتا بود، محل کار و فعالیت تاجران هرات بود. چنین بود تیمچه مختارزاده در بازار ملک نزدیک چهارسوی هرات. تاجران در این دو مکان دفتر کار داشتند. چون دوکان پدرم در بازار خوش و نزدیک چهارسو بود، اغلب می دیدم که چگونه هر صبح شماری از تاجران با موتر یا گادی و حتا پیاده یا رکاب زنان سوار بایسکل سوی دفتر خود می روند، سوی سرای یا تیمچه مختارزاده. یکی از تاجران هرات حاجی محمد شریف بود که در همین بازار خوش منزل داشت و پیاده سوی دفتر خود می رفت. با جامه تمیز و ریش حنابسته و گام های با وقار از وسط جاده آهسته قدم بر می داشت و به آشنایان سر شور می داد. شخصیت دیگری که در تاسیس بانک و تهیه اسهام نقش داشت حاجی عبدالخالق خان قندهاری هراتی شده بود. او در تجارت با هند فعالیت می کرد. در بین تاجران هرات و قندهار از شهرت و نام نیک برخوردار بود. به دعوت عبدالمجید خان لبیک گفت و نقش فعالی در تاسیس شرکت داشت. تاجران دیگری مانند دوست محمد خان ایماق، محمد کریم خان شمس، سید عظیم و برادرش سید کریم، حاجی سید محمد قناد و نیز تاجران یهودی و هندی اهل افغانستان در خریداری اسهام بانک و تنظیم و توسعه تجارت نقش فعالی داشتند. بنازم تجارت و فعالیت های اقتصادی را که رقابت می کند اما قطب سازی نمی کند و بر اصول معامله دروازه ها را باز می گزارد و با هموطنان از هر قوم و مذهبی که باشند میدان می دهد و فضای اعتماد و مشارکت ایجاد می کند. نه تنها با وطنداران خودی که با مردمان جهان. تصادفی نیست که تجارت را سفارت صلح می گویند. عبدالمجید خان در افغانستان با تشکیل بانک ملی که پنج ملیون سرمایه ابتدایی آن را بخش خصوصی تامین می کند و دوملیون آن را دولت در حقیت همان روشی را به کار می اندازد که داکتر شاخت در المان و فرانکلین روزولت در امریکا به کار گرفتند. موفقیت بانک ملی که ریاست آن را عبدالمجید بر عهده داشت سبب شد که در سمت وزیر اقتصاد ملی تعیین گردد. و همو بود که افغانستان بانک، بانک مرکزی افغانستان را ایجاد کرد و نیز ریاست این بانک را داشت و بخش عمده سرمایه آن را بانک ملی تهیه کرد. بدیهی است تفاوت ها و پسمنظر تاریخی و فرهنگی و جغرافیایی این سه سرزمین را باید در نظر بگیریم. لاکن مهم پالیسی راه بردی تاریخی توسعه اقتصادی است. در زمان کوتاهی تجارت افغانستان رونق می گیرد. بنیادهای صنایع کشور گذاشته می شود. چهار بند برق آبی اعمار می گردد، برق چک وردک، سروبی، پلخمری و جلوارچه در هرات. به این نکته خیلی توجه باید کرد. اگر پروسه بهره برداری از ظرفیت های آبی کشور ادامه می یافت افغانستان امروز یکی از صادر کننده گان مهم برق بودی. هنو.ز هم زود است. اعمار هزاران بند برق کوچک و متوسط آبی هایبرید یعنی تلفیقی از برق آبی و خورشیدی به سرعت می تواند مشکل برق را حل کند. این آزادی عمل بایست به بخش خصوصی داده شود و از دستبندی های بوروکراتیک جلوگیری گردد. صنایع نساجی افغانستان به کار می افتد کارخانه نساجی پلخمری، گلبهار، کارخانه نساجی پشمی قندهار فعال می گردد. بیش از هفت صد و پنجاه میلیون متر انواع پارچه تولید می کند و به قیمت خیلی ارزان تر از جنس مشابه خارجی در دسترس مردم قرار می دهد. کارخانه قند بغلان، شرکت پنبه قندز، پسان تر هنگامی از بخص خصوصی به بخش دولتی تعلق می گیرد نامش را می گذارند شرکت سپین زر. برای کارگران پلخمری خانه های مناسب اعمار می گردد. تا امروز این خانه ها مورد استفاده قرادارند. بیش از هزار خانه. کلوب نساجی پلخمری مثل هوتلی مدرن فعال می گردد. چند شبی را پنجاه و چند سال پیش در این کلوب اقامت داشتم. انواع موسسات خیریه ایجاد می شود. مثل دارالایتام که بعد نامش می شود مرستون، کتابخانه ها تاسیس می گردد. کتابخانه بانک ملی در کابل شهرت داشت. در جوار ساختمان بانک ملی. پسان تر ریاست مستقل مطبوعات و وزارت اطلاعات و کلتور وقت در این عمارت کار می کنند. شهرها اعمار می گردد، شهر امام صاحب، قندز، بغلان. نهاد جایزه مطبوعاتی برای نویسنده گان و شاعران ایجاد می شود که هر سال جوایزی به بهترین آثار تفویض می شود. در نتیجه ایجاد انحصار مواد نفتی، شکر و برخی دیگر اقلام مصرفی نرخ این مواد خیلی پایین تر از بازار حفظ می شود و در طی سال ها تغییر نمی کند. ذخیره طلای افغانستان که نبود در سطح قابل توجهی افزایش می یابد. افغانستان کالاهای تجارتی خود را به امریکا می فرستد و چون از امریکا واردات ندارد اضافه بیلانس تجارت به نرخ دالر ۱۳ افغانی پشتیوانه طلای افغانستان در بانک امانت امریکا ذخیره می کند.
اگر توجه نماییم که تمام این تغییرات توسط بخش خصوصی و با حمایت دولت، در بحبوحه و در سال های جنگ دوم جهانی اتفاق افتاده است ارزش تاریخی فهم این پدیده ها برجسته تر می شود. حفظ بی طرفی افغانستان در جنگ دوم جهانی دستاورد دیگر این دوره است. سیاست اقتصادی و مالی حساب شده آن وقت به رهبری عبدالمجید خان و اعتماد به سکتور خصوصی تا حد زیادی فقر وقحطی تحمیل شده را جبران می کند. پیش ازین وضعیت به حدی بد بود که برای مرده ها کفن دستیاب نمی شد. بازارهای اروپا و امریکا در جنگ گرفتار بودند. افغانستان در چهره بخش خصوصی از مکسیکو و ارجنتاین پارچه وارد می کند. افغانستان یکی از شیوه های جهانی رشد اقتصادی را که مشارکت بخش خصوصی و عامه خوانده می شود موفقانه تجربه می کند. این پدیده مشارکت بخش خصوصی و دولتی Public Private Partnership یا PPP در جهان گسترده کار می دهد و ثمربخش است. آن چه مهم است کوتاه ساختن دست بوروکراسی مزاحم از پیشرفت امور است. به این جهت در پالیسی مشارکت بخش خصوصی و دولتی اسهام بیشتری بایست به بخش خصوصی تعلق داشته باشد که مستقل بتواند فعالیت نماید.
عبدالمجید خان نبض حرکت جهان را فهمیده بود و می دید که اقتصاد مبتنی بر مالکیت دولتی آینده ندارد. به خاطر این که انسان را از بزرگترین نعمتی که به او هدیه شده است، آزادی اندیشه، ابتکار و عمل محروم می کند. ارزش انسان ها در تفاوت هایی است که بین آدم ها وجود دارد نه در یکسانسازی آنان. طالبان دارند میدان را می بازند زیرا با اجبار و ستم می کوشند مردم را در قالب خود بیاورند. انسان در قالب نمی گنجد.
او می دانست که افغانستان به دولتی با ثبات نیاز دارد. ثبات دولتی هنگامی انسجام و دوام می یابد که در مسیر پیشرفت اقتصادی- اجتماعی به منفعت مردم حرکت کند.
این تاجر و اقتصادان و سیاستمدار و جامعه شناس افغانستان می دانست که حس تملک یک احساس قوی بشری است. این انرجی به منفعت سکتور خصوصی و دولت در صورتی می تواند بسیج گردد که با دانش و تکنالوژی و پالیسی های سالم اقتصادی همسو گردد.
اگر این پروسه ادامه می یافت و راه رشد غیر سرمایه داری یعنی سرمایه داری دولتی جلوی پیشرفت اقتصادی- اجتماعی را نمی گرفت، شاید افغانستان امروز سردمدار ترقی و پیشرفت منطقه می بود و در همه عرصه ها.
راست گفته شاعر:
چون رنده،  ز کار  خویش بی  بهره  مباش
چون تیشه، به سوی خویش  دایم متراش
پیوسته   چو اره  باش  ،  در   امر   معاش
گاهی   خود  می  کش  و   گاهی   می پاش!
ادامه دارد . . .
21 اکتبر
۲دیدگاه

عشق آموخت مرا شکل دیگر خندیدن 

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر :  چهارشنبه مؤرخ  ۲۹ میزان ( مهر) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۲۱ اکتوبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

عشق آموخت مرا شکل دیگر خندیدن

==============
بر  نوشته   هیچ  بنویسد  کسی
هیچکس سازد ز کشته مغرسی
ای  برادر موضع   نا کشته   باش
کاغذ   اسپید  نا  بنوشته    باش
( مثنوی معنوی مولانا)
برگ زرین دیگری از زنجیره طلایی مطبوعات مهاجران افغان را می خواهم رونمایی نمایم و از چهره دوست داشتنی، پرکار، کوشا وخوشنام یکی دیگر از هنر آوران هری، ذکر خیری بمیان آورم که همکاری دیرینه با او دارم.
یکی از یاران با وفا، گرافیست خلاق و سوچه که نقش راهبردی هنری در تجسم بخشی بصری داشته، هنرمند خوشنویس و طراح ( وحید عباسی) نستعلیق نویس معاصر است که از نخستین یاران و همراهان کانون هنرهای زیبا، اندیشه و دانش در دیار غربت بوده است.
او بخش انتشارات کانون کهزاد را با درایت، صداقت و صمیمیت خاص خودش طی سه دهه گذشته با انتشار اولین شماره تقویم نیکو کاری خیریه حضرت جوادالائمه،ع، نمایندگی و مدیریت نموده است.
وحید الله ـ در سال ۱۳۵۶ خورشیدی در شهر باستانی و آریایی کابل متولد شد، اما ریشه های فرهنگی و اصالت خانوادگی او به هرات باستان باز می گردد.
او در سال ۱۳۶۸ ش در حالی که دوازده ساله بود، با خانواده اش به ایران مهاجرت نمود.
دوران نوجوانی و جوانی او در هجرت با آموزش فشرده هنرخطاطی در کنار درس و آموزش و هنر و اندیشه همراه بود ورفعالیت های فرهنگی پیوسته او در کنار استاد کاظمی و استاد مظفری در {درـ دری} و فصلنامه [ خط سوم ] پربار ترین رویشها را در آن فضای فکری و ذهنی در پی داشت.
اینک او با آن اندوخته ها و تجارب گرانبها، بعنوان طراح مستقل و چهره فرهنگی وطن ـ در سرزمین گل و گیاه،، هلند،،مقیم و فعال عرصه هنر شرقی در هماهنگی با هنر غربی است ،،،،
او ریشه های هنری خودرا هنوز مرهون و مدیون اساتیدی چون زنده یاد استاد محمد علی عطار هروی، استاد رضوی، استاد پیرزاد هروی و نجیب الله انوری می داند.
.
.
او با تکیه بر ذوق فطری و ممارست فراوان موفق بدریافت،، مدرک ممتاز،، در شیوه ی نستعلیق از انجمن خوشنویسان ایران شد.
بر علاوه وحید عباسی بعنوان یکی از برجسته ترین [ طراحان جلد] کتاب و مجلات، ماهر ترین فعال فرهنگی حوزه هنر گرافیک بوده ودر این راستا ابداعات و ابتکارات جالب و دیدنی داشته و برای مجموعه اشعار شاعران معاصر افغانستان هم اکنون نیز طرح و دیزاین و صفحه آرایی کار اوست.
او در کارنامه نگار آفرینی، گرافیک،، خود بیش از یک صد جلد کتاب ، مجله و فصلنامه را دارد.
سابقه دیرینه او در تدوین، تنظیم، صفحه آرایی و حروف چینی سالنامه عرفانی،فرهنگی و هنری،، مهر آیین،، و تقویم های نیکو کاری کانون هنرهای زیبا، اندیشه و دانش طی ربع قرن یاد آور پر شور ترین هنر آفرینی هاست که در ذهن، ضمیر و حافظه تاریخی ما منعطف گشته است.
او پس از استقرار در هلند آرمان‌ های فرهنگی خود را رها نکرده و تجربیات و دستاوردهای خودرا در قالب یک شروع تازه تحت عنوان [ نشر فرم ] تداوم و استمرار بخشیده است.
.
وحید عباسی نمونه درخشان از نسل پرورده شده،،مکتب هرات،، در کانون هنر شرقیست، انسانی که هنر کتیبه نویسی، شکسته و عروس خطوط شرقی یعنی نستعلیق را با توانایی و مهارت بکرسی می نشاند.
در کتاب رنگ و رنج در کنار زندگی نامه و کار نامه او که بقلم اینجانب نگارش و پژوهش شده ـ دیدگاه او را از صفحه ۴۷۰ انتخاب و درین نبشته تقدیم نگاه گهر خیز هنر دوستان می نمایم ؛
عباسی پیرامون ضرورت شناخت هنر و جایگاه هنرمندان و خوشنویسان بعد از جریان رنسانس بزرگ مکتب هرات می نویسد:
(«گذشته فرهنگی هرات از غنامندی خاصی برخوردار بوده که این { رنسانس} بر همگان آشکار وبر اهل هنر افتخار است. اما صرفاً افتخارات گذشته نمی تواند راه‌گشای ما در حال و آینده باشد!
متأسفانه در حال حاضر در سرزمین ما، تنها چیزی که به آن اهمیت داده نمی شود –فکر و هنر است.»)
این دیدگاه ۲۲ سال پیش منعکس در مجموعه [رنگ ورنج ] مرا به یاد خاطره ی از جریان انتشار مرقع قرآنی [ اساور] اثر جاودانه و مانای أمیر کشور خط و شاعر کتیبه ها انداخت که درین زمینه وزمان شرحش خالیاز لطف و محبت یاران و اساتید کانون هنرهای زیبا نیست.
درگذشت استاد امین الله پیرزاد هروی دقیقا ده سال بعد از رحلت استاد محمد علی عطار هروی در اواخر سال ۱۳۸۱ بعد از اینکه از سفر آسمانی بیت‌الله باز گشته بود روی داد.
سفری که استاد پیرزاد هنگام وداع تلفنی اش برایم از زبان حافظ نجوا کرده بود ؛
{ زیر شمشیر غمش رقص کنان باید رفت
کانکه شد کشته او  نیک  سر انجام افتاد}
شوربختانه موقع برگشت استاد، بنده در بیمارستان بعلت بیماری نادری که در هر یک میلیون نفر – برای یکنفر اتفاق می افتاد و « گیلن باره » نام دارد و نوعی ویروس است که سیستم عامل عصب اندام دست وپا را  مختل وسپس فلج و در نهایت بمرگ می کشاند،   مبتلا شده بودم و با حالت کما در بیمارستان قایم مشهد بستری و زیر نظر دکتر مهدی اعتمادی سرپرست بیمارستان قرار داشتم،دوران شدید بیماری و فلج کامل بدن مصادف بود با آخر ین روز های سال ۱۳۸۱شمسی و آمدن حجاج از ضیافت الهی بکشور،خانه و کاشانه شان.با پیکری نحیف، تنی رنجور و دست وپایی بی حس مرا از بیمارستان بعد مدت یک ماه بخانه بر گشتاندند، آن زمان بیش از سه هفته از وفات استاد پیرزاد گذشته بود که من مطلع شدم که استاد دار فانی را وداع و آهنگ سفر ابدی را آغاز کرده بود.
در بیستمین روز رحلت استاد پیرزاد بود که پسر خاله ام بدیدارم آمد و ضمن مقدمه وموخره ی از چگونگی آغاز و فرجام آدمها واینکه؛ مرگ پایان کبوتر نیست گفت!
امروز مهمانانی به دیدن تو می آیند که در مسجد برای بیستمین روز فراغ استاد پیرزاد در مراسم فقدانش حضور یافته بودند و سراغ وضعیت جسمی و بیماری تورا گرفته و جویای احوال گیری و دیدار تو هستند.
آن میعاد بشکوه در دهمین روز بهار ۱۳۸۲ش با حضور استاد نجیب مایل هروی، استاد سعادت ملوک تابش، محمود عطار، نورالله پیرزاد، احمد خطاط، میرویس رضا زاده، محمد شاه پیرزاد، دکتر معصومی، معلم کاظم یوسفی و محمد قاسم هاشمی همراه بود.
در آن دیدار با اشاره به تابلو های آویخته بدیوار از خطاطان و نگار گران هرات ـ جناب استاد علامه مایل گفت !
(با اینکه دو مجموعه هنری از  آثار خوشنویسی استاد عطار را ـ ایرانی ها با کیفیت خوبی منتشر ساخته اند، ما تاکنون که دهسال از رحلتش می گذرد نتوانستیم حتا یک برگ از خطوط اورا منتشر کنیم؟)
این سخن در آن مجلس جرقه ای بر افروخت واین سوال را بر انگیخت که ماهم می توانیم اثری درخور منتشر بداریم.
واستاد تابش گفت که ،، مقدمه جامع،، بر آن خواهد نگاشت، واز محمود عطار تقاضای همرهی و همکاری نمود و استاد نجیب مایل هروی پیشنهاد داد اگر بشود مرقع قرآن اساور را که نزد استاد عطار در زمان حضور و زندگی شان در هرات بین سالهای ۱۳۵۷ و ۱۳۵۹ خورشیدی نگاشته شده از گنجینه آثار باقیمانده استاد عطار انتخاب و چینش مرقعات  آن زیر نظر آگاهان خطوط اسلامی و شرقی فراهم گردد و روی آن کار شود که همین قضیه مرا نیزانگیزه بخشید که بگویم جوانب اجرایی و عملی و انتشار آن نیز بدوش من باشد.
آنان در آن جلسه دیدار جمعی با دعای روشنگرانه دکتر سید عبدالحمید معصومی،کلید،، زیور کده انوار،،علامه  سعادت ملوک تابش را با این دیباچه وطلاییه استاد میر علی هروی گشودم:
پادشاه ممالک خطیم
صفحه مشق ما قلمرو ماست.
به لطف و عنایت خداوند بعد از بهبودی نسبی من با استاد مرحوم تابش به منزل فرزند بزرگ استاد عطار رفتیم و محمود جان مجموعه ای از تصاویر را در انتخاب و دسترس ما قرار داد که تصویر بیاد ماندنی استاد عطار برای نخستین بار در آخر خطوط ماندگار،، اساور،، بحله طبع آراسته وبر زیبایی اثر افزود.
اوراق پراکنده اساور أمیر کشور خط را از نزد فرزندان استاد عطار گرفته و بهمراه استاد سعادت ملوک تابش به تهران نزد استاد محمد علی کشاورز رفتیم که علاوه بر تسلط بر هنر هفتم یعنی سینما، دستی قوی در هنر نقاشی و نگارگری اسلیمی داشت.
استاد محمد علی کشاورز علاقه عجیبی به هنر و خطوط نگاشته شده کوفی استاد عطار هروی داشت و قبلاً اثر معروف، ارزشمند وتاریخی ( هنر آیه نگاری قرآن کریم) را بکوشش استاد محمد مهدی هراتی ـ با دقت و ظرافت خیره کننده ای نگار گری، صفحه آرایی و طراح  گرافیکی نموده بود.
خوبست یاد آوری کنم که [قرآن محلی] نخستین اثری بود که در زمان حیات استاد عطار توسط انتشارات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران وبا تلاش های پیوسته جناب ،، محمد مهدی هراتی،، که خودرا اصالتا از شهر { هرات یزد} در ایران میداند منتشر شد.
قرآن محلی بدلیل رنگ آمیزی لاجوردی و طلایی، مخلوطی نا متقارن در کنار قلم گهر ریز عطار، در بر گرفته که این رویکرد را استاد محمد علی کشاورز با صفحه آرایی روشن و با استفاده از نقوش برجسته اسلامی و بکارگیری،، گرافیک،، روحی تازه به آن بخشیده است.
بدین گونه استاد کشاورز با وجود کهولت و مریضی پذیرفت که،، قرآن اساور،، را نیز بهمان اسلوب دلخواه،نگار آفرینی کند که استاد تابش مقدمه نگاشته شده خودرا با برگهای بیست و چهار گانه آن در اختیار آن هنرمند وارسته سینما و تلویزیون ایران قرار داد.
بعد  از  مدتی مرحوم کشاورز ـ سی دی ـ آماده شده قرآن اساور را به مشهد ارسال و استاد تابش در تهران اوراق اساور را تحویل گرفتند و امانت مذکور را به جناب محمود عطار را بر گشتاندند که ایشان در آن آوان بار سفر و مهاجرت به دیاری دور دست از بلاد فرنگ گرفته بود.
من c d سی دی مذکور را به استاد محمد کاظم کاظمی سپردم برای صفحه آرایی و استاد کاظمی پذیرفت که آن بخش ها را اجرایی کند.،اما طرح جلد و طراحی زمینه و انتخاب رنگ صفحات راسپرد به جناب گرانمهر آقای وحید عباسی که بتازگی در جوار خانه استاد کاظمی قرار یافته بود و خانه ای را اجاره و تشکیل خانواده داده بود.از قضای روزگار و شاید سهل انگاری خانه دار، شوربختانه شبی دزد به این خانه دستبرد می زند و اموالی را بشمول کامپیوتر و سی دی ها ـ ظبط وصوت وبلند گوها را هم ضمیمتا با خود به تاراج و یغما می برد.
با مطلع شدن ما، اندوهی ژرف و ناکرانه بر قلب و روحم سایه فکند ودر هرات نزد استاد تابش شکایت بردم که ما اشتباه نمودیم ،اگر در نخست کپی از آن سی،دی ذخیره می ساختیم،چنین عقوبتی نداشتیم؟
.
استاد تابش گفت، نا امیدی کفر است ونا سپاسی دوباره کار خودرا از سر گیر و اراده خودرا قویتر ساز!
وسپس بداخل کتاب خانه اش رفت و از لا بلای کتب یک نسخه آرشیوی کپی شده از «زیور کده انوار » را که بعنوان مقدمه بر مرقع قرآنی اساور ـ قبلاً نگاشته بود به من سپرد……   
بعد از چهار سال تلاش و پشتکار و خون دل خوردن های بیشمار در کنار وحید الله عباسی بالاخره در صدمین سال روز تولد استاد محمد علی عطار ۱۴۲۸ قمری در بهار سال ۱۳۸۶ خورشیدی – مرقع خطوط قرآنی ،، اساور،، از چاپ بر آمد.
این رویداد در دهمین سالگرد تأسیس کانون هنرهای زیبا، اندیشه و دانش و با همکاری مالی یکتن از هنر دوستان ـ جناب صفی الله باقرزاده توسط انتشارات،، ملک اعظم،، ودر پانزدهمین سال یاد رحلت استاد عطار در مشهد رضوی منتشر گشت ‌.
این اثر در قطع وزیری بزرگ بصورت رنگی و قابلیت تابلو شدن با کاغذ گلاسه اعلای آلمانی با بهای ۱۵۰ افغانی معادل سه هزار تومان در دسترس دوستداران فرهنگ و هنر قرار گرفت. سه صفحه نخست مرقع اساور توسط فرزند استاد عطار ـ محمود خطاط هروی تذهیب و نگار گری شده است.
اساور در سال ۱۳۹۱ توسط انجمن خوشنویسان هرات ودر بیستمین سال روزرحلت استاد بعنوان اثر بر گزیده سال انتخابشد و همچنین ریاست اطلاعات و فرهنگ ولایت هرات در مراسم رونمایی از مرقع اساور ـ نمایشگاهی از خطوط و مرقعات استاد عطار و سایر خوشنویسان هرات را در ارگ تاریخی شمیره خاتون و قلعه اختیار الدین،، فعلی،، برپای داشت.
.
در ایران نیز انجمن خوشنویسان این کشور، لوح تقدیر ویاد بود تقدیم کانون هنرهای زیبا اندیشه ودانش نمودند و درنشریات و خبرگزاری های رسمی افغانستان و ایران انتشار آن بازتاب گسترده‌ای در مطبوعات جامعه میزبان داشت.
در صفحه ۱۹ ثلث کتیبه ای با قلم نوازی عطار وبا خط زیبای نستعلیق شرقی با این مضمون  آمده است که بسیار چشم نواز است!
بندگی     کن     خدای  یکتا  را
خیر  و   احسان  ز خلق بازمگیر
خاصه  با  والدین   و  مسکینان
خویش وهمسایه و یتیم و فقیر

استاد عطار در صفحه مقابل همین کتیبه ی ثلث با اشاره به آیه « ثمم یحیکم ثم الیه  ترجعون » با خط محقق و نستعلیق که در

بیستم برج دلو ۱۳۵۹ در هرات نوشته آورده ؛
ز  خاک   مرده ات  حی   توانا 
برون  آورد  و   میراند  دگر  بار 
پس از مرگت حیات تازه بخشد 
که یابی در قیامت مزد  کردار 
رفیع اصیل یوسفی
۲۵ میزان ۱۴۰۵ شمسی
۱۷ اکتوبر ۲۰۲۶
14 اکتبر
۱ دیدگاه

گنج گهر و رنگ و رنج !

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : چهارشنبه مؤرخ  ۲۲ میزان ( مهر) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۴ اکتوبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

گنج گهر و رنگ و رنج !

اقبال حبیبی 
——————————
.
در آغاز می خواهم نظر شما را به نتیجه گیری افکار عمومی و باز نگری از چند اثر ارزشمند هنری و فرهنگی جلب کنم که در جامعه نشرات  و مطبوعات افغانستان بیش از ۲۰ جلد کتاب متنوع وچهار اثر شاخص از مجموعه های خوشنویسی طراز اول خطاطان زبر دست هرات را تاکنون جمع آوری و منتشر نموده ـ او پژوهشگری پر تلاش و فردی شناخته شده است- دوست و هم صنفی و فرهنگی صمیمی هم‌ولایتی‌من که از خرد سالی خطی خوش داشت و در مکتب ابتدائیه عبدالواسع جبلی غرجستانی در یک صنف ویک صندلی برای یک آرمان و آرزو، درس میخواندیم ـ او محمد رفیع اصیل یوسفی شاگرد قدیمی استاد محمد علی عطار و پیرزاد هروی واز سال ۱۳۵۲ش از مکتب سیف بن یعقوب به ابتدایی جبلی ثبت نام نمود و سالها شاگرد خوب خواهرم بود که درین مکتب معلم بود.
.
اصیل از همان آوان دفاتر مشق شبانه، انشا و املا و تکالیف درسی اش نمونه بود و مورد استقبال و توجه معلمان ما قرار داشت و گاهی بر سر تخته سیاه با تباشیر سفید در ساعت آموزش خط و بدستور معلم برای شاگردان خوشنویسی می آموخت، او با تمام نمودن دوره،،بکلوریا،، در لیسه مولانا عبدالرحمن جامی هرات وبا هزاران آرزو و آرمان که می خواست با بورسیه تحصیلی دانشگاه پاتریس لومومبا در مسکو – رشته تاریخ، ادبیات و علوم اجتماعی درس بخواند شوربختانه با وقوع تهاجم شوروی و آغاز جنگ و نا کارآمدی و نا امنی ـ ناچار شد که وطن را ترک گوید و مهاجرت اختیار کند که این فراز عمرش قصه ای دراز دامن دارد ، اما چهار اثر هنری خوشنویسی که بوسیله او در ایران منتشر گشت و سبب کنش های مفید و مستند و تجربی در میان جامعه هنری میزبان ومحیط میهن ما شدکه عبارت اند از :
۱ – مرقع قرآنی،، اساور،، اثر استاد محمد علی عطار هروی ـ که در گرامیداشت صدمین سالروز تولد استاد منتشر شد.
.
.
۲ – هشت قلم هنر خط – اثر استاد امین الله پیرزاد هروی.
.
.
۳ – تجلیگاه هنر خط – مجموعه خطوط استاد پیرزاد هروی.
.
.
۴ – تلاوت نی ـ مجموعه خوشنویسی آثار نجیب الله انوری.
.
.
من از خاکستر سردم که 
درمن شعله همه عصیان هاست 
من آن دریای آرامم که در من
فریاد همه ی توفانهاست 
من آب سرداب تاریکم 
که درمن 
آتش همه ایمان هاست…..     
« احمد شاملو »
.
.
“نکته جالب درباره این عکس ، پادشاه افغانستان « امیر شیرعلی خان » و حضور هر دو پدر بزرگ
احمد شاملو (شاعر شهیر ایرانی) در آن است. ‏نفر چهارم ایستاده، «دبیر شریف»پدر بزرگ
مادری احمد شاملو و ‏نفر اول نشسته از سمت راست، « محمدحسن خان شاملو »،
پدربزرگ پدری احمد شاملو.”میباشد ….. 
در جایی خوانده بودم  که این عکس در هرات گرفته شده است…
.
————————————————–
.
خوبست گفته آید که اصیل یوسفی از آخرین بقایای بازمانده دودمان شاملو های اصیل کابل و هرات است،که اجدادشان از شام، روم، تبریز وشیراز در آغاز قرن پانزدهم میلادی بسوی وادی های خراسان و هرات وبلخ کوچیدند. او نیز چون نیاکان هنر دوستش وارث،قلم، وشمشیر و شرف گشت، شخصیتی که عمری ، رنج غربت و جنگ را به رنگ هنر و سازندگی و امید مبدل کرد و توانست با نگاهی فرا جناحی و انسان دوستانه هم  به روح هنر پویا و اصالت گرای کشورش جانی تازه بخشد وهم بستر های آموزشی مدرنی چون بنیاد خیرین مدرسه ساز افغانستان و کانون هنرهای زیبا اندیشه ودانش را با همراهی استاد روان شاد پیرزاد هروی و استاد سعادت ملوک تابش و همکاری زنده یاد استاد براتعلی فدایی ، قدوس یاسین زاده، میرویس رضا زاده ، با جمعی دیگر از همفکران بنیاد  نهد و برای نسل فردا و آینده ساز بیادگار بگذارد.
.
اینک درین نبشته می خواهم از چهار اثر منتشرشده توسط دوست قدیمی و همصنفی همفکر وهمدردم یادی بنمایم که آثاری درخور در حوزه هنر فراموش شده سرزمین ما و بازگشت بدوره پسا جنگ و آشوب محسوب می شود و روزنه ایست بسوی آینده لبریز از مهر، امید و روشنی.
.
.
در ابتدای این بحث به معرفی،، رنگ و رنج ،، و ضرورت تدوین و نگارش چنین اثر پژوهشی، تاریخی و هنری از زبان و قلم استاد مرحوم براتعلی فدایی می پردازم که در مقدمه طلاییه کتاب، شعری قصیده گون تقدیم داشته اند به مولف آن با عنوان :
.
گنج گهر 
خوشا مراتب  فضل  و زهی  مقام  هنر
کز آن  بود  به  جهان  افتخار  هر  کشور 
هزار گنج گهر گر  تو  راست ،هست فنا 
ولیک آنچه که باقیست،اوست گنج هنر
به ملتی که ز فضل وهنر نشانی نیست 
بود چو پیکر بی جان،تو زنده اش مشمر
هنر اصالت فرهنگ و عین  زیبایی است 
خداست  عاشق  زیبایی ـ ای  هنر پرور
هر آنکه  رموز  هنر را به  واقع نشناخت 
یقین که  می  نبرد  پی  به  صنعت داور
هنر به  نزد هنر  ناشناس ، عرضه مدار 
که  قدر زر  نشناسد  کسی  بجز  زرگر 
به حسن خط بنگر کو چو عارض خوبان 
دهد    به  دیده   بیننده ، روشنایی بصر 
ببین    به   نقش    دل انگیز کار نقاشان 
که طرح کرده چه زیبا همه نقش وصور
ظریف   کاری   تذهیب    بین  و مینیاتور 
که تاب    طره   خوبان    در آیدت   بنظر 
ز شعر جوی چو داری هوای گوهر ناب 
که نیست در یم هستی  ازین گهر بهتر 
غذای روح و قرار  دل است  موسیقی 
بشرط   آنکه   ز عرفان   بود   پیام   آور 
به کنده   کاری   و   زیبایی   منبت  بین 
که هست حاصل اعجاز دست و کار بشر
ز سعی و کوشش و اندیشه رفیع اصیل 
که در قبیله   فرهنگ  ـ اوست  نام آور 
تهیه شد  طبع این رساله  که   هست 
ز اختران    سپهر    هنر   ،   یگانه   اثر
به نزد اهل نظر هست درخور تحسین 
تلاش و زحمت  این نیک  مرد  دانشور 
«(سروده شده ۹حمل ۱۳۸۳ خورشیدی)»
یادی از یار سفرکرده 
.
.
قطعه شعر زیبای زنده یاد استاد فدایی در اصل حکم یک تقریظ منظوم یا دیباچه آغازین در ستایش( رنگ و رنج) از نگاه، قلم و
اندیشه اصیل دارد.
قصیده بلند و باریک اندیشانه فدایی،پرچمدار کلماتیست که حال و هوای رنگ و هنر و فرهنگ را واکاوی و آشکارمی نماید.
وقتی یک پیر و مرشد و پیرو مسلم ادبیات فارسی در طلیعه کتاب ـ ابیاتی چنین استوار می آورد، در واقع سرود دلنشین این ضیافت فرهنگی را می سراید.
اوبا انتخاب خاطره انگیز ترین رویشها ونوازشها ، روح وقلب خواننده را آرامش می بخشد و ذهن طرف را برای برای ورود به جهان واقعی [رنگ و رنج ] آماده می سازد.
از آنجا که این شعر در آغاز کتاب و بعد از مقدمه استاد سید ابوطالب مظفری درچکاد هنر آوران هری نشسته و مانند نوری بر کل اثر می تابد.،،،،،
شعر روان شاد ،، فدایی ،، بزرگ دو  ویژگی دیگر هم دارد در قالب جستاری انواع هنر که تقریبا گوناگونی آنرا با نام و نشان نام می بردحتا هنر موسیقی و ضرورت شناخت ریشه های عرفانی آن.
دوم، تایید جستار نویسی سپهر اختران هنر، که در نمایه هنرمندان معاصر و معرفی بیش از سیصد و بیست نفر از آغاز،،نمایه،، در صفحات ۳۳۳ تا ۵۵۳  صفحات کتاب در حدود دو صد و بیست برگ را در بر می گیرد که بزعم اکثر صاحب نظران ـ زنده ترین و پویا  ترین ودر عین حال،، امید بخش،، ترین فصل پایانی کتاب رنگ و رنج شمرده می شود….
از نگاه تاریخی ـ مستند سازی شخصیت های فرهنگی هنری و اجتماعی کاری طاقت سوز و زمانبر و دشواری های خاص خود را دارد.برای همین کفشهای آهنین و زحمت پیوسته، ژرف نگری، و دقت بینی بی قرار می خواهد، چون ممکن است کسانی 
از قلم بیفتندو یا لیاقت و جایگاه لازم هنری کمایی نکرده باشند ویا اینکه اسناد و مدارک و داوری کافی در رشته های یادگیری،، هنر،، نداشته باشند و این عیب می تواند بر کل اثر، تاثیر خوبی ببار نیاورد.
خوشبختانه خوشنویسی در هرات با پیوستگی و گرایش نسلی همراه همدوش بوده است.
هرات با خوشنویسان نام آورش، گهواره هنر و مهد پرورش مفاخر نامداری در انواع مختلف هنر ها بوده و آنرا در حلقه استاد 
و شاگردی تداوم بخشیده وتاکنون پای تخت فرهنگی سرزمین { آریانا} افغانستان شمرده می شود.
در پایان خوبست گفته آید که در اواخر سال ۲۰۲۵ که سازمان ثبت میراث فرهنگ جهانی،، یونسکو،، مکتب هنری هرات را برسمیت شناخت و مکتب مینیاتور استاد کمال الدین بهزاد را متعلق به این حوزه تاریخی خواند.
این جریان سالها طول کشید و خون دلها خورده شد، زمانی استاد مرحوم،، سعید مشعل غوری،، علمدار این 
پیشقراول معتقد بود که این مکتب هنری – نخست در سطح ملی و سپس در سطح بین‌المللی باید مطرح گردد.
همچنین بگفته اصیل یوسفی – نام و عنوان { رنگ ورنج} برای کتابش را مرحوم مشعل برگزیده است.
هم‌چنان سی سال قبل که کار تهیه و نگارش رنگ و رنج در هرات روی دست گرفته شد از سیصد نفر هنرمند معاصر  درخواست شد که نظر شأن را پیرامون آینده مکتب هنری هرات » در پایین کارنامه و زندگی نامه خود بنویسند که حدود یک سوم دوستان پاسخ مثبت دادند که دیدگاهها و نظرات شأن در کتاب درج شده است.
مشخصات و شناسنامه؛
رنگ و رنج ـ  بانضمام هنر آوران هری.رفیع اصیل یوسفی 
انتشارات کانون هنرهای زیبا، اندیشه و دانش،، کهزاد،،
با همکاری امور فرهنگی موسسه خیریه امام جواد { ع}
ویرایش و صفحه آرایی – محمد کاظم کاظمی.
امور گرافیکی – وحید الله عباسی.
تایپ و حروف نگاری – طاهره امیری.
بانی نشر : خانواده های قناویزیان – شاملو ـ یوسیفیان.
شمارگان؛ ۲۵۰۰ نسخه.
قیمت :یکصد افغانی.
چاپ: دقت ـ مشهد 
چاپ اول: بهار ۱۳۸۴
شماره شابک ۹۶۴,۳۹۲,۱۹۶/۴
11 اکتبر
۲دیدگاه

آفرین برنفس دلکش ولطف سخنش (قسمت اول)

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : یکشنبه مؤرخ  ۱۹ میزان ( مهر) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۱ اکتوبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
———————————————————————————————————————————————-

آفرین بر نفس دلکش و لطف سخنش 

——————- 

خاطراتی از جناب شادروان استاد محمد علی عطار هروی

.

.

در زندگی هر انسانی ـ هستند کسانی که  حضور شان، مسیر زندگی ،، آدم،، را تغییر می دهد.

برای بنده – استادان از ارزشمند ترین اشخاصی که همواره با محبت از آنها  یاد می کنم.

خاطره من اینست که زمانی نزد استاد مشق می نوشتم.

شاید آن وقت نمی دانستم که کلمات و جمله های استاد، روزی بخاطره ای ارزشمند تبدیل خواهد شد.

استاد با صبر و حوصله ایراد های خطم را می گرفتند و راه درست،، نوشتن،، را برایم نشان می دادند، و می گفتند که قلم باید 

آرامش دل انسان را نشان دهد.

و خوشنویسی فقط تراشیدن قلم ، آماده کردن مرکب و زیبا نوشتن حروف و کلمات نیست؟

.

نمونه های از کار های هنری استاد نجیب الله انوری

.

خوشنویسی یعنی انسان بتواند احساس  صبر، عشق و شخصیت خودرا در یک صفحه به یادگار بگذارد.

استادان خوب ،تنها درس نمی دهند، بلکه در زندگی شاگردان شأن چراغی روشن می کنند که نور آن همیشه تابان است.

هر گاه بنده حقیر ، قلم بدست می گیرم آن آموزش و خاطرات در ذهنم زنده میشود.

امروز اگر چیزی از هنر دارم مدیون اساتیدی هستم که با دل سوزی و مهربانی ـ راه را به من نشان دادند ، شاید که خطم تغییر کرده باشد! 

اما جمله ها و رهنمودهای استاد در ذهنم باقیست و مانا.

از اساتیدی که با علم شان، با هنر شان و با اخلاق و محبت همیشگی شان چیز ی بما یاد دادند فراموش نخواهم کرد ـ نام و

یاد شأن در قلب ما ماندگار است…..

هزار  جهد  بکردم  که  سر   عشق  بپوشم 

نبود  بر   سر  آتش   میسرم   که   نجوشم 

به زخم خورده حکایت کنم ز دست جراحت 

که تندرست  ملامت  کند چو من  بخروشم 

سعدی 

 

کلک خیال انگیز غزل غریب غربت در روزگار غریبی و عسرت، آنجا که مرز ها  تازیانه بر پیکر تاریخ و جغرافیا می زنند،مردی از تبار خورشید و خشت های فیروزه ی هریوای باستانی ، آستین همت بالا زد تا در قیام و قنوت قلمش ، خرد ، دانایی و توانایی را تکثیر کند….

با دوست دیرین، نویسنده،شاعر دردمند وهنردوست رفیع اصیل یوسفی که بعد مدت ها موفق شدم درد دل کنم از او در باره 

وضعیت بیماری جسمی، روحی اش سوال  نمودم، گفت:

که عمری دوباره خدا برایش عنایت نموده و عمل پانکراس معده با موفقیت همراه بوده، یاد دفتر ودیوان کانون هنرهای زیبا افتادم 

که چند روز قبل بدانجا رفتم و نبودش را  در کنار تابلو های،، هشت قلم خط،، استاد پیرزاد هروی و دیگر آثار برجسته خوشنویسان و

نقاشان خطاطان و نگار گران هرات که در موسسه خیریه جواد الایمه فراهم آورده بود عمیقأ خالی احساس نمودم.

از او پرسیدم در در غربت بیمارستان کانادا و جراحی بعد جراحی که طی دو سال متواتر داشته است – کسی یا کسانی ازهنرمندان

، هنردوستان هموطن جویای حال و احوالش بوده و دوران سخت درمان و نقاهت را چطوری گذرانده؟

او با طنز گونه ای از سخنان چارلی چاپلین چنین فضای زندگی، بیماری و بود وباش را در محیط مهاجرت و دوری یاران همدل برایم از

پشت امواج صدای نحیفش تعریف کرد که :

« دیوار بیمارستان ها، بیشتر از عبادت گاه ها،دعا شنیده اند، فرود گاه ها بوسه های بیشتری از سالن های عروسی بخود دیده اند،و مرده ها بیشتر از  زنده ها ـ گل دریافت می‌کنند.» و سپس اشاره کرد که این حالت برای دیگر مریضان هم جوارش که ازملیت های مختلف جهان بودند یکسان بوده و هیچ عیادت کننده ای مگر از بستگان خویش نداشته اند.

یادم از مریضی خودم آمد که بیست سال  قبل در بیمارستان امام رضا {ع} مشهد بستری و روزی استاد تابش و جمعی از دوستان

کانون هنرهای زیبا اندیشه و دانش ـ بدیدن من آمدند.

در آن جمع که اصیل مسوولیت تیماری مرا عهده دار بود برای استاد تابش هروی گفت که در حق من دعایی از خدا خواسته باشند!

 

ادامه دارد . . .

 

 

 

09 اکتبر
۲دیدگاه

هویت و فرهنگ هرات ازکجا ریشه می گیرد (بخش چهاردهم)

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : جمعه مؤرخ  ۱۷ میزان ( مهر) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۹ اکتوبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
———————————————————————————————————————————————-

 

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد
************************************
پیوسته بگذشته :
سه شخصیت نخبه ی هراتی که
.
امسال صد و سی ساله شدند.
———————————
در سده ی نزدهم دانش و تکنولوژی به سرعت توسعه یافت و در قرن بیستم بیشتر رشد کرد و اینک در قرن بیست و یکم این پیشرفت شتابناکتر شده است. انگار گذار از یک قرن به قرن دیگر مولود پدیده های جدید است.
در سال ۱۸۹۶ در هرات سه نوزاد چشم به جهان گشودند و پدر و مادر بر آنان این گونه نام نهادند: عبدالمجید، دوست محمد و صلاح الدین. اولی فرزند عبدالحکیم هراتی تاجر نامدار زمان خود بود. دومی در یک خانواده نظامی به دنیا آمد و سومی در دودمانی فاضل و دانشمند.
پدر صلاح الدین مفتی سراج الدین سلجوقی مردی عالم و مشهور بود. اگر در نظر بگیریم که در آن زمان صد و سی سال پیش شمار خانواده های با سواد در ولایت هرات از شمار انگشتان دست و پا تجاوز نمی کرد، آنگاه معلوم می شود که چه اقبالی داشتند این نوزادان که در خانواده هایی درس خوانده و عالم و نامی به دنیا آمدند. از کودکی درس خواندند. تحصیل کردند و به فعالیت پرداختند.
عبدالمجید با پدرش با کاروان های اشتری میان افغانستان و ترکستان روسی در آسیای مرکزی به تجارت پرداخت. عبدالمجید حکیم زاده در تاشکند تحصیل کرد. زبان روسی آموخت و با علوم اقتصادی و مبانی علوم سیاسی و اجتماعی آشنایی یافت. فعالیت مستقل تجارتی خود را بنیاد نهاد. در همین اوضاع و احوال بود که انقلاب اکتبر در روسیه اتفاق افتاد، به مسکو رفت ، تجارت خود را توسعه بخشید.
این در روزگاری بود که لنین سیاست اقتصادی نوین یا نپ را دستور روز ساخته بود. تجارت تا حدی آزاد شد. به فعالیت های کوچک و متوسط اقتصادی اجازه داده شد. داد و ستد بازار و دوران پولی سرعت گرفت.
عبدالمجید خان هراتی که زیر نام حکیموف در کار تجارت بود ازین وضعیت به قوت بهره برد. مناسبات خود را با سفارت افغاسنتان استوار کرد. می گویند مدتی به سمت عضو سفارت هم کار کرده است. در آن وقت سردار هاشم خان سفیر افغانستان در مسکو بود. این سردار هاشم خان هم آدم جالب و کنجکاوی بوده است. استعداد و لیاقت عبدالمجید خان را در می یابد و از مشورت ها و همکاری با او استفاده می کند. عبدالمجید خان که کافی ثروتمند شده بود فعالیت های تجارتی خود را به المان انتقال می دهد و در آن کشور شرکت خود را توسعه می بخشد.
چون محمد نادر خان به قدرت می رسد و هاشم خان در سمت صدر اعظم به چوکی می نشیند به شاه مشوره می دهد که به منظور سروسامان دادن به اوضاع اقتصادی ناگوار کشور عبدالمجید خان را به کابل دعوت نماید و از وی مشوره بخواهد. نادر خان دو بار به عبدالمجید خان تلگراف ارسال می کند و خواهش می کند به کابل برگردد. عبدالمجید خان جواب نمی دهد. بار دیگر برادر خود سردار عبدالغزیز خان را که در مسکو بوده است ( شاید نزد برادر خود سردار هاشم خان آمده بود) وظیفه می دهد که به المان برود و عبدالمجید خان را با خود کابل بیاورد. سردار می رود المان و به عبدالمجید خان می گوید اوضاع کشور خیلی خراب است.
هنگامی نادر خان به قدرت رسید در خزانه دولت فقط هشت هزار افغانی موجود بوده است. عبدالمجید خان از طریق هرات به افغانستان می آید. در هرات با مشارکت تاجران هراتی عبدالخالق خان، دوست محمد خان ایماق، سید عظیم و سید کریم، جعفر مختار زاده، غلام حیدر مختار زاده و دیگران یک شرکت سهامی تاسیس می کند. همکاری تاجران قندهار و کابل را نیز در این پروژه جلب می کند. پنج ملیون افغانی در شرکت تهیه می شود. دوملیون هم دولت سهم می گیرد.
با این هفت ملیون آستین ها را بر می زنند و به کار می پردازند. بانک ملی تاسیس می شود. سپس افغانستان بانک. سرمایه ابتدایی افغانستان بانک را هم بانک ملی تهیه می کند. با همین هفت ملیون سرمایه بنیاد صنایع و زراعت صنعتی و انرجی افغانستان گذاشته می شود. شرکت نساجی تاسیس می شود. کارخانه های نساجی پلخمری، گلبهار، پشمینه بافی قندهار، کارخانه سمنت پلخمری، مرحله اول پروژه هلمند، کارخانه های برق چک وردک، سروبی و پلخمری، کارخانه قند بغلان، شرکت پخته کندز ساخته می شود و به فعالیت می پردازند.
بانک ملی به همکاری حکومت انحصار شکر، مواد نفتی، موتر را در دست می گیرد. نرخ شکر از سیر ۱۰ افغانی به ۸ افغانی و نرخ موتر سواری شورلیت از بیست هزار افغانی به ۱۲ هزار افغانی و نرخ پترول فی لتر از ۹ افغانی به ۶ افغانی کاهش می یابد.
این دوره را می توان دوره تمرکز قدرت سیاسی توام با نوعی استبداد و استقلال نسبی فعالیت های غیر متمرکز اقتصادی تعریف کرد. چنین تجربه هایی در کشورهای زیادی جریان یافته است که بنیاد ترقی های بعدی را تامین کرده است.

این بحث ادامه دارد. . . 

02 اکتبر
۱ دیدگاه

هویت وفرهنگ هرات ازکجا ریشه می گیرد (بخش سیزدهم)

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : جمعه مؤرخ ۱۰ میزان ( مهر ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۲  اکتوبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
—————————————————————————————————————————————————-

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد

تاجران و سرمایه گزاران هراتی
========================
پیوسته بگذشته :
.
سه همزاد نامدار و همکار پرکار
.
برای این که بحث به نیکویی فهم شود به امریکا سری بزنیم. امریکا امروز را چه کسانی به بزرگترین قدرت جهان تبدیل کردند؟ روسای جمهور؟ خیر. چند انسان با استعداد، پرکار و سختکوش بودند که امریکا را ساختند. در پایان قرن نزدهم و اوایل قرن بیستم چهار، پنج شخصیت بزرگ سیمای امریکا و جهان را تغییر دادند. راکفلر بود که با استخراج نفت و تاسیس شرکت استندرد آیل موفق گردید امریکا را از تاریکی برون آورد و چراغ هر خانه را روشن کند و سپس این انرجی را به کارخانه ها و عراده جات بدهد و بدین گونه چرخه پیشرفت شتابناکی را مساعد سازد. ج.پ. مورگان بود که با گسترش خدمات بانکی در حقیقت یک دالر را ده دالر و بیست دالر ساخت و به شرکت ها و متشبثین اقتصادی وام های ارزان تهیه کرد و میلیون انسان را به سوی کار و زنده گی رهنمون شد. کارنیگی بود. انجینر بود و پیشگام و دریافت که جهان با پولاد تغییر می کند. اولین پل پولادی را در امریکا ساخت و ازین جا حرکت غول آسای او شروع شد. کارخانه های ذوب آهن تاسیس کرد. راه آهن و پل ساخت. از برکت رشد صنعت پولاد انقلابی در ساخت و ساز رونما گردید و آسمانخراش پدید آمد و امریکا را روی چرخ آورد. هنری فورد بود که با اختراعات و سختکوشی خود توانست پیشرفت صنایع اتوموبیل را چنان به سرعت تغییر دهد که هر خانواده امریکایی صاحب موتر باشد. او فیته متحرک تولیدی را ایجاد کرد که سرعت تولید انواع ماشین و آلات و بازدهی کار را در سطحی عالی تر بالا برد. ادیسون و تسلا بودند که برق را همه گانی ساختند و چراغ آوردند و شرایط انتقال برق را اختراع کردند. تمام این دستاوردها از برکت آزادی و تامین استقلال عمل بخش خصوصی به دست آمد.
اقتصاد زیر بنای سایر نهادهای هستی بشر است. کاخ های رو بنایی هنر و فرهنگ، دانش و علوم بر بنیادهای محکم اقتصادی می تواند شکوفان شود. فقر انسان را بیچاره و از نگاه ذهنیت خلع سلاح می کند. فقر انسان را خرافی و احمق می کند. آدم گرسنه تمام اندیشه اش فقط در باره ی یک لقمه نان است. تمام حجم ذهن انسان فقیر گرسنه را نان پر می کند. آن چه انسان ها را از فقر نجات می دهد و به خوراک و پوشاک و رفاهیت می رساند، کار، تولید و تجارت است. در روزگار ما سخن ازین هم فراتر است. دانش و تکنولوژی ثروت می آفریند. برخی می گویند این جغرافیه است که ثروت و رفاهیت می آورد زیرا در زمین معدن است، انرجی نهفته است و خاک و آب و هواست که همه می توانند منابع فراوانی را در دسترس بگذارند. اما کشورهایی هستند که جغرافیه ناتوانی دارند و ثروتمند اند و مردم آن در رفاهیت به سر می برند. عمده ترین منبع ثروت در روزگار ما منابع بشری است. دانش و تکنولوژی است. ولی دانش و تکنولوژی هنگامی به نیکویی کار می دهد که حکومتی مردم سالار و خدمتگار در کشور قوام یافته باشد.
از بحث دور افتادم سخن بر سر تاجران و سرمایه گزاران مبتکر هراتی است که نقش مهمی در تاریخ اقتصاد وطن بازی کرده اند. عبدالمجید خان هراتی زابلی انسانی که سزاوار است نه فقط در مورد او کتاب یا کتاب هایی نوشته شود، باید فلمی مستند در باره زنده گی، اندیشه و کارهایش تهیه شود تا مردم از وضعیت آن روزگار آگاهی یابند و بدانند که حتی در دشوارترین لحظه هایی تاریخی می شود کاری کرد که تغییر بیاورد.
یکی از ویژه گی های عبدالمجید خان این بود که استعداد و قدرت شناخت و تشخیص آدم های با فکر و فراست را داشت. او هنگامی وزیر اقتصاد شد گروهی از فعال ترین آدم های آن دوران را گرد آورد. شگفت می نماید، نه در چارچوب وزارت که زیر چرخ و دنده های
بوروکراسی این آدم ها را به عروسک ها تبدیل کند بل در عرصه اقتصاد، تولید و تجارت.
اشخاصی مانند دوست محمد خان ایماق، محمد کریم خان شمس، جعفر جان مختار زاده، غلام حیدرجان مختارزاده، صلاح الدین سلجوقی، محمد امین خان و …. در تیم عبدالمجبد خان هر کدام از یک سو هدف واحدی را که همانا ترقی اقتصادی و پیشرفت افغانستان بود، پیگیری می کردند و از جانب دیگر مستقل بودند و در کار خود با ابتکار و مسوولانه می کوشیدند بهبودی و رونق بیاورند. به یک دیگر اعتماد داشتند. همکار و همسو اهداف واحدی را پیگیری می کردند. . عبدالمجید خان هنگامی وزیر اقتصاد تعیین شد به نیکویی می دانست که بایست در بیداری ذهنیت جامعه رسانه ی قوی تاسیس شود. نشریه ثروت را پایه گزاری کرد. نخستین مدیر مسوول این نشریه صلاح االدین سلجوقی نویسنده ی توانا، وطندوست قوی فکر و قوی دل و کاردانی با تدبیر بود. این طور عبدالمجید خان، دوست محمد خان ایماق و صلاح الدین سلجوقی هر سه در سال ۱۸۹۶ در هرات چشم به جهان گشودند. و در تمام عمر دوستی و رفاقت خود را دوام بخشیدند. امسال ۲۰۲۶ هر سه صد و سی ساله شده اند. یاد شان را گرامی بداریم. مبادا فراموش گردند.
دوست محمد خان ایماق در یک خانواده نظامی پا به جهان نهاد. در آغاز جوانی در سمت سرکاتب لوازم یک قطعه عسکری در هرات خدمت می کرد. در حقیقت همان راه پدر را در پیش گرفت. مردی با سواد و اهل کوشش و کنجکاوی بود. به تجارت پرداخت و به سرعت ترقی کرد و ثروت هنگفتی به دست آورد. ولی فقط در اندیشه سود بیشتر نبود. ایماق می خواست که با بهره گیری از سرمایه در جامعه تغییر بیاورد. به نیکویی فهمیده بود که بنیاد پیشرفت معاصر را انرجی برق تشکیل می دهد. تمام گونه های فعالیت های انسانی در صورت تامین برق به سرعت می تواند ترقی کند. به سرمایه شخصی خود از شرکت زیمنس در المان دو کارخانه برق خریداری کرد. ماشین و آلات و لوازم مربوطه را به هرات آورد. همزمان شماری انجینران و کارگران المانی را استخدام کرد که در نصب و فعال ساختن کارخانه برق حرارتی در شهر هرات و کارخانه برق آبی در روستای جلوارچه کارکنند و کارگران محلی را آموزش دهند. کارخانه برق حرارتی در دامنه شمالی باره هرات ساخته شد. در شهر نو. طور معترضه می خواهم نکته جالبی را در مورد تاجران پیشگام و مبتکر هراتی بیاورم. هنگامی شاگرد لیسه سلطان بودم در جاده ولایت هر ساختمانی برای من پیامی داشت. به ویژه کوتی محمد کریم خان شمس که به کوتی رییس اتحاد شهرت داشت. و فرزندانش در لیسه سلطان درس می خواندند و با آنان آشنایی داشتم. این خانه در بین باغ بزرگی ساخته شده بود. در بین جاده ولایت و جاده مخابرات – امروز گمان می کنم نام دیگری با دریغ بر آن نهاده اند. چه مردمی هستیم، دایم تاریخ را از دم نظر خود پاک می کنیم – در شرق کوتی رییس اتحاد جاده ایست که جاده ولایت و جاده مخابرات را با هم وصل می کند. کوتی رییس اتحاد از سه سمت با جاده های شهری محاط بود. پس ازان به سمت غرب یک خانه دوطبقه بزرگ موقعیت داشت. در امتداد دیوارهای آن درختان ناجو قدکشیده بودند. این خانه نیز در ساحه کلانی ساخته شده بود و به یکی دیگر از تاجران نامدار هرات حاجی عبدالخالق خان تعلق داشت. بعد ازان خانه دیگری بود به همین وسعت و بزرگی. در گوشه شمال شرقی این خانه برج مقبولی بود که گمان می کردم کفترخانه است ولی مانند کمترخانه سوراخ سوراخ نبود. مدت ها نمی دانستم که این برج برای چه ساخته شده است. سال ها گذشت تا دانستم این برج ترانسفارمر برق بوده است. و این کوتی دوست محمد خان ایماق است. اگر در نظر بگیریم که کارخانه های برق ایماق در هرات در حدود نود سال و اندی پیش تقریبن همزمان با شرکت جنرال الکتریک امریکا ساخته شده اند، آن گاه قله های بلند اندیشه های پیشرفت و ترقی تاجران بیدار مغز و بیدار دل هراتی را به نیکویی در می یابیم. دوست محمد خان ایماق نخستین بار چاپخانه به هرات آورد. در کابل فابریکه حجاری و نجاری را ساخت که امروز نیز در نزدیک ده مزنگ موجود است و ورکشاپ های ترمیم عراده جات جنگلک را. دریغ در سال ۱۳۲۷ هنگامی که فقط پنجاه و دو سال داشت وفات یافت.
این تجربه جدیدی بود که نشان می داد در سرزمین ما چه نیروی بزرگی در آب ها نهفته است. کوه ها که تمام بخش های مرکزی و شرقی افغانستان را پوشیده اند بسان بامی بزرگ با ذخیره گاه های یخچال ها و چشمه هاست که در هر سمت آن دریاها به گونه ناودان ها جاری اند. هر ناودان نظر به موقعیت و سرکوب آب حامل ده ها، صدها و هزاران کیلوات برق است. ده هزار چنین نیروگاه هایی افغانستان را با شبکه برق سرتاسری می پوشاند. وانگهی ساختن نیروگاه کوچک برق آبی به سرمایه گزاری هنگفت و زمان طولانی نیاز ندارد. به سرعت برپا می شود و به بهره برداری می رسد. نیروگاه های بزرگ برق از یک سو سرمایه گزاری های بزرگی را می طلبند و از جانب دیگر انتقال کبل برق در فاصله های طولانی کلی هزینه بردار است و ضایعات بسیار دارد و نگهداری یا حفظ و مراقبت آن پر خرج است. بگذریم از این که پیوسته به پرزه جات و به روزرسانی ماشین ها و لوازم باید پرداخت که نیز مصارف زیادی را در پی دارد. مردم ما برای که بتوانند این انرجی بی پایان ارزان را در خدمت بهسازی زنده گی در همه عرصه ها فعال سازند فقط به دانش امروزی نیاز دارند. در هر دانشگاره افغانستان در پهلوی فاکولته های تکنولوژی شعبه برق هم باید وجود داشته باشد تا بشود به انواع انرجی قابل تجدید آفتاب، باد، آب دست یافت و حتی هرچه سریع تر به انرجی هسته ای رسید.
اگر ابتکار و اقدام به موقع و نهایت مفید زنده یاد دوست محمد خان ایماق موسس و سرمایه گزار نخستین دو کارخانه برق در هرات توسط تاجران هراتی ادامه می یافت امروز هرات به برق وارداتی و مشکل هایی که ازین ناحیه بر می خیزد، رو به رو نمی شد.
ادامه دارد . . .
01 اکتبر
۱ دیدگاه

خاطره‌ای از یک هنرمند ماندگارـ در سوگ استاد آخوند محمد علی خطاط هروی!

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : پنج شنبه مؤرخ ۹ میزان ( مهر ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱  اکتوبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
—————————————————————————————————————————————————-

خاطره‌ای از یک هنرمند ماندگارـ
.
در سوگ استاد آخوند محمد علی خطاط هروی!
=================================
دوست عزیز و گران‌قدرم، جناب استاد رفیع اصیل یوسفی، شاعر و ادیب مهربان، اهل دل و معنا، از من خواستند تا بخشی از خاطراتم را از استاد آخوند محمدعلی خطاط هروی بنویسم.
.
.
برای من، استاد محمدعلی خطاط تنها یک خوش‌نویس و هنرمند نبود؛ او یکی از ستاره‌های درخشان هنر خط و خوش‌نویسی و از فرزندان برجسته خاک هنرپرور هرات بود؛ شهری که قرن‌ها مهد فرهنگ، دانش، ادب و هنر بوده است.
همواره باور داشته‌ام که خاک اولیای هرات، این سرزمین کهن فرهنگ و هنر، استعداد پرورش چنین فرزندان بزرگی را در خود داشته است؛ فرزندانی چون استاد کمال‌الدین بهزاد، استاد مشعل و استاد محمدعلی خطاط که هر یک بخشی از هویت هنری و فرهنگی این دیار را نمایندگی می‌کنند.
.
وصیتی که می‌خواست در زادگاهش آرام گیرد
.
هنگامی که استاد محمدعلی خطاط در مشهد مقدس دار فانی را وداع گفت، من در کابل مسئولیت دولتی داشتم و معاون وزارت اطلاعات و فرهنگ بودم.
به من خبر رسید که قرار است پیکر استاد در مشهد مقدس به خاک سپرده شود.
این خبر برای من از آن جهت اهمیت ویژه داشت که استاد، پیش از وفات، وصیتی روشن کرده بود. روزی که جمعی از دوستان برای عیادت به خانه ایشان رفته بودیم، استاد از ما خواسته بود که پس از وفات، پیکرش را به هرات انتقال دهیم و در تپه سید عبدالله مختار به خاک بسپاریم.
من این موضوع را با مرحوم مولوی عنبری، شخصیت فرهنگی و تاریخ‌نگار فرهیخته هرات، در میان گذاشتم و وصیت استاد را نیز برای ایشان بازگو کردم. مرحوم عنبری با توجه به خواست استاد، محلی را در دامنه تپه سید عبدالله مختار برای آرامگاه ایشان در نظر گرفت.
بر اساس مسئولیت فرهنگی‌ای که در آن زمان بر عهده داشتم، با جناب امیر صاحب اسماعیل‌خان، حاکم محترم ولایت هرات، هماهنگی کردیم تا یک فروند هلیکوپتر برای انتقال پیکر استاد از مشهد به هرات فراهم شود؛ تا استاد، مطابق وصیت خویش، در زادگاهش آرام گیرد.
اما ماجرا به همین سادگی پیش نرفت.
.
از «بهشت» تا «جهنم»!
.
جمعی از دوستان و ارادتمندان مذهبی و سنتی استاد با انتقال پیکر ایشان به هرات مخالفت کردند. استدلال آنان این بود که مشهد مقدس همانند بهشت است و درست نیست پیکر استاد را از «بهشت» به «جهنم» منتقل کنیم!
با تأسف، این مخالفت تنها به بیان یک دیدگاه محدود نماند؛ بلکه حتی مرا نیز مورد انتقاد و اتهام قرار دادند که گویا با چنین اقدامی مرتکب گناه می‌شوم و این کار نشان‌دهنده ضعف ولایت من است.
یکی از علما نیز در سخنرانی خود، با اشاره به من، گفت:
«می‌خواهید استاد خطاط را از بهشت به جهنم ببرید!»
این سخن برای من، بیش از آنکه یک استدلال دینی باشد، نشانه غلبه احساسات و برداشت‌های سنتی بر وصیت یک انسان و حق انتخاب او درباره محل دفنش بود.
موضوع را با فرزندان مرحوم آخوند، به‌ویژه فرزند بزرگ ایشان، استاد محمودجان خطاط، نیز در میان گذاشتیم. اما ایشان نیز نتوانستند در برابر فضای ایجادشده و استدلال دوستان و ارادتمندان پدر مرحوم خود ایستادگی کنند.
سرانجام، در میان آن فضای سنگین و جوسازی‌های شکل‌گرفته، پیکر مطهر استاد محمدعلی خطاط در مشهد مقدس به خاک سپرده شد.
.
جایگاه انسان، به خاکی که در آن می‌آرامد نیست
.
من در آن زمان و همچنان امروز بر این باورم که استاد محمدعلی خطاط، پیش از هر چیز، هنرمندی بزرگ، خوش‌نویسی برجسته و چهره‌ای شناخته‌شده در فرهنگ و هنر کشور ما بود؛ شخصیتی متقی، پرهیزگار و دلباخته خاندان پیامبر و ائمه اطهار علیهم‌السلام.
.
از نظر من، وصیت او شایسته احترام بود.
.
همچنین معتقدم که هیچ مکان و خاکی به‌تنهایی نمی‌تواند سبب آمرزش انسان شود. آمرزش و رحمت الهی، به ایمان، کردار، نیت و رحمت بی‌پایان خداوند وابسته است؛ نه صرفاً به اینکه انسان در کدام شهر یا در کنار کدام مزار به خاک سپرده شود.
همان‌گونه که قرار گرفتن قبر یک انسان شقی در کنار اولیا و ائمه علیهم‌السلام، به‌خودی‌خود موجب آمرزش او نمی‌شود، دفن یک انسان صالح نیز اگر در جایی دور از زادگاهش باشد، از مقام معنوی و ارزش‌های انسانی و الهی او نمی‌کاهد.
مرحوم آخوند محمدعلی خطاط، به گواه زندگی، هنر، تقوا و ارادتش به خاندان پیامبر و ائمه اطهار علیهم‌السلام، انسانی صالح و متدین بود.
او هر جا که به خاک سپرده شده باشد، میراث واقعی‌اش همان آثار هنری، خوش‌نویسی‌های ماندگار، نام نیک و خاطره‌ای است که در دل دوستداران فرهنگ و هنر هرات و افغانستان باقی گذاشته است.
و چه زیباست که انسان، به جای آنکه آرامگاهش را معیار بزرگی و کوچکی او بدانیم، زندگی و کردار و آثارش را معیار قضاوت درباره او قرار دهیم.
استاد خطاط امروز در میان ما نیست؛ اما هنر او، نام او و یاد او همچنان زنده است. هرات، زادگاه او، همچنان به داشتن چنین فرزندانی افتخار می‌کند و تاریخ هنر و فرهنگ این سرزمین، نام محمدعلی خطاط را فراموش نخواهد کرد.
درود خدای مهربان بر روان تابناک آن هنرمند فرهیخته باد و امید که نام و آثارش برای نسل‌های آینده، همچنان چراغی برای شناخت فرهنگ و هنر این سرزمین باشد
.
حافظ سخن  بگوی  که  بر صفحه جهان 
این نقش  از  قلمت  ماند   یادگار   عمر 
.
درخاتمه نوزدهمین دوره بنیاد سایت ۲۴ ساعت را که که کارنامه ی شایان و درخشان در فضای رسانه‌ای میدیا و مطبوعات اینترنتی جهان معاصر برای مردم افغانستان دارد از صمیم قلب تبریک و تهنیت می گویم.
و همچنان بیست و نهمین سالروز تاسیس کانون هنرهای زیبا، اندیشه ودانش « کهزاد » را که در محور هنر، فرهنگ،ادبیات و داشته های گرانسنگ هنری وفکری سرزمین ما ،کوشا و ساعی بوده ـ بحضور تمامی دست اندرکاران و سرپرست این نگارستان هنری خجسته مهر مبارک باد.
.
مصباح هراتی 
۳۰/سپتامبر ۲۰۲۶ میلادی
۸ میزان ۱۴۰۵خورشیدی.

 

23 سپتامبر
۱ دیدگاه

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد(بخش دوازدهم)

( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : چهار شنبه مؤرخ ۱  میزان ( مهر) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۲۳  سپتامبر۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
——————————————————————————————————————————————————–

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد

.
تاجران هراتی
**********************
پیوسته به گذشته :
.
سه روز پیش بود که با داکتر حسن شرق تلفنی صحبت کردم. این چهره تاریخی افغانستان که صد و یک سال عمر دارد از حافظه قوی برخوردار است. هنگامی و آن هم از دور، با او گپ می زنی باورت نمیشود که مخاطب آن سوی خط عمری بیش از یک قرن داشته باشد. بارها با ایشان در گذشته صحبت داشته ام. همیشه از صراحت گویی و ظرافت سخن او بهره برده ام. این بار هم به نظرم رسید که همان صدایی را می شنوم که در حدود چهل سال پیش هنگامی صدراعظم افغانستان بود، می شنوم. صاف و و روشن. در این صحبت تلفنی چند پرسش را با ایشان مطرح نمودم که پاسخ های واضح دریافت کردم. پرسیدم، این درست است که عبدالمجید خان هراتی است؟ جواب داد، بلی. از هرات است. پدرش هراتی و تاجر بود. در هرات به دنیا آمد و بزرگ شد و به تجارت پرداخت. گفتم، در جایی خوانده ام که پس از تاسیس جمهوریت سردار محمد داود خان عبدالمجید خان نامه ی به رییس دولت فرستاد و و در آن پیشنهاد کرده بود که در افغانستان یک مرکز مطالعات اقتصادی تاسیس شود. در این مرکز مطالعات، اقتصاد دانها اوضاع اقتصادی کشور را پیوسته بررسی کنند . راه های مناسب پیشرفت را با گسترش صنعت و زراعت و تجارت و همسویی با روندهای پیشرفته ی جهانی پیشنهاد نمایند. در این نامه آمده بود که نصف مصارف مرکز را عبدالمجید خان می پردازد. بیست و پنج درصد را دولت بدهد و بیست و پنج درصد دیگر را بخش خصوصی تهیه نماید. داکتر شرق گفت، من از چنین نامه ی اطلاع ندارم. ولی عبدالمجید خان در نامه ی عنوان رییس دولت تمام جایداد خود را وقف جمهوریت کرده بود. باغ ها و ساختمان هایی که در کابل و شمالی داشت. دو کاریز با اراضی مربوطه در محلی میان هرات و تورغندی، خانه ی در هرات که به خانه دختر وزیر معروف است. در این نامه آمده بود که در خانه و باغ عبدالمجید خان در جاده دارالامان پسرش عبدالرحیم زنده گی می کند. تا زنده است حق دارد در این خانه باشد ولی پس از فوت او این خانه بایست به سناتوریم تبدیل گردد. ( سناتوریم آسایشگاه و شفاخانه بیماران توبرکلوز است) عبدالرحیم کسی است که برای نخستین بار شرکت کاکوکولا را در سال ۱۹۷۰ زیر عنوان کام در کابل تاسیس کرد. خانه هرات در شمال بانک خون که خانه دختر وزیر خوانده می شد نیز به همین گونه تا زنده بود مسکن دختر عبدالمجید خان می بود. بعد از فوتش باید به زایشگاه تبدیل می شد. داکتر شرق گفت، که نامه و فهرست جایدادها را برای ثبت به محکمه فرستادیم. محکمه آن را مسترد کرد و نوشت که مالک جایداد باید وثیقه تهیه نماید و بر پایه وثیقه شرعی این جایداد خود را به دولت جمهوری اهدا نماید زیرا در غیر این صورت ورثه می توانند ادعای ارث جایداد را داشته باشند. عبدالمجید خان پذیرفت که این شرط را بر آورده سازد. مدتی گذشت پروسه پایان نیافته بود که کودتای هفت ثور اتفاق افتاد و دولت تمام جایداد عبدالمیجد خان مصادره کرد. داکتر شرق در این صحبت گفت که عبدالمجید خان هنگانمی وزیر بود به کشورهای اروپایی و امریکا چند بار سفر کرد. سرمایه داران و شرکت ها و مقامات این کشورها را برای سرمایه گزاری و فعالیت در افغانستان دعوت کرد. یک اثر این فعالیت پروژه انکشاف هلمند است.
عبدالمجید خان هراتی زابلی که در سال ۱۸۹۶ در هرات چشم به جهان گشود اینک در سال ۲۰۲۶ صد و سی ساله می شود. هنگام وفات زنده یاد عبدالمجید خان صد و دو سال عمر داشت.
آیا اتاق تجارت و سرمایه گزاری هرات برای بزرگداشت ازین هراتی نامدار محفلی به مناسبت سالگرد ۱۳۰ ساله گی او را برگزار خواهد کرد؟ دوست من آقای عبدالله فیض وعده کرده است که اتاق تجارت و سرمایه گزاری هرات را متقاعد سازد که محفل گرامی داشت این هراتی فرهیخته را برگزار کنند.
ادامه دارد . . .

 

17 سپتامبر
۴دیدگاه

که تا گم کردهِ خود را بیابد عقل انسانی 

( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : پنج شنبه مؤرخ ۲۶ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۷ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
——————————————————————————————————————————————————–

که تا گم کرده ِخود را بیابد عقل انسانی 

***********************************************
خاطره ای از خاطرات رفیع اصیل یوسفی.
.
در جایی از قول،، ابن خلدون،، خوانده بودم  و بخاطر سپرده بودم که نوشته بود ؛ «( مشکل تاریخی بشر، مشکل دورانی میان شهر، قریه و روستاست.)»
اما وقتی که خودم را در چنبره مهاجرت  یافتم آنهم بوسعت بزرگ شهری چون،تهران، دریافتم که مهاجران افغانستانی ساکن ایران از هر شهر، دهات، و روستای دورافتاده افغانستان چه با یک حس غرور مشترک  وغم وغصه غریبی و غربت – با هم انس می گیرند، آشنا می شوند و رفاقت ها و صمیمیت ها شکل می‌گیرد.
در قلب تهران تیاترشهر ـ پارک دانشجو حوالی چهارراه  ولیعصر دوستی داشتم که از بلخ بامی بود و دکه کوچکی داشت که کتاب می فروخت.
او خودرا از اعضای کانون مهاجر معرفی و دستی توانمند در انتشار کتاب ارزشمند ،، افغانستان در مسیر تاریخ،، اثر مرحوم  میر غلام محمد غبار در ایران داشت.
او توانسته بود یک نسخه کتاب غبار را  که چپی های حزب دموکرات خلق در کابل برای نخستین بار منتشر نموده بودندبا خود بطور غیر رسمی وارد ایران نماید و با یک چاپخانه قرارداد ببندد و آنرا به شکل افست بدست نشر بسپارد.
یادم هست که بعضی روز ها بساط کوچکم را کنار دکه او می گذاشتم وبا همدیگر به بحث، گفتگو و مفاهمه ویا مجادله سیاسی، مهاجرتی و میهنی می پرداختیم.
آن دوستم ذهن نقادی به تاریخ و خواندن  تاریخ داشت واز جمله معتقد بود که مرحوم غبار [تاریخ را در مسیرافغانستان]نوشته است واین رویکرد او برایم عجیب  می نمود و عجیب‌تر آنکه معضل افغانستان را نظامی وسیاسی نمی دانست بلکه آن را نتیجه مشکلات ونگرانی ها ی،، فرهنگی،، و فکری فرزندان این سرزمین می دانست.
با او باری تا شهر،، قم،، بعد از زیارت بدفتر  و دیدار دوستانش در ( کانون مهاجر) رفتم، و ساعتی بیش با آنان نبودم ـ اما گویی که  ناگهان سقف قبیله میان فرد و تاریخ گسسته و فرو  ریزد ، آنچه در ذهنم آباد ماند آشنایی ومعرفت با کسانی بود که نخبگان و شاعران و پژوهشگرانی پر  تلاش بودند  وطی تقریباً دو سال از گذشت کودتای جنبش گونه ثور ۱۳۵۷ بیشترین آثار، مقالات، کتاب ها و دستاوردهای فرهنگی خودرا همنوا با انقلاب اسلامی ملت ایران  بطور گسترده ای منتشر بدارند . کانون  مهاجر چون  خاطره ایست که دیگر محل تحقق ندارد.
بدینگونه بعد چند سال اقامت و کار در تهران  زمانی که خانواده ما نیز مهاجرت اختیار نمودند بناچار ساکن مشهد و مجاور امام غریبان وضامن آهو  شدم و بخشی از عمر عزیز در آن دیار شریف  سپری گشت وقسمتی در کتابخانه های پر رفت و آمد حرم رضوی.
در اوایل دهه هفتاد خورشیدی در خراسان  ایران بعد از انشعاب درونی انجمن شعرای مهاجر افغانستان – چند تن از فرهنگیان نویسندگان و شاعران پیشکسوت { انجمن شعرای انقلاب اسلامی افغانستان} را بنیاد گذاشتند و متعاقب آن از دامن همین انجمن (درـ دری) و انتشار فصلنامه ی به همین نام شکل گرفت  که یکی از بهترین و پربار ترین نشریات وطنی افغانستانی های مهاجر در تمام دوران ها شناخته شده ونسلی جدید، پر تلاش وبا استعداد در آن مجموعه بالیدند – بعد ها نام فصلنامه را «خط سوم » گذاشتند ونام تشکل آنرا ـ موسسه فرهنگی هنری در دری.
در، دری نیز کانونی شد برای من عظیم تر از کانون مهاجر ـ با دوستانی که اغلب شان داستان نویس، شاعر، متفکر و فیلسوف ، پژوهش مشرب و یا صوفی  عارف مسلک بودند.
روزی استاد رهنورد زریاب در گردهمایی که به افتخار ورود ایشان در جمع خبرنگاران، نویسندگان و جامعه فرهنگی افغانستان برپا شده بود نکته جالبی را باز گو نمود و  آن اینکه مردمان شهر ی روستایی در محیط و فضای یک کشور دیگر بیشتر خودرا می شناسند تا درون کشور خود و بیشتر می آموزند وفق،مدارا، رواداری وبردباری را تا حضور در وطن زاد گاه خود »
نخستین نشانه های مهر و دوستی و پایداری ؛
باری داستان زیبایی خواندم از استاد سید اسحاق شجاعی در مجله درـ دری با عنوان؛ ،،،،سالهای برزخ وباد،،،، و علاقه پیدا نمودم که نویسنده آن را بیشتر  بشناسم، برای همین به استاد سید ابوطالب مظفری که سرپرستی هیت تحریر در ـ دری را بعهده داشت گفتم که  قرار گذاشت روزی با هم بدفتر هنر و ادبیات افغانستان در « حوزه هنری » مشهد برویم واستاد سید اسحاق شجاعی را که مسوولیت پیشبرد اهداف آن مرکز رابدوش داشت از نزدیک مشاهده و ملاقات نماییم. ابتدا بساکن شجاعی را فردی خوش برخورد، خونگرم و خوش قلب با چشمانی نافذ یافتم که کمی فشرده و کوتاه و مفید پیرامون نوشتن ادبیات داستانی و قصه های واقعی جامعه مهاجر و روایت جامعه میزبان و ضرورت نوشتن و منتشر کردن آن صحبت نمود تا این فراز تاریخی پر رنج مهاجرت ما به حافظه و عاطفه تاریخ وفرهنگ ما سپرده شود .در آن دگر دیسی ها و دلوا پسی های دوران،
من در بخش/یاد یار ودیار/ که صفحات آغازین مجله با آن تورق میشد، قلم می زدم.
استاد محمد جواد خاوری و استاد سید اسحاق شجاعی بخش نقد ادبیات داستانی  را مدیریت می نمودند و نقد شعر ،شعرا را استاد محمد کاظم کاظمی و استاد مظفری.
یک ویژگی بسیار آموزنده و بارز را من  درین مجموعه ادبی، در دری، تجربه نمودم و آن اینکه بسان(انجمن نویسندگان افغانستان)که در پای تخت کابل شکل گرفته بود،چهره های سرشناسی ازتمام ولایات افغانستان در محیط مهاجرت و دوری و غربت از میهن  گرد هم آمده بودند بی هیچ ادعایی از نوع ذخاروف دنیوی و مادی – اما آماده رزم و بزم و پیکار ادبی، داستانی و آفرینش هنری!
استاد سید اسحاق شجاعی سالهای نیز سردبیری مجله ( راه امین) را بعهده گرفت و حدود، دوازده شماره آن نشریه وزین را در مشهد رضوی منتشر ساخت که آنهم فصلنامه ی بود در قد و قامت در، دری.
با گرامی مهر شجاعی صاحب نیز درین فصلنامه در بخش نگارش مقالات هنری و تاریخی فرهنگی آن همکار بودم و در دفتر آن در خیابان،، دریا دل،، که نزدیک خانه ما در منطقه راه آهن مشهد بود روزی ایشان را دیدم که پیاده قدم می زنند و ضمن گفتگو این بحث را مطرح نمودم ملتی که حافظه نداشته باشد، اسطوره نمی سازد، توهم از تاریخ می سازد.
ما حافظه تاریخی ضعیفی داریم، هرچند وقت یکبار یک چهره را سفید و یا سیاه می سازیم !
نی درست تاریخ را می خوانیم و نه کارنامه هارا می سنجیم، فقط آماده  می شویم با موج احساسات حرکت کنیم!
درین سفید ساختن ـ سیاه رویان تاریخ ما مردم افغانستان درجه اول هستیم، تاریخ با شعار و تعصبات ساخته نمی شود، ویران می شود. چشم بستن بر زخمهای بیشمار آن،نگاه خنده آمیز به حیوانی را ماند که شب و روز برایش یکسان است؟
در آن دیدار دریافتم که استاد شجاعی در اندوهی ژرف و ناکرانه در حالیکه عینک خودرا از چشمان خسته اش برگرفته بود بمن یاد آور شد که در فکر اجرای طرحی است که انگیزه دوستداران راه امین » را برای راهیافت بیرون شدن از بحران بداند و تو می توانی دیدگاه های فرهنگی خودت را بنویسی و بمن بسپاری تا در کنار سایر همفکران و هنرمندان و آگاهان آنرا دریک مجموعه گرد آوری نموده  ومنتشر بسازم.
من بخانه خود در انتهای فضای سبز و توقفگاه راه آهن برگشتم ودر خلوت آن شب سطوری را روی دفتر آوردم.
حافظا سر ز کله گوشه خورشید بر آر
بختت  ار  قرعه  بدان ماه  تمام اندازد 
چند سالی از نگارش آن نامه تاریخی ۲۸ثور ۱۳۷۸ نگذشته بود که اوضاع روزگار متحول و به اصطلاح ورق برگشت!
بعد حکومت موقت آقای حامد کرزی ـ جناب استاد سید اسحاق شجاعی را – باری در شهر هرات دیدم که آمده بود به کابلستان و سپس رهسپار بلخ باستان شود برای خدمت گزاری در محیط سیاست زده ای که با فرهنگ، هنر و قلم بیگانه نبود.
با او در حواشی مسجد جامع شریف و پارک شرقی آن که مقابل قوماندانی امنیه  موقعیت دارد مدتی گفت و شنید نمودیم در فضای پر گرد و غبار باد های ۱۲۰ روزه هرات، انگار که امید، عطش و خیزش را در هم آمیخته باشند؛ باد ها زوزه می کشیدند  و درد دل ما را تا فراخنای دشت بگواه و  دلارام و زرنج در نجوای آهنگینی به گوش  منهاج سراج الدین جوزجانی می رساندند و آن نامه تاریخی اش به مردمان روستاهای،،تیوره و نیلی،، در غور!
آن زمان از نگارش نامه جوزجانی ۸۲۰ سال می گذشت که از محیط  دهلی  برای خانواده و دوستان نزدیکش  شرح  غربت، اسارت  و  ولایت می  کرده  اما مفاد و محتوای  سوگنامه  مهر گون  و لبریز  از   عسلش برای آن روز ما و امروز ما هم پیام داشت و حلاوت  و تازگی از نوعی حیرت ؟ اما شجاعی آمده  بود که بوطن و وطنداران خدمت کند و معتقد بود:
آینده نه از لوله تفنگ که از ذهن های بیدار می گذرد و از نوک قلم و داستان های که ناگفته ونا شنیده مانده در دلهای یکا یک ما !
اکنون که به آن روزگاران و آدمیان و گرد وخاک های قهر آمیز و بی پایان این سرزمین رویاها و آغشته  با تضاد ها می نگرم می بینم در افغانستان هرچند وقت یکبار ،، فرهنگ،، و رسومات و خلق وخوی شهر نشینان به دهات رفته و بعد از چند سالی ورق برگشته وسنت وعنعنات قبیله نشینان به شهر ها ی بزرگ بر گشته و مجدداً حاکم بر مقدرات ما شده است.
بگفته استاد براتعلی فدایی که با طنازی و طنزی تلخ از نحوه شستن شلوار های گشاد  باصطلاح،، تنبان،، و پیراهن های بلند مردان و زحمت و مرارت مادران شان انتقاد و شکوه و گلایه داشت  آن روز ها هم شیخ الشعرای هریوا استاد فدایی از ایران به زاد گاه خود آمده بود می گفت:
وقتی رژیم عوض می شود مردم هم متحیر  می شوند، خلایق نمی دانند چه بپوشند ویا نپوشند؟ چه خوب است و چه بد ؟و از همه مهمتر چی را ببینند و چه را تماشا نکنند؟
یک روز ریش دراز می شود و لباس ها گشاد! با دامن های فراز و زمانی دیگر در سلمانی  ها و آرایشگاه ها نوبت نمی رسد برای کم کردن ریش و موی بی حساب! و باز دوباره دورانی می رسد با لنگی، تسبیح  و دستار و پتو با کلاه و چشمانی سرمه سار بقول سعدی شیرین گفتار؛
سخن ها دارم از دست تو در دل 
و لیکن در  حضورت ،  بی  زبانم 
استاد شجاعی در هرات می خواست که سری هم به انجمن ادبی این شهر تاریخی بزند که من باید هماهنگ می نمودم اما مهلت تکت پروازش کوتاه بود و خرما بر نخیل ؟ آن زمان عصر های چهارشنبه این نشست ادبی کهن بوم هری که نود و پنج سال ازتاسیس آن گذشته نشست های رسمی با حضور گسترده شاعران پیشکسوت و جوان و نو جوان داشت اعم از دختر وپسر – زن و مرد، که از گوشه و کنار شهر و حتا روستا ها می آمدند.
باری دختری را دیدم که با پدرش از روستای،، مرغز،، یا همان واژه سوچه پارسی دری { مرغزار} به انجمن ادبی هرات آمده بود تا استاد فدایی را ببیند و نظر بخواهد.
غروب خاکستری و در خون غنوده هرات با چشمان نمناک  پشت عینک گرد وغبار گرفته اسحاق شجاعی را بخاطر سپرده ام با روحیه مدارا گر و بردبار و صلح جویش…. شجاعی را بخاطر دارم با لباس وطنی، پتوی نازک چهار  خانه و کفش های سبک کتانی! اما بیشتر از آن با کتابهای که تالیف نموده، با داستان های  که نوشته و  نامه های که نواخته ـ بخصوص شهرزاد قصه گو، مولانا جلال الدین بلخی رومی و سید اسماعیل بلخی.
عمر این سید پاک طینت دراز باد که قدم و قلمش بسان منشیان با شرف رهنورد وادی نور،خرد و خود باوری  بوده است و منادی آگاهی و دانایی،شناخت و دگر پذیری.
سر چشمه این خاطره :
۱ داستان سال های برزخ و باد.
۲ – تعداد ۱۲ شماره ماهنامه و فصلنامه،، راه امین،،
.
.
۳- مهر نامه : مجموعه نامه های نویسندگان، فرهنگیان و پژوهشگران به سید اسحاق شجاعی، انتشارات بدخشان چاپ نخست ۱۴۰۳ با ویرایش و صفحه آرایی استاد محمد کاظم کاظمی با همکاری سی تن از مهر آفرینان هموطن صفحه ۲۳۳
۴ – پیام ریشه دار اصیل به شجاعی ۲۸ثور ۱۳۷۸ خورشیدی.
 ۵ ـ تولدی دیگر ـ شعر آیه های زمینی فروغ .
تشکر می نمایم قیوم جان بشیر از شما و مهدی جان بشیر در سایت بیست و چهار ساعت و پیشاپیش نزدهمین سال روز تاسیس این کانون ادبی،هنری ، فکری  و فرهنگی را که در آستانه ِ تجلیل آن قرار داریم تبریک میگویم.
تحریر مورخه ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶ 
۲۵ سنبله ۱۴۰۵
محمد رفیع اصیل یوسفی
تورنتو، اشاوا

 

01 سپتامبر
۱ دیدگاه

آنجا که خیال حیرت آمد (بخش دوم )

( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : سه شنبه مؤرخ  ۱۰ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
—————————————————————————————————————————————————

آنجا که خیال حیرت آمد 

در ضرورت شناخت مکتب هنری هرات 

********************************

مکتب هرات بی همتاست….
 در هنر کتاب آرایی یعنی تلفیق خوشنویسی با نگارگری مینیاتور و نقاشی، بیشتر دیوان شعرای متقدم در هرات باز نویسی شد که پیشتر به معرفی حدود چهل اثر ارزشمند از دیگر نخبگان و چهره های ماندگار و سرشناس که آثار سترگی آفریدند پرداختم.
با توجه باینکه هنوز صنعت چاپ و نشر اختراع نشده بود کتاب آرایی در مکتب هنری هرات دو مزیت عمده را داشته است،
نخست اینکه باز آفرینی نسخه های جدید از متون فرهنگی قدما – از نابودی،حذف و دستبرد و تحریف آثار آنان جلوگیری می نمود
ثانیاً اینکه نگارش،و آفرینش آثار جدید در قرن نهم هجری را هم تماما در بر گرفت و برای امروز ما به یادگار نهاده است.
کشف رنگهای گیاهی و طبیعی بیشتری در همین دوران باعث دگرگونی در انواع هنر ها و زمینه ها گردید.
بطوریکه تولید کاغذ،، زر افشان هرات،،انواع مرکب سیاه خالص و دیگر رنگهایی نایاب مانند عنابی،لاجوردی، طلایی و زیتونی تیره در هنرکده [رنگ ریزان] هریوا به شغل تخصصی و فوق العاده حساس بدل گشته بود.
.
.
تذهیب نگاری، جواهر نشانی و جلد سازی هم در مکتب هرات رواج گسترده ای درین عصر یافت. 
بطوریکه سر فصل های آغازین صفحات رسالات،کتب و جزوات را در آن زمان به هنر تذهیب آراسته واین هنر را به تکرار می توان در نام سور مبارکه قرآن ودیگر صحف و کتب دینی مشاهده نمود.
در هنر تذهیب هرات استفاده از رنگهای طلایی و لاجوردی و طلای ناب واقعی یک استثناء شمرده می شود که آگاهان امور هنر به اسرار آن واقف ومبدع این آرایه هنری را هراتیان هنر دوست میدانند.
این رنگهای افسونگر پای خودرا تا خانه های زیبا و دیدنی ثروتمندان، دولتمردان و حکام پادشاهان باز نمود و شکوه آفرید.
.
هنر خانه آرایی ؛
در قدیم معمولاً معماری خانه های شهری با مهمانخانه، سراچه و طاقچه ها همراه بود.
در مهمان خانه هرات رسم بر آن بود که زیباترین فرش ها، رنگ آمیزی ها، گچبری ها و افسونگری های نقاشان خطاطان ونگار گران را در هم آمیزند و با وارد شدن فرد در آن جایگاه، ذهن اورا در وهله نخست به تسخیر گرفته و تا ساعتی به تفکر و تعمق دران بیت شعر منتخب و نقاشی و طراحی وادارند و مشغول این هنر درباری بود و کم کم درابعاد یک اتاق کار،یا مهمان خانه و یا سر در طاقچه و گاهی سردر بیرونی خانه های اشراف و بزرگان و مشاهیر شهر خودنمایی می نمود.
در عصر حاضر استاد محمد سعید مشعل،این هنر اشرافی را – مردمی و به اصطلاح سیاسی خودش،، عوامگرا،، ساخت.
آفرینش های هنری او و شاگردانش در سالن تجمعات ساختمان اداری ولایت هرات، مبین این واقعیت هست که هنر در ذات، ریشه و روح روان یک ملت می تواند معجزه گر و درمانگر باشد.
باری من در آخرین مصاحبه بیاد ماندنی با استاد محمد سعید مشعل در سی سال قبل که در خانه شان صورت گرفت از استاد درین رابطه سوال نمودم و اینکه چرا به درخواست عبدالحق خالقیار والی وقت پاسخ مثبت داده است؟
استاد مشعل در حالی که،، سمعک،، گوش خودرا جابه جا نمود گفت:
 من با آن پیشنهاد ،خودم تا صد سال دیگر از فراموشی و نابودی این هنر در حال زوال جلوگیری نمودم.
.
.
در هنر خانه نگاری سالون ولایت هرات – من و شاگردانم از چهار هنر تقریباً در حال فراموشی شامل منبت کاری، کنده کاری، تذهیب نگاری و مینیاتور کهن بهره گرفتیم و در عین زمان در یک فضای مهندسی شده با بتون و آهن و سیمان بوسیله هنر گچبری فضای داخلی آن را دگرگون و در اشکال سنتی هنر های یاد شده مقید ساخته و اعتبار بخشیدیم.
استاد مشعل غوری همچنین به هنر قدیمی سوخت و معرق کاری روی دربها، صندلی ها، کلکینچه ها و دروازه ورودی این یادگار
هنری اشارت نمود و آنرا تجسم سرزندگی، پویایی و نشاط آفرینی مکتب هرات خواند.» و ادامه داد:
نابغه ی چون استاد کمال الدین بهزاد، نگار گری ومیناتور شرقی را از حالت خشک و عادی در پیکره بندی خارج و بجای آن زندگی روزمره مردم عادی، صوفیان، معماران، کاریگران، حاکمان و ادیبان را با جزییات ذهنی خودش با مظاهر روان شناختی، جامعه شناسی و انسان شناسی عصر خودش در آمیخت و وارد مینیاتور هرات نمودو سپس با نجوای آهنگین استاد مشعل در حالیکه از پنجره خانه اش به آغاز غروب در شام دل انگیز به خون  غنوده هرات می نگریست چنین برایم زمزمه نمود؛
به رغم مدعی  تابنده  شمعی  روشن  است  امشب
که از هر شعله اش ، آتش بجان  دشمنست  امشب
به  گرد  مشعلی  اینجا   دو  صد  پروانه    می رقصد
بمیر ای مدعی از غم که عشرت با من است امشب
اصطلاح رنسانس شرق :
بازنگری تاریخی و تعمق بیشتر در عملکرد و بازخوانی مکتب هنری هرات راهگشاست و راه نجات حقیقی و فرهنگیست برای آیندگان
و گذشتگان ما.
رنسانس تیموریان به این دلیل به مکتب هرات اطلاق شد که همزمان با رنسانس اروپایی در آغاز قرن پانزدهم میلادی بوقوع پیوست و آغاز گران آن دست به یک،،نو زایی فرهنگی،، وباز تعریف بنیادین در مفاهیم هنری اروپا و شرق دور زدند.
دلایل اصلی شهره شدن این مکتب را میتوان در تعالیم عطوفت آمیز،، میرک،، و انسان گرایی و [ اومانیسم] درباریان جستجو کرد.
پیش از بهزاد – نگارگری ابزاری برای تزیین کاخها و قصر های امرا ودر مواردی مساجد و خانقاه ها در حیطه ( خطوط اسلیمی) بود.
نقش ونگار اسلیمی به شکل وارونه گلها و گیاهان و نقاشی غیر متعارف پرندگان خوشخوان و حیوانات وحشی روی قالی ها،
قالیچه ها، و هنر،، شعر بافی،، هم اکنون هم رواج و کاربرد دارد.
چون نقاشی در دین اسلام آن حرمت و جایگاه در آیین مسیحیت را ندارد و می بایست جانداران در شکل و شمایل واقعی خود رسامی و نگارگری نشوند لذا هنرمندان پیشکسوت مسلمان از قرون سوم و چهارم هجری تزیینات داخلی درون مساجد را با هنر خوشنویسی و کاشیکاری آمیخته با طراحی گلبرگ ها و اشکال هندسی باغ‌ها و گلدان‌ها و جام ها در آویختند و آنرا هنر اسلامی یا مخففتر آن،، اسلیمی،، نهادند.
اما در مینیاتور شرقی قبل از بهزاد، انسان ها بدون چهره ی متمایز نقاشی می شدند.
استاد بهزاد برای اولین بار، مردم عادی، بازاریابان، کارگران، صوفیان و حاکمان و ادیبان را با خطوط چهره و حالت روانی و جسمانی خاص شان وارد هنر مینیاتور نمود و از آن هم پا فراتر نهاد و عقلانیت و تفکر در آثار آفریده اش را گوشزد همگنانش ساخت او کمپوزیسیون (ترکیب بندی )را در نظر گرفت و فضا سازی و زاویه بندی را با منطق ریاضی و پرسپکتیو ( ژرف نمایی)  کاشی کاری ها ، بوستان ها و صحرا،طبیعت و حیوانات را در یک تابلو لحاظ کرد.
سیستم کار گاهی یا آکادمیک ایجاد شده در هنر هرات نیز نستعلیق را از یک خط ساده برای کتابت، آنرا به یک شاهکار تجسمی، هندسی و عاطفی تبدیل کرد که خود به تنهائی بار زیبایی شناسی این مکتب را قرن هاست که بدوش می کشد.
آکادمی هنر هرات مکان اصلی آن در عصر شاهرخ و سلطان حسین بایقرا در (باغ سفید) هرات که اینک بخش کوچکی از آن کنسولگری جمهوری اسلامی ایران در شهر ماست،واقع بود.
.
.
در کلان ساختار هنری جهان اسلام هریک از مکاتب هنر اسلامی در تاریخ سهم و جایگاه ارزنده خودرا دارند که درین زمینه پژوهشی
جداگانه لاذم میدانم اما رنسانس هنری هرات بدون مبالغه و گزافه گویی بر همه پیشقدم است.
نخست آنکه مکاتب، روم، مصر، شام وهند تا بخارا، سمرقند،تبریز، شیراز، اصفهان و قزوین از تکامل مکتب هرات منشأ گرفته اند، نی آنکه بخودی خود بر پای ایستاده باشند!
مکاتب سمرقند، تبریز و شیراز، طرح های ساده تر با رنگ های محدود تری کار برد داشتند،
.
.
اما مکتب هرات ویژگی های مثبت مکتب شیراز « لطافت » ومکتب تبریز« صلابت » را گرفت ـ آنها را بهم ترکیب و« اصالت » آفرید و بکمال، جمال و جلال رساند ومرجعی برای مکاتب بعدی شد.
بخش عظیمی از مفاخر ، اسناد مکتوب و منقوش مکتب هرات بدلیل حوادث تاریخی، غارت‌ ها، جنگ و تجاوزات بیرونی ویا اغلب با خرید و فروش های طماعانه امرا، پادشاهان و حاکمان اکنون در قلب اروپا و یا دیگر کشورهای اسلامی نگهداری می‌شود.
واکاوی، پژوهش و خوانش این منابع برای پژوهشگران و اساتید هنر و ادبیات و فرهنگ امری حیاتی محسوب می‌شود.
زیرا بدون دسترسی به نسخه های اصل این آثار ، قضاوت ما در قبال مکتب هرات نارسا و ناقص خواهد بود.
اینک به گونه های باقیمانده هنر هرات می پردازم با یادآوری این نکته که تحقیقات بنده درین زمینه اندک وبضاعتم این مقدار بود ؛
معراج نامه:
معراج نامه کتابی بخط،، اویغوری،،است که شبیه سازی های شگفت انگیزی از سفر آسمانی معراج پیامبر اسلام را درخود دارد.
این اثر در کتاب خانه ملی ‌پاریس نگهداری می شود.
بوستان سعدی :
این اثر نهایت زیبا باقیمانده از سال ۸۹۳ هجری قبلاً در شهر کابل از ان محافظت میشد واکنون در قاهره است.
درین اثر ارزشمند هنری امضای استاد کمال الدین بهزاد هروی دیده می‌شود و اوج ظرافت، لطافت و و انعطاف مکتب هنری هرات را با قدرت نشان می‌دهد.
صراط السطور :
این اثر عرض نامه صراط السطور در واقع شامل رسالاتی در باب آداب خوشنویسی ـ ترکیب رنگها و مرکب سیاه، انتخاب نی، تراش قلم، نگهداری لیقه ودوات و جای قلمی است که توسط استادان با تجربه هنر خطاطی و خوشنویسی برای
شاگردان و مبتدیان نوشته شده است.
دیباچه مرقع بایسنغری :
سندی بسیار گویا و رسا است اندر تاریخ هنر نقاشی و خوشنویسی آثار برجسته مولانا عبدالرحمن جامی بعنوان خاتم الشعرای خراسان که بزرگترین چهره ادبی فرهنگی مکتب هرات است.
اثر عرفانی و اخلاقی او یعنی،، هفت اورنگ،، شامل لیلی و مجنون – یوسف و زلیخا ـ وکتاب ارزشمند « بهارستان » در همین جغرافیا آفریده شد و توسط هنرمندان پیشکسوت هرات طلا کاری ـ مصور و
مجلد شد.
آثار أمیر علیشیر نوایی :
او که حامی اصلی جامی و بهزاد بود با نگارش دیوانها و ،، خمسه،، مروج بزرگ فرهنگ و هنر در دربار هرات شد.
.
.
رسالات تخصصی موسیقی :
هرات عصر تیموری مرکز تحول بزرگ درموسیقی علمی و عملی بود.
دو رساله بسیار معروف پارسی درین دوره در هرات نگاشته شد که امروز یکی از مراجع اصلی در موسیقی شناسی جهان هستند.
گویند که هرات را نمیتوان تنها در کوچه‌ها،حوض ها، باغها و هوای پاکش جستجو کرد؟
بخشی از روح و هویت این شهر در نغمه های رباب و دوتار جاودانه مانده است!
چنانچه امروز،، ملأ محمد جان،، یک نغمه نیست؟ روایت شهریست که درد عشق، درد فرهنگ و رویا های خاطراتش را به تار های رباب و دوتار هراتی سپرده است.
نغمه ای که با هر زخمه گویی زخمی از پیکر تاریخی اورا دوباره و چند باره زنده می کند!
اکنون هم هرات در آهنگ نوروزی قدیمی [ بیا بریم به مزار….] نفس می کشد وشنیده می شود. داستان عاشقانه و شور انگیزی
از دو دلداده بنام ( عایشه و ملأ محمد ) که با وساطت عادلانه أمیر علیشیر بقول هراتیان به نوایی می رسند.
این فراز موسیقیایی را با معرفی دو رساله بسیار آموزنده از مکتب هرات پی میگیریم ؛
اول :
«( رساله موسیقی کبیر)» این اثر زیبا، تألیف مولانا عبدالرحمن جامی، شاعر،عارف، نویسنده و منتقد بزرگ آن زمان است.
او این رساله را به خواهش جناب أمیر علی شیر نوایی نوشت و بیادگار نهاد.
این اثر خلاصه و تهذیبی از نظرات موسیقیایی صفی الدین ارموی و عبدالقادر مراغه ای می باشد و به بررسی ادوار یا ،، مقامات علم موسیقی،، و ایقاع یا ریتم درین هنر دلنواز می پردازد.
خوبست که یاد آوری شود که مولانا جامی، خانقاه نشینی داشت در طریقت نقشبندیه.
دوم؛
(«رساله موسیقی)» تألیف و تحقیق ماندگار استاد کمال الدین علیشیر بنایی، شاعر و موسیقیدان بر جسته خراسان است که با
أمیر علی شیر نوایی رفاقت و در عین حال رقابتی طنز گونه با هم داشتند.
بنایی این رساله و رسانه جامع را نوشت که بزبان ساده تیوری موسیقی ، پرده گذاری برای ساز ها ، آلات موسیقی – و ساختار،،مقامات ،، دوازده گانه آن دوران را شرح دهد.
این کتاب بارها در ایران و اروپا بصورت تصحیح شده منتشر شده است.
اکنون درین فراز پایانی به معرفی مهمترین مراکز و کتابخانه های که آثار شاخص مکتب هرات را در خود نگهداری می نمایند می پردازیم !
کتاب خانه بزرگ بریتانیا:
کتابخانه سلطنتی بریتانیا در لندن مخزن بی نظیر ترین کتب مکتب هنری هرات ـ از جمله نسخه گرانبهای خمسه،، نظامی،، بتاریخ ۸۹۹ قمری با مینیاتوری های منسوب به استاد کمال الدین بهزاد و خطوط نستعلیقسلطان علی مشهدی و همچنان نسخه مشهور
شاهرخ نامه تیموری است.
همین طور در موزه های ویکتوریا،، آلبرت،، و بریتیش موزیم – حاوی صد ها قطعه مرقع، و مینیاتور های تک برگی است.
به همین ترتیب ابزار فلز کاری شده، انواع کاشی های ساخت هرات، کتاب های جلد چرمی عصر تیموری و برخی سنگهای قیمتی است.
پاریس :
کتاب خانه ملی فرانسه میزبان شاهکار مطلق هرات یعنی،، معراج نامه شاهرخی،، است که بخط اویغوری و شیوه نستعلیق هرات مکتوب شده و نقاشی های حیرت انگیزی از سفر آسمانی پیامبر اسلام،ص، در شب شکوهمند معراج دارد.
همین طور نسخه های متعددی از دیوان مولانا عبدالرحمن جامی و أمیر علیشیر نوایی درین کتابخانه وجود دارد که با بهترین
شیوه ممکن از آنها محافظت می شود.
موزه لوور پاریس :
تالار و مجموعه هنر اسلامی آن مملو از صفحات جدا شده از مرقعات هرات، سفالینه ها و اشیاء فلزی مینیاتوری شده دوران تیموری های هرات است.
آمریکا :
موزه هنر های،، بوستون،، و موزه متروپولیتن نیویورک در آمریکا دارنده شاهکارهای چون نسخه،، منطق الطیر،، شیخ فریدالدین عطار نیشابوری مصور شده در مکتب هرات و برگ های پراکنده از ( خمسه نظامی گنجوی) است.
ترکیه :
کتابخانه و موزه کاخ ،، توپکاپی،، استانبول در کشور تاریخی ترکیه بزرگترین و غنی ترین مرکز نگهداری آثار برجسته مکتب هنری هرات در جهان است.
بدلیل تصرفات و نفوز امرای عثمانی، بسیاری از شاهکارهای هنری هرات و از جمله ،، شاهنامه معروف بایسنغری،، مرقعات
استاد بهزاد و دیوان مولانا نورالدین عبد الرحمن جامی درین موزه نگهداری می شود.
آلمان :
کتاب خانه دولتی برلین مجموعه بزرگی از قطعات و مرقعات خوشنویسان هرات از جمله میر علی هروی و ،،شفیعا،، را دارد.
مصر :
مجلس یوسف و زلیخا – شاهکار استاد کمال الدین بهزاد را در قلب خود دارد.
این اثر که در نسخه نگارش یافته ـ بوستان سعدی ـ در سال ۸۹۳ هجری ترسیم شده و اکنون در « دارالکتب قاهره »از آن محافظت می کنند، عالی ترین تجلی رنسانس هنری فکری،، شرق،، محسوب میشود. بهزاد درین تابلو، گره کور یک داستان دینی و مذهبی مسلمانان و قبطیان رابه یک شاهکار روان شناسی انسانها مبدل کرده است.
روسیه :
موزه ارمیتاژ،، سنت پترزبورگ،، روسیه به دلیل همسایگی تاریخی با خراسان قدیم، برخی از کهن ترین ظروف فلزی و مسی ـ و نسخه های نادر مکتب هرات را درخود دارد.
آثار تاریخی و اشیای عتیقه فلزی مینیاتوری شده هرات که در فتوحات روس‌ها در آسیای میانه و یا تبادلات دیپلماتیک جا بجا شده اند درین موزه تاریخی نگهداری می شوند.
این ثروت پراکنده در گیتی، شناسنامه هنر ماست، بازنگری و واکاوی درین آثار که در موزه هنرهای غرب و شرق جهان است،
اوج ظرافت لطافت و زیبایی هنری سرزمین مارا نمایندگی می کنند.
.
.
بلی! نقاشی های حیرت انگیز هرات با قلم سحر انگیز،،بهزاد،، با عرفان مولانا جامی، سعدی، مولانا ی بلخی، لسان الغیب حافظ شیرازی ووو به جهانیان شناسانده ایم ـاین رویکرد یک استراتژی هوشمندانه و صبورانه با مهندسی آگاهانه بود تا چراغ مکتب هنری هرات بخاموشی نگراید.
هشتم سنبله / شهریور ۱۴۰۵
آخر اگست ۲۰۲۶
رفیع اصیل یوسفی.
29 آگوست
۳دیدگاه

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد (بخش یازدهم)

( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : شنبه  مؤرخ  ۷ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۲۹ آگست ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
—————————————————————————————————————————————————

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد

——————————
تاجران هراتی
——————————–
پیوسته به گذشته :
بعد از جنگ دوم جهانی در نیمه ی دوم سال های ۱۳۲۰ در افغانستان تجارت رونق یافت. کشورهای اروپایی، شوروی، جاپان و غیره به شدت خسارت دیده بودند. تقاضا برای مواد خام صنعتی به قوت افزایش یافته بود. محصولات زراعتی و مالداری در افغانستان به کالای ارزشمند تجارتی تبدیل شد. کالاهایی مانند پشم، کُرک یا کشمیر، پوست حیوانی، پوست قره قل، پنبه، ابریشم، روده گوسفندی، قالین و نیز پسته، تخم پیاز، زیره، تخم گشنیز، شیرین بویه و حتی تریاک ( در هرات شرکت تریاک فعال بود) …. در بازار جهانی راه یافت. تجارت پشم و پنبه چنان اوج گرفته بود که خانواده ها پشم لحاف و بالشت خود را بیرون می آوردند و به فروش می رساندند آن چه پس از پروسس توسط تاجران هراتی به خارج صادر می شد. رشد سریع تجارت در افغانستان و به ویژه در هرات تصادفی نبود. در این پروسه یک تاجرزاده هراتی عبدالمجید خان نقش بنیادی ایفا کرد. عبدالمجید خان پدرش تاجر بود. با پدر به کشورهای آسیای مرکزی سفر می کرد. در تاشکند درس خواند. زبان روسی فراگرفت. به زبان های محلی آشنا شد و به رمز و راز اقتصاد و تجارت آشنا گردید. پسانتر کار تجارت خود را در سطح منطقه، روسیه و اروپا توسعه داد. او را به حق پدر اقتصاد معاصر افغانستان می گویند و به جاست که زنده گینامه و فعالیت های عبدالمجید هراتی به گونه تفصیلی و پژوهشی در کتابی گردآید و چاپ شود.
به نظر من یکی از کوتاهی های قلم به دستان افغانستان اینست که به شدت خود را به شعر و داستان و تاریخ و جدل های لفظی آغشته کرده اند و آن چه را که قاعده هستی هر ملتی را می سازد یعنی اقتصاد را یک قلم از یاد می برند. باری روانشاد وحید مژده رساله ی در باره ی طرح ها و فعالیت های اقتصادی عبدالمجید خان نوشته بود که گسترده مورد توجه قرار نگرفت.
مرحوم عبدالکریم شمس تاجر، زمیندار و از دوستان نزدیک عبدالمجید خان بود. به تشویق و تایید آخری درسمت رییس اتحادیه تاجران هرات سال ها خدمت کرد و در هرات به عنوان رییس اتحاد شهرت یافت. یکی از ویژه گی های خانواده شمس اینست که فرزندان مرحوم عبدالکریم شمس همه آدم های با استعدادی اند که تا درجه دکترا تحصیل کرده اند و هرکدام در رشته خود نام و نشانی دارد. برادر بزرگ شان محمد شاه که در هرات شیرآقا می گفتند اگرچه فقط به گونه فوق العاده به لیسه سلطان شامل شد و نشان داد که می تواند بدون آن که از صنف اول شروع کرده باشد صنف دوازده را امتحان دهد و سند بکلوریا به دست آورد. داکتر محمودشاه اول نمره بود. به فاکولته طب دانشگاه کابل راه یافت. مستحق بورس شناخته شد. به جرمنی رفت. داکتر شد . همان جا به کار ادامه داد. پس از وی داکتر جلیل شمس در اقتصاد دکترا دارد. به زبان های عربی، انگلیسی، المانی مثل زبان فارسی و پشتو وارد است. شخصیت سیاسی و فعال اجتماعی است. داکتر عمر شمس در المان داکتری شناخته شده است. همچنان که دو برادر دیگرش داکتر رسول شمس و داکتر هاشم شمس. به قول یکی از دوستانی که با داکتر هاشم شمس آشنایی داشت وی نه فقط در رشته خود سرآمد است که در دانش طب مرجع علمی شناخته شده است.
باری از داکتر جلیل شمس در مورد عبدالمجید خان پرسیدم. داکتر شمس مدتی در سمت نماینده بانک ملی در هامبورگ جرمنی کار کرده است. این موقف را از برکت تشخیص سالم عبدالمجید خان به دست آورد. شاید یکی دیگر از ویژه گی های عبدالمجید خان این بوده است که در شناخت انسان ها بصیرت ویژه داشت. همکاران و شرکایش را از بهترین ها بر میگزید. داکتر شمس یکی از آنها بود. داکتر شمس از کودکی عبدالمجید خان را که از دوستان پدرش بود می شناخت و با وی کارکرده بود. در پاسخ پرسش من گفت، چند سال پیش بود که عبدالمجید خان تلفن کرد و از من خواست نزد او بروم امریکا. رفتم. مدت سه ماه در خدمت ایشان بودم. کار من این بود، عبدالمجید خان خاطرات خود را تقریر می کرد و من می نوشتم. چنمد دفتر شده است. این خاطرات نزد من موجود است. امیدوارم داکتر جلیل احمد شمس این خاطرات را چاپ و نشر کند و در دسترس مردم قرار دهد. این موضوع خیلی مهم است. به ویژه آن که افغانستان دیگر در مرزهای خودش محصور نیست. افغانستان جهانی شده است. هر کجایی که افغان ها هستند نیاز دارند که با خوبان تاریخ و مردم خود آگاهی یابند. عبدالمجید خان الگوست برای جوانان و خاطره ی نیکوست برای سالمندان و افتخاری است به جامعه افغانستان.
اگر در جامعه ی مردم فقط برای یک لقمه نان دایم در تلاش اند نباید انتظار داشت که ادبیات و هنر و فرهنگ رشد کند. توجه نمایید همین که پا برهنه های دیروزی به مقام و موقعیتی می رسند چه سفره هایی می اندازند و چه قدر می خورند. این گرسنه گی تاریخی ما را سنگ دل و حریص و شکمباره بار آورده است. به قول حافظ
نمی بینم نشاط عیش در کس
نه  درمان  دلی  نه درد  دمنی
عبدالمجید هراتی نبود و به سرمایه شخصی و عمده سرمایه داران هراتی مثل برادران مختار زاده و دیگران بانک ملی افغانستان را – پیش از دافغانستان بانک- تاسیس کرد. انواع شرکت های سهامی را ایجاد نمود. در هر منطقه ی که امکان تولید و تجارت بود تشکیل اتحادیه های تجارتی را تشویق نمود و به وجود آورد. مناسبات تجارتی افغانستان را با کشورهای همسایه و اروپا توسعه داد. از سال ۱۹۳۳ تا سال ۱۹۵۲ وزیر اقتصاد افغانستان بود. یکی از نخستین کارهایش در کرسی وزارت تاسیس مجله ی بود زیر عنوان ” ثروت” و عبدالمجید خان صلا ح الدین سلجوقی را مدیر مسوول این نشریه تعیین نمود. با آمدن سردار محمد داود در مقام صدارت ناگزیر شد استعفا دهد. در جرمنی و امریکا زنده گی کرد. در ۱۹۹۶ در صد و دوساله گی چشم از جهان پوشید و در بوستون امریکا به خاک سپرده شد. این طور بود که صف تاجران هراتی به سرعت افزایش یافت.
آیا تاجران و فرهیخته گان هراتی ۱۳۰ امین سالگرد میلاد این هراتی نامدار را تجلیل خواهند کرد؟
ادامه دارد . . .

 

28 آگوست
۳دیدگاه

آنجا که خیال حیرت آمد 

( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : جمعه  مؤرخ  ۶ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۲۸ آگست ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
—————————————————————————————————————————————————

آنجا که خیال حیرت آمد 

در ضرورت شناخت مکتب هنری هرات 
——————————
مقدمه !
مکتب هنری هرات صرفا یک جریان ـ یک سبک و یا یک حرکت زود گذر در تاریخ ما نیست، بلکه تجلی‌گاه هنر و فرهنگ، شعر ترانه، نگار گری و میناتور – خطاطی و خوشنویسی و تذهیب و نقاشی است.
پیوندی مبارک و مقدس میان ادبیات فاخر فارسی و عربی، هنر های بصری وعرفان اشراقی است.
جستجو، بررسی و شناخت ریشه های تاریخی این مکتب یکی از بهترین و زیباترین فراز های فکری فرهنگی مارا در روند دانایی، آگاهی و خرد و خود باوری در تاریخ شکل وجهت می بخشد.
ریشه های نخستین و جوانه های پر بار این جنبش عظیم هنری و بینشی را مورخان پس از ویرانگری های هولناک چنگیز خان مغول و امیر تیمور گورکانی معین و مرزبندی نموده اند.
بعد از آنکه در ۸۰۵ هجری قمری روح ناآرام تیمور گورکانی در شب حمله به سرزمین چین آرام گرفت ودر خاک خفت ـ فرزندانش در سمرقند و هرات، حکومت و حاکمیت یافتند ودر نهایت ،، شاهرخ،، که مدتها همه کاره ووالی هرات بود بر تخت سلطنت نشست و هرات را رسماً پای تخت خراسان، ماوراء النهر و ایران غربی آن زمان برگزید.
هرات آن زمان مأمنی دلکش و آرام و روحی خلاق داشت و تازه از خاکستر خون و درفش های سرنگون شده و کشتار های دسته جمعی، کوچ وبی 
پناهی – بخود آمده بود و برخود می نگریست.
أمیر تیمور گورکانی، پیش از مرگش از سراسر قلمرو اسلامی و دیگر بلاد مفتوحه هنرمندان بیشماری را جهت آموزش و تدریس به منسوبان و فرزندانش سکنا گزین شهر باستانی واریایی هریوا نمود و در کارگاههای سلطنتی ، دارالکتابها،و مدارس معتبر و عصری آن دوران هنر کتاب آرایی ـ نگار گری ـ تذهیب ـ مینیاتور ـ و خطوط ثلث ـ نسخ و خصوصا نسختعلیق که بتدریج ،،نستعلیق،،نامیده شد این عروس خطوط شرقی را در حجله گاه هرات، هنرمندان بی شماری به مشاطه و گرایش گرفتند، و بچنان درجاتی از جمال،کمال، ظرافت و غنای ساختاری دست یافتند که برای قرنها معیار سنجش، عیار هنری در زیبایی و گل سرسبد هنر شرقی قرار گرفت.
درزندگی هر ملت و کشوری چهار عنصر بیش از هرچیز دیگری با هویت آنها ترکیب و پیوند می خورد :رنگ،نور،خط و صدا. رنگ، جلوه امید، زیبایی و استقامت است مانند پرچم یک ملت. نور؛ نماد آگاهی، فرزانگی وفر، شکوه است. خط؛ نشانگر خرد، بینش،دانایی و آگاهیست.
صدا؛ پژواک حقیقت ،ندای هنر و فرهنگ و…. جالب است که با استقرار خاندان تیموری درین خطه وانتخاب شایسته هرات بعنوان پای تخت و شاه نشین خراسان، بدین چهار عنصر بهای کافی و وافی داده شد و از جمله اهل قلم، اهل علم و أهل دل گفته اند،
منزلتی که خط و خوشنویسی به دانش و فرهنگ بخشیده درحکم «الخط نصف العلم » و آنهاکه خوشنویسی و خطاطی را ا شعر، نقاشی،نگارگری ،معماری و کاشیکاری درآمیخته اند به قرینه همان جمله متواتر گفته اند ؛[ الخط نصف العشق] نقاشی و سپس خوشنویسی از نخستین دوره های تکاملی بشر با ایجاد شکوفایی عقل و عشق بصورت مسحور کننده ای وجود داشته و رشد نموده است.
خیلی‌ ها دور نمی رویم تا از سپیده دم  تاریخ بیاغازیم.
بر می گردم به ششصد سال قبل با معرفی پیشگام خوشنویسان مبدع و واضع خط زیبای نستعلیق یعنی میر علی تبریزی که ظهور هنرش از بنیاد هم خط پارسی را متحول و هم دگرگونی در ساختار مندی نگار گری، نقاشی و مینیاتوری پدید آورد.
در رساله قدیمی خوشنویسان هرات داستانی از قول میرعلی روایت شده که شبی در خواب پرواز قو ها وغاز ها را دید که با یک چنان ابهت پر می گشایند و یا بر روی دریا فرود آمده و خرامان حرکاتی دارند…
او در بیداری از آن حرکات،،سیال،، و انعطاف نرم بدن این پرندگان هنگام پرواز الهام گرفت و اشکال اولیه خط نسخ و تعلیق را در هم ریخت واز ترکیبات این دو خط { نستعلیق} را پدید آورد که در ابتدا ساده می نمود اما با درایت و تدبیرش آنرا به قله رفیع هنر با سخت کوشی رساند .
برگی از کتاب دیوان سلطان احمد جلایر نگاشته شده در بغداد به سال۱۴۰۵ میلادی با خوشنویسی میر علی تبریزی ونگارگری حاشیه آن از ،، جنید نگار گر،، وجود دارد که شاید نخستین سند مکتوب باقی مانده از« رسمیت نستعلیق » در تاریخ خراسان بزرگ باشد.
میر علی تبریزی فرزند حسن متولد حدود ۷۸۰ هجری و وفات او حدود ۸۵۰ هجریست. مرگ اورا مورخین ۱۴۴۶ میلادی نوشته اند.
چرا درین جای اشارت نمودم به کار نامه وزنده گی نامه میر علی تبریزی؟
بخاطر آنکه دوسه تن از شاگردان او در انتقال هنرمندان از بلاد روم،شام، تبریز، و بغداد توسط أمیر تیمور گورکانی به هرات حضور داشتند وان خط را به دنیای هنر خوشنویسی خراسان ارمغان اوردند بطوریکه هرات مهد تکامل هنر خط نستعلیق این عروس خطوط شرقی گشت و استادانی چون میرعلی هروی و سلطان علی مشهدی قواعد نستعلیق را بکمال رسانده واین عروس حجله نشین هنر و اندیشه را تا اوج آسمان بر کشیدند.
سلطانعلی مشهدی متولد ۸۴۱ هجریست.
.
.
واما میر علی هروی در دربار هرات از خوشنویسان خاص سلطان حسین بایقرا و أمیر کبیر علیشیر نوایی – مقام یافته بود. او دیوان مولانا نورالدین عبدالرحمن جامی، خمسه نظامی، و شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی را بازنویسی، استنساخ و باقلم توانمندش،جانی دگر باره به آنها بخشید.
مرکب برداری یکدست او روی کاغذ های زر افشان هرات چنان حیرت آور است که پس از ششصد سال مرکب آثار اوهنوز،، سیاه،، و درخشان وبدون کم ترین پخش شدگی در «مکتب هنری هرات » بی همتا باقی مانده است.
در یک اثر اصیل و تألیف و پژوهش ـ هنر آوران هری در سال های اخیر، نمونه زیبای خط نستعلیق این رباعی زیبا با خامه میر علی هروی در پشت جلد خود نمایی میکند:
.
.
 ای   ناله   پیر   خانقاه   از  غم تو   
وی  گریه  طفل بی گناه از غم تو  
افغان خروس  صبحگاه   از غم تو 
آه  از  غم  تو ، هزار  آه   از غم تو 
نکته جالب توجه در قطعه چلیپا ی فوق، فراموش نمودن {از} در مصرع آخر آنست که میر علی هروی با مهارت در گوشه بالایی خطش این کلمه را گنجانده است.
عالم از شور و شر عشق خبر هیچ نداشت :
یکی از برجسته ترین حامیان هنر و فرهنگ که در تاریخ اورا تندیس هنر خوانده اند و پدر مینیاتور ـ استاد کمال الدین بهزاد است.او در قامت رسا ترین و تأثیر گذار ترین چهره مکتب هنری هرات همچنان مطرحست.
منشی قاضی احمد قمی نوشته :
« تا صورت نقش بسته، همچو او مصوری کس در روزگار ندیده .»
تولد اورا در نیمه های قرن نهم ۸۵۴ هجری و بعضاً حدود ده سال اختلاف ۸۶۵ قمری رقم زده اند.
او در عهد پادشاهی سلطان حسین بایقرا به مدارجی والا دست یافت ۱۴۵۰ میلادی. زاد گاه او هرات و از دوران کودکی و نو جوانیش و حتا خانواده اش در متون تاریخی باقیمانده از عصر تیموری ذکری بمیان نیامده است و اما گفته شده است که در کودکی  ،،یتیم،، مانده وسر پرستی و آموزش اورا استاد روح الله میرک که کتابدار شاه و سرپرست نگارستان دربار و منصب امور آبدات – داشت بعهده گرفت واورا فرزند خواند.
واما استاد میرک هروی از پیروان امیر خلیل و حکیم،، فرید الدین جعفر،، معروف به جعفر بایسنغری است.
میرک به روایتی دیگر ماما یا،، دایی،، استاد بهزاد بوده و از سادات کمانگر هرات است.
پس از مرگ نابهنگام بای سنغر میرزا، موسس و حامی آکادمی هنر هرات در ۸۳۷ هجری که مورخین سن اورا ۳۸ نوشته اند که وفات یافت، پدرش شاهرخ میرزا دستور داد که هییتی از هرات به تبریز رفته وجناب خواجه ( غیاث الدین پیر احمد زرکوب) را به هری آورند.
خواجه زرکوب پس از ورود، جنگ معروف بایسنغری را قلم گیری و تصاویر نیمه کاره آن را بازسازی وبه انتها رساند.
و همین طور گفته اند که حسب الامر دیگر شاهزاده گان تیموری و موافقت شاهرخ، خواجه غیاث الدین زرکوب بسوی چین و ختای بسفارت رفت تا که با نقاشی سبک چینی آشنا گردد. او در نهایت پس از چند سال سفارت، طرح باغ های چین، و کهسار، آبشار و سایه سار طبیعت را با خود به خراسان آورد و به خواجه روح الله میرک آنرا آموخت…..
وفات روح الله میرک در اوایل استیلای محمد شیبانی،، ازبک،،در ۹۱۲ هجری اتفاق افتاد.
میدانیم که بعد از وفات،، شاهرخ میرزا،، در شهر «ری» و انتقال جنازه او به هرات، بانو گوهر شاد بیگم دستور داد که بوصیت شوهرش اورا در سمرقند بخاک بسپارند.
با فوت شاهرخ و اندک فعل و انفعالات سرداران تیموری خوشبختانه بر سر  پادشاهی،، حسین بای قرا،، موافقت نمودند و دوره طلایی تیموریان در هرات رقم خورد.
در همین دوره به سبب تبحر، توانایی و چیره دستی استاد کمال الدین بهزاد – شخص سلطان حسین بایقرا اورا لقب « مانی ثانی » داد و بهزاد با نقاشی و طراحی کاریکاتور هایش، خاطر سلطان و اطرافیان او را شاد و خرسند نگه می‌داشت چنانچه زین الدین واصفی در اثرش،، بدایع الوقایع،، که یک جامعه شناسی تاریخی شمرده می شود می نگارد :
در زمان سلطان حسین ـ بدربار او شخصی بود بنام « امیر بابا محمود » که صورتی عجیب و قیافه ای غریب داشت….
او گاهی اوقات به مجلس سلطان دعوت می شد و هم بزم دیگر مهمانان می گشت.
بابا محمود خیلی چاق و فربه بود، ولی در عین حال خوش طبع و شیرین حرکات، بهزاد چون میدانست که سلطان بحرکات و خوش طبعی أمیر بابا علاقه مند است،
رسم‌ها و کاریکاتور گونه هایش را می کشید و این کار را فی البداهه در مجلس انجام میداد و سلطان از دیدن آن قهقهه می زد.)و اما بعد از سقوط دولت و ساختار سیاسی واجتماعی تیموریان با مرگ حسین بایقرا، هرات باز هم دستخوش آشوب وبحران گشت مرحوم دکتر عبد الحکیم طبیبی پیرامون پراکنده شدن هنرمندان دران عصر می گوید:
« رفتن استاد بهزاد به تبریز در سال ۹۱۹ هجری برابر با۱۵۱۰ میلادی اتفاق افتاده و شاه اسماعیل صفوی مانند تیمور گورکانی که بزرگان علم،هنر و دانش را از هر جا جمع و به سمرقند و هرات می فرستاد،،،،، استاد بهزاد ، روح الله میرک، حاجی محمد ، قاسم علی چهره گشا ، دوست محمد گواشانی و سایر همفکران و هنرمندان مشهور هرات را به پای تخت خود تبریز انتقال داد.»
بهزاد در تبریز به تربیت شاگردانی چون، خواجه عبدالعزیز و استاد مظفر علی پرداخت  و به موجب فرمان ۲۸ جمادی الاول ۹۲۸ق شاه اسماعیل اورا به منصب استیفا همایونفرکاتبان، نقاشان، زرکوبان،مذهب شویان، و لاجورد شویان بعنوان مستوفی و تعهد کلانتری کتابخانه و نگار خانه درباربرگزید.
بعد از آنکه استاد بهزاد به تبریز مقیم گشت، مکتب بغداد و تبریز را که تا آن زمان متداول و مشهور بود، منسوخ ساخت و سبک نو تری در نقاشی ومیناتور مکتب هرات پدید آورد که اکثر هنرمندان پیشکسوت بعدی درین تجدد هنری از او پیروی کرده و می نمایند.
.
.
نگاهی به شش دستاورد هنری استاد بهزاد،۱۴۵۰- -۱۵۳۵
۱ – تأکید بر واقع گرایی و ،، اومانیسم،، :
مهمترین چهار چوب و کادر بندی که در آثار  بهزاد جلوه گری می نماید، نگاه ها، چهره ها،موقعیت ها، مناظر طبیعی، معماری با جزییات و جایگاه اجتماعی افراد گوناگونست او صحنه های انسانی را با عوامل و عواطف عمیق بشری پیوند داده و بتصویر کشانده است.
۲ – تحول در نقاشی خراسان و یک قلمرو اسلامی پهناور :
در واقع امر استاد بهزاد از قرار داد ها و محدودیت های متعصبانه زمانه اش نه تنها فاصله گرفت بلکه بر،،تابو،، های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و ذهنی ناسالم تاریخ شورید.
این شوریدگی دراستفاده از رنگهای روشن ، شاد و درخشان ـ فضای سازی مبتکرانه رادر آثارش به نمایش گذاشته و تغییر آفرینی را مژده می دهد.
۳ – تاثیرات متقابل هنر بهزاد بر شرق و غرب عالم:
سبک نوین نقاشی بهزاد پس از وفات او علاوه بر خراسان در دو حوزه تمدنی مصر، روم ،شام و مکتب مغولی هندوستان بسیار تاثیر گذاشت و این رویکرد دوگانه را میتوان در آثار برجسته ایرانیان و مغولان مشاهده کرد.
۴ – در مقام کارگردانی هنری و مناصب فرهنگی:
بهزاد در حلقه،، استاد و شاگردی،، اش بعنوان استاد و مربی مینیاتور، شاگردان شهیر و برجسته ومحبوبی را هم در هرات و هم در تبریز تربیت نمود، بر علاوه از ریاست کتابخانه سلطنتی شاه اسماعیل و شاه عباس صفوی او وظیفه داشت که از وضعیت معیشتی و رفاهی هنرمندان عصرش آگاهی و زمینه کار و فعالیت بیشتر را فراهم سازد.
۵ – مهمترین پیام بهزاد چیست؟ :
اساسی وبنیادی ترین ویژگی هارا می توان در آزادگی، رواداری، وبردباری بهزاد دید، پیغامش واقع‌گرایی و ایده‌آلیستی جانبدارانه است.
او هنر مینیاتور را از حالت درباری و ،،نمادین،، خارج و آنرا راهی برای بیان خاطرات، واقعیات، خوبی و پاکی مردم برگزید.
۶ – شاهکار های بهزاد :
از معروفترین آثار برجسته بهزاد می توان از – معراج پیامبر اسلام، بازدید سلطان حسین بایقرا از دارالشفا ـ یوسف و زلیخا و تصویر گری‌های ناب و
نقادانه بر دیوان حضرت لسان الغیب حافظ شیرازی و خمسه نظامی گنجوی اشاره کرد.
دیدگاه معاصران و شخصیت های معروف :
یعقوب آژند می نویسد:
در حقیقت مواریث مکتب هنری هرات، چهار اند ـ مکتب بخارا ـ مکتب تبریز ( شیراز و اصفهان) گورکانیان هند و مکتب استانبول.
دکتر آژند همچنین مکتب هرات را به دو دوره پیشین و پسین نام گذاری نموده ـ مکتب پیشین را شامل روزگار حکمرانی شاهرخ میرزا ۸۰۷/ ۸۵۰ هجری یا ۱۴۰۵/ ۱۴۴۷ میلادی.
دوره ی پسین را مقارن با پادشاهی سلطان حسین بایقرا/حکومت/ ۸۷۳ تا ۹۱۱ هجری قمری واز ۱۴۵۸ تا ۱۵۰۶ میلادی می داند.
نصیری جامی از مکتب هرات بنام رستاخیز هنر ایرانی یاد می کند.
اریک شرودر:
تصویر جالب توجهی از دوران تیموریان هرات ارایه داده و گفته است :
« هیچ سلسله دیگری در تاریخ به اندازه ایشان ـ کتاب را بعنوان یکی از انواع ،،هنر،، ترویج نکرده است.!
شرودر، پارا فراتر نهاده و می گوید در آن زمان هرات گلستان جهان بود.»
رفیع اصیل یوسفی مدعی است :
بزرگترین انقلابات که به تغییرات بنیادین در جهان انجامیده اند، نی از میدان های جنگ ، بلکه از قلم، شعر، اندیشه و هنر آغاز شده اند و سپس سیاستمداران وارد میدان های بعدی شدند.
جناب استاد عبدالغفور آرزو در وصف استاد کمال الدین بهزاد سروده :
هزار  آینه   مانی   نگاه   بهزاد   است 
صفیر   نبرد   هنر   پرورت  ، بهار  ترین 
ز عطر سبز  هریوا  شکفت  تاج  محل 
نوای  عشق  تو   گردید   یادگار  ترین 
اگر چه خانه خرابیم و خانه بر دوشیم 
تویی به  چشم  هنر آشنا ، عیار ترین 
صفیر کلک تو در گلشن  بهشت گلاب 
و    یاد  سبز  تو  ،  یاد   آور   بهار ترین 
ده چهره و قلم و هنر برتر مکتب هرات :
آژند، از استاد [ محمد سیاه قلم ] بعنوان پیشکسوت مینیاتور هرات نام برده و نوشته، معلومات ما در باره او فراوان اندک است » و بنده هم با پژوهش وجستجو در منابع معتبر تاریخی فرهنگی و هنری،چیزی بیشتر بدست نیاوردم واز صاحب نظران درین زمینه رجا مندم که از دانسته های خود بر ما بیفزایند.
واما از جمله سر آمدان هنر مکتب هرات؛ أمیر خلیل نقاش، خواجه غیاث الدین زرکوب، سید روح الله میرک، میرزا جعفر بای سنغری،مولانا سعدالدین، خواجه عبدالرحیم، مولانا شهاب، کمال الدین بهزاد، مولانا محمد مظهر، و بایسنغر میرزا و بسیاری دیگر کارنامه ی درخشانی از خود در کهکشان هنر و فرهنگ بجای گذاشتند که مهمترین آثار بجای مانده را درین فرصت بطور مختصر نام می برم :
طبقات ناصری، کلیات وتاریخ حافظ ابرو، تاج الماثر، گلستان سعدی، همای و همایون، شاهنامه فردوسی، کلیله و دمنه، هفت پیکر،تاریخ جهانگشای جوینی، ترجمه تاریخ طبری، کلیات عماد،، فقیه،، خمسه نظامی، چهار مقاله عروضی سمرقندی، دیوان خواجه حافظ شیرازی، معراج نامه میر حیدر، سته و خمسه حکیم عطار نیشابوری، شاهنامه محمد جوگی.منطق الطیر،بوستان و گلستان سعدی، ظفرنامه علی یزدی،جنگ های شعر فارسی،
مثنوی معنوی، غزلیات کاتبی، خمسه امیر خسرو، دیوان سلطان حسین، چهل حدیث، خمسه میر علی شیر نوایی، عجایب المخلوقات، هشت بهشت، بهارستان جامی، چهار مثنوی مولانا هاتفی، دیوان کامل امیر علی شیر نوایی واثار دیگری میتوان نام برد.
تحریر…. دوم سنبله ۱۴۰۵ 
۲۴ اگست ۲۰۲۶
محمد رفیع اصیل یوسفی 
ادامه دارد . . .
25 آگوست
۱ دیدگاه

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد (بخش دهم)

( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : سه شنبه مؤرخ  ۳ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۲۵ آگست ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد
——————
در کوچه ی ما
پیوسته به گذشته :
در بازار خوش برخی آدم های نامدار شهر ما زنده گی می کردند. در آن وقت هنوز کاسبی طب سنتی رونق داشت. دوکان میر کاظم شاه طبیب شهیر هرات در کنار سبزی فروشی نبش کوچه زال خان بود. دوکانی پاکیزه و پر از قوطی های گیاهان و داروها. میرکاظم شاه مردی بلند بالا، سپید چهره، با وقار در جامه و دستاری کوچک سپید پاک درگوشه ی آخر دوکان بر تشک می نشست. مریضان بیشتر از روستاها و اطراف شهر پیش او می آمدند.
با معاینه نبض و مشاهده چشم و زبان و …مصاحبه با مریض و مریضدار بیماری او را تشخیص می کرد. نسخه می نوشت. دستیاری داشت که مدام چیزهایی را در هاون می کوبید. نسخه را می گرفت. و بر کاغذی انواع گیاهان و چیزهای دیگری را به ملاحظه نسخه می پیچید و طرز استفاده ازان را توضیح می کرد. این نسخه بیشتر شامل ادویه جاتی بود که باید جوشانده می شد. به همین دلیل آن را جوشنده می گفتند. اغلب کار می داد. کمی بالاتر به سمت فلکه و نزدیک کوچه سرور سماواری دوکان سید کریم طبیب بود که نیز شهرت داشت.
از مسگران حاجی محمد رضا مسگر و برادرش استاد هاشم، اسلم آهنگر و حاجی اکبر حلبی ساز، وکیل حلبی سازان هرات، آدمهای شناخته شده بودند. ماما محمد امین قصاب با لبخند همیشه گی محبوب بازاریان بود. از آدم های جالب بازار خوش نظر چراغساز بود. دوکان او پهلوی حلبی سازی و مقابل دوکان پدر من موقعیت داشت. دوکان درازی بود. نظر چراغساز شاگرد هم داشت. در دو دیوار دوکان ده ها چراغ گازی که در هرات چراغ گیس می گفتند، آویزان بود. نظر چراغساز مدام مشغول پاک کاری و تنظیم چراغ بود. هرگز او را بیکار نمی دیدی. در هرات برق نبود. در محفل های عروسی و مهمانی های کلان و مجلس های عزاداری که در شهر قدیم هرات فراوان بود، از دوکان نظر چراغساز چراغ گیس کرایه می کردند. شاگردی باید چراغ ها را همراهی می کرد. زیرا نصب فتیله و روشن کردن چراغ کار ساده ای نبود. گذشته ازان که چراغ پس از هر چند ساعت کم هوا می شد، مسوول چراغ بایست آن را به موقع پمپ کند و اگر فتیله می سوخت فوری بتواند آن را با فتیله نو عوض نماید. در چراغ گیس از سوخت نفت استفاده می شد. نه نفت درجه اول. چه بسا که جریان نفت به فتیله بند می آمد و چراغدار سوزنی داشت که سوراخ جت چراغ را پاک می کرد.
در کوچه زال خان عمده دوکانداران و پیشه وران بازار زنده گی می کردند. نظر چراغساز، ماما علی روغن فروش، امیر قناد، کریم نصرتی فرزند ارشد هاشم تفنگ ساز، حاجی احمد علی علاف هم که وکیل علاف های هرات بود. حاجی هاشم نانوا، همین که به کوچه زال خان داخل می شوی چند گام بعد دالان کوتاهی است. در بین این دالان دو دالان یکی به سمت شرق و دیگری به طرف غرب کشیده می شود. در آخر دالان سمت غرب شیخ محسن و در آخر دالان سمت شرق شیخ قاسم بچه ها را سبق می دادند. مدتی شاگرد شیخ محسن بودم ، چند گپ او برایم عجیب می نمود، پوستین کلفتی داشت با آستین های دراز. شیخ اغلب آب دهن خود را درون آستین تف می کرد ،  همسرش مادر صالح بود. زنی میان سال و مهربان به شاگردها. شیخ شلاق درازی داشت که گاهی شاگرد تنبلی را توبیخ می کرد.
دیگر شیخ محمد امین بود و عبدالحسین منجم باشی که در این کوچه می زیستند. این دو نفر از بزرگان هرات بودند و به همراهی عبدالکریم محتسب و شیخ ابراهیم و میر کازرگاه و دیگر نخبه گان نیرویی میان مردم و دولت.
خانه منجم باشی دیوار به دیوار منزل شیخ محمد امین واقع شده بود و رو به روی دروازه تکیه میرزا خان. عبدالحسین منجم باشی هر سال تقویمی تالیف می کرد به شکل رساله ی. در این تقویم نه تنها جدول روز، هفته و ماه شمسی و قمری تعیین شده بود و روزهای تعطیل که پیشگویی های معیینی در هر ماه داشت. از جمله احتمال خسوف و کسوف و جنگ و توفان و غیره. صفحه اول به میمنت و سلامتی اعلیحضرت همایونی محمد ظاهر شاه زینت می یافت.
اندکی پایین تر از تکیه زال خان کوچه دو راهه می شد. راهی به سوی شرق و راهی به سوی غرب. در نبش این دو کوچه منزل سید جلال دعا خوان موقعیت داشت. مشتریان بسیار به تعویض و تب بند و دعای سید جلال دل بسته بودند. نه فقط از محله خود مان که از روستاهای دور و نزدیک نزد او می آمدند و تعویذ و دعا می گرفتند. در کودکی هر گاه مریض می شدم مادر مرا پیش سید جلال می برد. شیخ با ریشی کوتاه، جامه پاکیزه، اندکی فربه، با نگاهی نافد و گرم و دست های نرم همین که دست بر سرم می نهاد و اندکی دعا می خواند گمان می کردم با فرشته ها سخن می گوید و از آنان می طلبد مرا از بیماری شفا بخشند. جالب بود که کار می داد. پایین تر منزل صاحب زاده بود. خانه ی بزرگتر از خانه های دیگر با دروازه ی بزرگ طوری که اسب با بارش ازان می توانست عبور کند. صاحب زاده مریدان فراوان داشت و اغلب می شد شتر و اسب و خری را در دروازه صاحب زاده دید که مریدان بار غله و میوه و گوسپند به پیر آورده بودند. کمی پایین تر کوچه دو سمت می شد یکی با دالانی با بن بست می رفت و دیگری از مقابل دستگاه های ابریشم بافی غلام محمد و حاجی رمضان که خانه های نشیمن شان هم بود، پایین می پیچید و به فقیرنشین ترین محله خواجه عبدل مصری می رسید. خانه ما این جا بود. درست پایین باره و نزدیک قبرستان زیارت خواجه عبدل مصری. قبرستان و کوچه کنار آن میدان بازی روزمره ما بچه ها بود. با انواع بازی ها سرگرم می شدیم. بازی هایی که مصرفی نداشت ولی شاد و زنده بود:
شپّل بازی، بجل بازی، گُله بازی، شیر کجا؟ پیش ترک! و پسان تر بازی کاغذ باد که بازی محبوب من شد. توپ و دنده هم بازی می کردیم اما برون باره در بین زمین های زراعتی، نزدیک کوره خشت پزی هندی. همسایه های ما برادران چُُغک، گویا کباب پزی گنجشک داشتند. هیچ وقت کباب شان را ندیدم.
عبدالرحمان کیسه مال، غلام کفترباز، ملنگ ماهی پز، نوراحمد پینه دوز، حفیظ آهنگر، آخند شیدایی، ماما غوث الدین دوکاندار سرکوچه، حاجی ملنگ پدر شیخ سرور دعا خوان معروف هرات، گل احمد کوت فروش. در میدان دروازه قندهار کوت فروشی داشت. در زمستان زردک و شلغم و ترپ و در تابستان هندوانه و خربوزه می فروخت. کمی آن طرف تر در سمت گاو برچ باره خانه مهم کوچه ی ما از نایب امیر بود. می گفتند روزگاری نایب امیر اسب های سرکاری بوده است. اندکی بالاتر از کوچه ما در میان دالانی خانه کوچکی بود که در آن مادر زهرا با یگانه دخترش زنده گی می کرد. مادر زهرا خیاط محله بود. مادرم اگر گاهی به خیاطی ضرورت پیدا می شد، پیش مادر زهرا می رفت و مرا با خود می برد. مادر زهرا زنی خندان و خیلی پاکیزه بود. پس از آن که شوهرش فوت کرد نخواست شوهر کند و به زادگاهش به مشهد برگردد. جالب بود در کوچه ما زن ها گویا نام نداشتند فقط به نام فرزندان شان یاد می شدند. آخ زن پر دیدنی افغانستان.
ادامه دارد . . .
21 آگوست
۱ دیدگاه

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد (بخش نهم)

( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : جمعه مؤرخ  ۳۰ اسد ( مرداد) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۲۱ آگست ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
———————————————————————————————————————————————–

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد
——————
بازار خوش
————————-
پیوسته به گذشته :
بازار خوش یگانه بازاری است که فلکه ی دارد. در وسط فلکه ساختمانی یک طبقه با دوکان های سراجی و زیارتی به نام بی بی سیتی. در هرات زیارتگاه های بانوان برجسته و نامدار تاریخی چند تا هست. زیارت بی بی معصومه، زیارت گوهرشاد بیگم شهید، زیارت بی بی سیتی، زیارت بی بی نور و بی بی خور ( دو تای آخری یکی است؟) و…این زیارتگاه ها نشان می دهد که هراتیان به زن حرمت داشتند و زن را در همه امور و همطراز می دیدند.
در نبش شمال غربی فلکه دیزی پزی قدیمی فعال است که اکنون نیز از مکان های سنتی و دیدنی هرات است. دیزی و شوربای آن مشهور.
کوچه های بازار هر یک بافت مخصوص خودش را دارد. از سمت دروازه خوش که طرف چهار سو قدم برداری در سمت راست کوچه مسجد جامع است. به نسبت عریض که موتر در آن رفت و آمد کرده می تواند. در سمت چپ کوچه باره است. این کوچه چسبیده به باره بوده است. اما به تدریج خاک برداری شده و از خشت و گل آن از دوسوی باره خانه ساخته اند و دیگر از آن اثری نمانده است. در نیمه کوچه در دامان باره زیارتی موقعیت دارد. کوچه تا زیارت خواجه عبدل مصری امتداد می یابد و بعد به سه کوچه کوچکتر می پیوندد.
کوچه بعدی کوچه چوب فروشی است که به سمت تکیه هادی و حمام جعفرخان کشیده می شد. دو کوچه بن بست دیگر هم بود. کوچه سید قاسم کابلی واعظ معروف هرات و دیگر کوچه آقای شریعت که در منزل خود مجلس عزاداری و وعظ برگزار می کرد و شهرت فراوان داشت. بعد کوچه زال خان می آید.
پدر من کارخانه صابون پزی داشت و دوکانی در بازار خوش نزدیک کوچه زال خان. بازار خوش از صنف چهارم مکتب تا صنف نهم محل رفت و آمد روزمره من بود. بعد از درس باید در دوکان می نشستم و گویا هنر دوکانداری می آموختم. چند بار مرا نزد حلبی ساز، بایسکل ساز و کفاش گذاشتند که هیچ نتیجه نداد و در این کار اشتیاقی از من بروز نکرد. در سمت راست دوکان پدر دوکان امیر محمد قناد بود. این مرد که ته ریشی جوگندمی داشت مدام افسرده و خون جگر می نمود. از صبح وقت که دوکان خود را باز می کرد تا ظهر نزدیک بساط می نشست و کمتر دیده ام که مشتری داشته باشد. نامش قناد بود اما تولیدی نداشت. چای، دشلمه شکر و قند از کارخانه های قنادی می خرید و باز فروش می کرد. باقی کالاهای او خرت و پرت عطاری بود. چاشت دوکان را می بست می رفت منزل غذا می خورد. نماز می خواند و ساعتی می خوابید دوباره به دوکان می آمد. پشت بساط می نشست و به با زار و رفت آمد عابرین با دیده گانی بی فروغ نگاه می کرد. گاهی پای چپ را بر پای راست می خواباند و گاهی پای راست را بر پای چپ. شام زود دوکان خود را تخته می کرد و می رفت خانه. خانه اش در همان کوچه زال خان بود. باری نمی دانم برای چه خانه اش رفتم. خانه خوبی بود. یک خانه قدیمی اما بزرگ و از خشت پخته با حوض آب و حیاط خشت فرش و چندبته گل قهر زهر. همین گل ها نبودند که او را نیز به درخت قهر و زهر تبدیل کرده بودند؟ همیشه افسرده می نمود. گویا اندوهی بزرگ پنهانی او را شکنجه می کرد. این مطلب را پسان فهمیدم. در سمت چپ دوکان پدر دوکان امیر دیگری بود. این دو کان در تابستان فالوده پزی می شد با بستنی و در زمستان ماهی پزی. ما ما امیر که همیشه مشغول کار بود بهترین ماهی پز هرات. با مشتری و همسایه ها و حتا با عابرین با لبانی پر خنده ارتباط برقرار می کرد. عاشق ماهی بودم و اگر چانسی داشتم چاشت نان و ماهی می خوردم. مزه ماهی ماما امیر هنوز دهن مرا آب می اندازد.

پدرم آروز داشت من هم دوکاندار شوم. می گفتند کار دولت برای ما نیست. در جایی که پول دارد هراتی مقرر نمی شود و در جایی که استخدام می گردد پول ندارد. معاش دولت هم شکم زن و فرزند را سیر نمی کند. پس بهتر است که کسبی را یاد بگیری که در آینده بتوانی زنده گی خود را تامین کنی. اما نمی دانم چرا هر وقت پرسش دوکانداری مطرح می شد، چهره غمزده ی امیر قناد در برابر دیده گانم بر جسته ظاهر می گشت. به نظرم می رسید که دوکان تابوتی است که آدم زنده در آن به تدریج می پوسد. از کار آهنگر و مسگر و نجار و بنا خوشم می آمد. اما به کار فزیکی علاقه نداشتم. دوکان همسایه امیر قناد از ناصر قناد و محسن قناد بود. محسن در مکتب سیفی همصنفی من بود. ناصر پیش از آن که به قنادی بیاغازد، بنا بود. دوکان آنان در نبش بازار و کوچه زال خان موقعیت داشت و همیشه شلوغ بود. اگر مشتری هم نبود دوستان و همسایه ها در این دوکان می آمدند و چای نقلی می خوردند. در آخر دوکان کارخانه قنادی بود. دروازه کارخانه در کوچه زال خان باز می شد. هر روز کار تولید دشلمه و نقل جریان داشت. شکر را در دیگ مسی بزرگی می ریختند و با آب مخلوط می کردند تا خوب بجوشد و به قول استاد شیرینی پز به قوام آید. آن گاه شهد غلیظ داغ را بر سنگ قنادی می ریختند تا اندکی حرارت آن کاهش یابد. تکه ی ازین شکر مذاب را بر می داشتند. استاد آن را که هنوز داغ بود ولی دستان گرما دیده این گرمی را تحمل می کرد، آن را کش می داد و بعد دو نفری آن را پیوسته کش می دادند و هم می زدند. این عمل تماشایی در کوچه انجام می شد و صحنه جالبی پدید می آمد. هر تکه این شکر قوام یافته شاید پنج، شش کیلوگرام یا بیشتر وزن داشت. خیلی کار و وقت می خواست تا این توته تفتیده زرد رنگ سپید شود و ازان دشلمه سپید، شیرینی محبوب هراتیان به دست آید. سفره سماوار جوشان، چای سیاه هل دار و دشلمه سفید هر نشست دوستانه را رونق می بخشید.

ادامه دارد . . .

 

 

 

 

 

 

 

 

18 آگوست
۱ دیدگاه

یادی از بزرگانی که چراغ راه ما بودند

( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : سه شنبه مؤرخ  ۲۷ اسد ( مرداد) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۸ آگست ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
———————————————————————————————————————————————–

هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق    

ثبت  است   بر    جریدۀ    عالم   دوام   ما    

(حافظ)

یادی از بزرگانی که چراغ راه ما بودند

بسا از خاطره ها آهسته آهسته، به مرور زمان، از ذهنها می کوچند، جز خاطره ها و یادبودهای بزرگانی که از عشق سیراب شده و بر جریده هستی جاودانه پر و بال می زنند. چنین خاطره ها همیشه به نیکی یاد شده و طنین جاودانه در روانهای ما خواهد داشت.

با اینکه جهان ما به تندی برق آسا با همه ناهماهنگی هایش در حرکت است و همه چیز در حال دگرگونی مداوم است؛ اصالت و راستینی هنر با نیرومندی و قدرت تمامش، همیشه بسان پدیدۀ بیهمتا و ایزدی می درخشد و دلها و روانهای آدمیان را با فروغش هم نیرو و زیبایی می بخشد و هم به دل آسایی و درمانگری می کوشد.

هنر چیست مگر جلوۀ و تجلّی الهی ،که از جانهایی می تراود که از عشق بهره مند شده اند.

رسالت و کار خدایی هنرمند بجز خود بیداری، آفرینش و خلاقیت، روشنی بخشی و عشق چیزی دیگری نیست که این هم خود فرایند کار است و هم پاداش آن و هنرمند با بهره مندی ازینها، هستی را رنگ دیگری بخشیده و با این دگرگونی،  زندگی را  فراوانی و پرباری می دهد .  

من فرایند آفرینش هنری را بسان سفری بی پایان و  گاهی آکنده از درد و  نیز لذت و خوشی می بینم که هر گام و منزل در آن خود رسیدنها و بهره وریها را در بر دارد و ثمر و بَرَش هم آموزش است و هم رُشد.

درین راستا هرکه و هرچه می تواند نقش آموزگار و رهنما را ایفا کند که هنرمند منحیث شاگرد همیشگی، باید همیشه بیدار و گوش بزنگ بوده، در برابر دیدگاهها و راهنمایی های دیگران،  هم وسعت نظر داشته باشد و هم سپاسگزار و قدردان بماند.

در امتداد سفر هنری که من در چهل سال گذشته داشته ام، ایزد را سپاسگزارم ازینکه با بزرگانی نشست و برخاست داشته ام و ازحضور پربرکت شان بهره ها جسته ام، که همیشه یاد شان در دلم و خاطره های شان در ذهنم، زندگی امرا زیبا و پر نیرو می سازد. با اینکه یادمان لحظه های زرین با آن بزرگواران، در حوصله این چند سطر نمی گنجد، باز هم برای اینکه هم حق کلام ادا شود و نیز برای سپاس و قدردانی، خواهم کوشید تا گلچینی از آن خاطرات را درین اینجا بیاورم.

من درین نبشته کوتاه می خواهم از بزرگ و ارجمند آموزگارانی نام ببرم که در روند آشنایی و آموزش هنر خوشنویسی مرا یاری نموده و مرا مدیون همیشگی خود ساخته اند.

زنده یاد استاد آصف فکرت

من نوجوانی بیش نبودم که پدر مرحومم مرا پیش دوست هنرمند و پژوهشگرش، زنده یاد استاد فکرت برد و از ایشان خواست تا مرا در امر آموزش خوشنویسی یاری رسانند. با لطف و مهربانی بی پایانی که استاد داشتند از هیچ گونه راهنمایی و کمکی دریغ نکردند و در آغاز کار چند تا قلم نی و دوات مرکب و چند تا سرمشق از نمونه های خط استادانی همچون میرعماد و میرعلی هروی به ما تهیه کردند و با خوش آمدید گویان به جهان هنر خوشنویسی، تشویق به تمرین مداوم نمودند. هنوز یادم است که همیشه می گفتند: “بنویس بنویس تا که شوی خوشنویس.”

من هم به کمک ایشان در حدّ توان با اصول پایه ی خوشنویسی ، آشنا شده و با تمرین و تلاش مداوم، به حد توانم به کار خود پرداختم. برای بازخورد و اصلاح مشقهایم، هفته یکبار خدمت شان می رفتم و از حضور هنری شان بهره مند و مستفید می شدم، تا اینکه ایشان روزی برآن شدند تا برای ادامه پژوهش و زندگی، راهی مشهد مقدس شوند و آنجا بمانند.

استاد فکرت هم شاعر بودند و هم خط شناس. من از برکت وجود ایشان و نیز تشویق پدر زنده یادم، با شعر کهن پارسی آشنا شدم، که همان جرقه هنوز در دلم روشن است و از شعر به اندازه خوشنویسی و نقاشی لذت می برم. پس از رفتن ایشان به مشهد، بسا چیزها تغییر کردند و با اینکه نبودن ایشان برایم دشوار می نمود، با شور و شوق، بیاد ایشان به تمرین و مشق می پرداختم تا اینکه پس ازمدتی توفیقی حاصل شد وبه شاگردی نکو یاد استاد پیرزاد شرفیاب شدم.

زنده یاد استاد پیرزاد هروی

استاد بزرگوار نزدیک چهل سال پیش، تدریس بخش خوشنویسی سازمان هنری میمنگی در کابل را به عهده داشتند و با زحمت و تلاش خستگی ناپذیر و اشتیاق تمام به پرورش و تربیت اهل هنر می پرداختند.

من در آن روزها مشغول آموزش نقاشی بودم تا اینکه با اجازه ایشان افتخار شاگردی ایشان نصیب من شد تا چندی از حضور روشنایی بخش و پرمُهر شان، از هنر کمی بهره ی بگیرم. در آن روزها هفته چند ساعت در دوره های آموزش خوشنویسی شرکت می کردم که خیلی آموزنده و روانبخش بود.

استاد با اخلاق والا از ویژگیهایی برخوردار بودند که دل بسا را ربوده بودند و با شکیبایی و خوشرویی و مهربانی بی شایبه همه را واله خود کرده بودند؛ ازینجاست که من نیز با شادکامی و اشتیاق کامل در درسهای ایشان حضور داشتم و هر لحظه رابسان دریای خوشی و کامرانی تجربه می کردم. با اینکه ما شاگردان همیشه در مشق و تمرین، اشتباه و خطا می کردیم،  استاد همیشه شکیب و صبور و با حوصله باقی می ماندند با مهربانی بی بدیل ما را تشویق می نمودند و به تمرین مداوم ترغیب می کردند. در روز های سرد زمستانی و گرم تابستانی، با مبادرت و تلاش، سرمشقهای استاد را چندین بار نگاه کرده و با علاقمندی ویژه تمرین می کردم، تا اینکه پس از نه مدت طولانی در محضر ایشان، شنیدیم که ایشان نیز بار سفر بسته و به مشهد مقدس کوچیده اند و آنجا مشغول کارشده اند.  

زنده یاد استاد پیرزاد، بی گمان، نه تنها تبحُر در سبکهای گوناگون خط مانند نستعلیق و نسخ و ثلث و کوفی و دیگر سبکها داشتند که ایشان نیز الگوی اخلاق برای همه ما بودند. استاد همیشه با متانت، گشاده رویی، حوصله،  شکیبایی و مهربانی با همه برخورد می کردند که این ویژگی ها اخلاقی،  استاد را از دیگران متمایز می ساخت. و ویژگی دیگر استاد دستگیری و یاری رساندن دیگران و حتا کسانی که ایشان خیلی نمی شناختند، بود. گاهی می دیدم که کسانی پیش استاد برای سرمشقی یا کار خوشنویسی می آمدند و استاد بیدریغ همه را کمک می نمودند که این خود نشاندهنده همت عالی و اخلاق نکوی شان بود.

پس از کوچیدن استاد به مشهد مقدس، من نیز پس از مدتی کابل را ترک گفتم و راهی مشهد شدم. دیری نگذشته بود که بیاری و کمک استاد بزرگوار آقای نجیب مایل و استاد پیرزاد و استاد عطار، در بخش هنری بنیاد پژوهشهای هنری استان قدس رضوی، منحیث هنرجو و همکار آغاز بکار کردم و درآنجا نیز از حضور ایشان مستفید شدم و حتا در لحظات بیرون از کار، دیدار هایی داشتیم که بویژه مهمان نوازی استاد و خانواده گرامی شان، برای من فراموش ناشدنی است.

هنر است که زیبایی می آفریند، زیرا از زیبایی سرچشمه می گیرد و نیز زیبایی هنر است که فراتر از خوب و بد است و هنر راستین نیز جلوه آن زیبایی ایزدی است که از روان هنرمند جاری می شود. هرخم و چم و گوشه و کنار رازآلود هنر خوشنویسی که تجلّی زیبایی و ژرفا و معنای هستی است، از راه اندیشه، حس، واژه ها و گفتار و رفتار هنرمند پرتو افکنی می کند و جهان را دگرگون کرده بُعد دیگر می بخشد. استاد پیرزاد نیز ازین زیبایی بهره مند بود و این زیبایی در رفتار و گفتار شان، در صحبتها و لبخند های شیرین شان بازتاب داشت.

 روان شاد شاد.

استاد آقا جواد تهرانی

افتخار آشنایی با استاد جواد ، نزدیک چهل سال پیش، در سفارت جمهوری اسلامی ایران در دهلی نو ، نصیبم شد. در آن روزها من هفته دوبار برای آموزش و سرمشق به خدمت شان می رفتم. فضای آموزشگاه خیلی آرام بود و گروه کوچکی از شاگردان به خدمت ایشان می آمدند و همه با شور و شوق وافر، از درسهای ایشان مستفید می شدیم. با وجود اقامت کوتاهی که ما در دهلی داشتیم، من در شیوۀ نستعلیق کوشیدم تا از ایشان چیزکهایی بیاموزم.  یکی از چیزهایی که هنوز بیادم است این است که استاد همیشه من را ترغیب و تشویق می کردند تا هم نستعلیق تمرین کنم و هم نسخ. ایشان استاد خیلی مهربان و خوش برخوردبودند و همیشه همه چیز را خیلی خوب و به زبان ساده توضیح می دادند که براستی برای ما شاگردان خیلی سودمند می افتاد.  یکی از قلم نی هایی را که ایشان بمن داده بودند، هنوز منحیث یادگار، نگهداشته ام.

یاد شان همیشه گرامی باد.

روانشاد استاد محمد علی عطار هروی

شاد روان استاد عطار که بی گمان تبحر خاصی در خطهای کوفی و دیگر سبکها داشتند، سالها با تلاش مثمر و فراوان و اشتیاق و شوق بی پایان، توانستند گوشه های پیچیده و زیبای هنر خوشنویسی را در هرات باستان بیاموزند و پس از آن به عاشقان هنر با دل و جان، منتقل کنند.

من استاد را برای نخستین بار در خانه ی شان در مشهد ملاقات کردم و چند بار نیز در جای کارشان بزیارت شان رفتم. وقار و آرامش و حالت روحانی شان برایم شگفت انگیز بود و درخورستایش و خلاقیت هنری شان با اخلاق شان همپهلو و همآهنگ بود. استاد با شادکامی تمام، چنان غرق کارشان بودند که انگار درجهان هیچ چیز دیگر رخ نمی داد.  این ویژگی استاد برایم خیلی عجیب و نیز گیرا بود؛ یعنی غرق در هنر بودن یعنی خوشبخت بودن است.

انگار استاد جای خود را در مشهد پیدا کرده بودند و خیلی شادمان بودند ازینکه خطهای شان در کتیبه های حرم رضوی استفاده می شدند و به زیب و زینت و آرایش رواقهای حرم کمک می کردند.  کتیبه هایی که کارایشان است، نشانۀ زیبایی آفرینی و خلاقیت کمهمتای ایشان است که هنوز در حرم می درخشد و خیره کننده چشمان بینندگان و هنردوستان است. هنر ایشان که از ارزش والایی برخوردار است، فراتر از مرزهای جغرافیایی است و اصل هنر نیز همین است که فراتر از زمان خود باشد.

استاد در نستعلیق، روش استادان کهن را می پسندیدند و می گفتند که خط نستعلیق هرچه لاغر تر نوشته شود، زیبا تر است و در مثل، بسان آهوی لاغر و چابکی  است که به سرعتِ باد تا بغداد می تواند بدود و برسد.

روان شاد شاد باد!

استاد محمود عطار

استاد محمود عطار فرزند بزرگوار استاد محمد علی عطار اند که گنجهای پُر بهای خوشنویسی را از محضر روحانی حضرت پدر آموختند و با آفریدن کارهای زیبای هنری، بویژه لوحه های قرآنی آراسته با خطهای ثلث و کوفی و دیگر سبکها، نام پدر بزرگوار را با نکویی تمام زنده نگهداشته اند و مایۀ افتخار اهل هنر شده اند.

من با استاد محمود عطار نزدیک سی و هشت سال پیش در بنیاد پژوهشهای آستان قدس در مشهد آشنا شدم. در آن زمان ایشان در کنار استاد پیرزاد، برایم هم همکار خوب و مهربان بودند و هم آموزگار با حوصله و مشفق و پرعطوفت. من نه تنها در عرصه خوشنویسی از ایشان بسا چیزها آموختم؛ که از سخنان با ارزش شان در باب فلسفه و ادب و کلام و عرفان نیز بهره ها جستم که هیچگاه فراموشم نخواهد شد. استاد محمود عطار بسان پدر بزرگوار شان، از شخصیت خاص هنری برخوردارند و اخلاق نکو، شکیبایی و و قار و آرامش درونی شان برای هنردوستان هویدا و درخور تحسین است.

در پایان این نبشته،  شادم ازینکه وقت یاری کرد تا خاطره ی از آن روزگاران فراموش ناشدنی و زیبا، با استادان عزیز و گرامی ام، بنویسم و نیز از خوانندگان گرامی این متن که تُهی از ایراد نیست، از تۀ دل،  اظهار سپاسگزاری و امتنان کنم. 

خدا را سپاسگزارم که در زندگی خود، توفیق دیدار و همنشینی با این بزرگواران را داشته ام، که هم برایم الگوی هنری و سرچشمۀ الهام بوده اند و هم نماد و شخصیت اخلاق و نکویی. چیز هایی که ازین بزرگواران آموخته ام، همیشه مایۀ خوشباشی و آرامش درونم بوده و مرا برانگیخته تا با شوق و پشت کار، بتوانم بیشتر از جهان زیبا و بیهمتای هنر، بهره بگیرم و آنرا با دیگران قسمت کنم؛ تا باشد حق هنر که خود روشنایی و آگاهی و شادمانی و دل آسایی است، به گونۀ ادا گردد.

باشد که فانوس تابان هنر و حضور پُرفروغ استادان بزرگ، هماره راهبران زندگی مان باشد.

با مهر و سپاس،

 

فریدون وارسته ، 

بیست و چهارم مرداد ماه ( برج اسد ۱۴۰۵)

هلند، ۱۵ August 2026, The Netherlands

13 آگوست
۱ دیدگاه

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد (بخش هشتم)

( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : پنجشنبه مؤرخ  ۲۲ اسد ( مرداد) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۳ آگست ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
———————————————————————————————————————————————–

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد

دروازه خوش، بازار خوش

پیوسته به گذشته :

شهر ارگانیزم زنده ایست که تولد می شود. رشد می کند. گاهی بیمار می شود و زمانی شکوفان می گردد. هر شهر مثل هر جامعه، مثل هر انسان سرگذشت خود را دارد. هرات شهری اسطوره ای و تاریخی، پر فراز و فرود است. بارها ویران شده است و سپس ققنوس وار از میان خاکستر بال کشیده است.

میرزا شاهرخ و همسر او گوهر شاد بیگم شهر هرات را پایتخت امپراتوریی بزرگ و مرکز خراسان و فراتر ازان ساختند. شگفت انگیز است که فرزندان این زوج نامدار همیشه زنده، همه گویا نابغه بوده اند. میرزا الغ بک فرمانروای سمرقند ، ریاضی دان، ستاره شناس، شاعر و حافظ قرآن، زیچ الغ بکی شهرت جهانی دارد و این فرزند هراتی را در صف بزرگانی مثل کوپرنیک و کپلر قرار می دهد، میرزا بایسنقر مؤسس کتابخانه هرات، حامی فرهنگ و هنر و احیاگر آثاری مثل شاهنامه، مثنوی، دیوان حافظ، خمسه نظامی و غیره بود. پس از حمله چنگیز این آثار تقریبن از بین رفته بودند. مکتب هرات به حمایت میرزا بایسنقر میراث مکتوب و بی مانند بزرگان کلاسیک زبان فارسی را زنده ساخت، میرزا ابراهیم سلطان فرمانروای اصفهان و فارس و مبتکر نگارش ظفرنامه تیموری، فرزند دیگر شان فرمانروای کابل و غزنی، حامی گسترش فضل و هنر و دانش و فرهنگ و…

بدانسان که خانه از دروازه آغاز می گردد شهر از دروازه شروع می شود. هرات چهار دروازه اصلی دارد. دروازه ملک، دروازه عراق، دروازه قندهار و دروازه خوش. هریک ازین دروازه ها نام بازاری را می سازد. بازار خوش، بازار عراق، بازار قندهار و بازار ملک. نام دروازه وجه تسمیه بازار ها را بیان می کند. بازار عراق سوی عراق عجم می رفت آن چه امروز بخشی از ایران است. حرکت کاروان های تجارتی و زیارتی ازین دروازه به شهرهای تربت جام، مشهد و تا اصفهان ادامه می یافت. بازار قندهار سوی قندهار می کشید. بازار ملک دو وجه تسمیه دارد، یکی این که بار اول توسط ملک غیاث الدین کرت ساخته شده است و دیگر این که چهار باغ مرکز تخت نشینی پادشاهان در این بازار موقعیت داشت. دریغ، چهار باغ با احداث جاده لیلامی در غرب مسجد جامع ویران گشت و با خود برگ های درخشان تاریخ هرات را به گور برد. احداث دو جاده شمالی و جنوبی نیز احتمالن آثار معماری مهمی را از بین برده است. مهمتر این که بافت تاریخی شهر قدیم هرات اندر پیرامون مسجد جامع از بین رفت. این خود الگویی شد که به تدریج باروها و برج های مشهور شهر مورد هجوم قرار بگیرند و خاک و خشت آن به غارت رود. اگر این بازارها در زمان زنده یاد ملکیار احداث شده باشد، کلان ترین اشتباه آن مرد بزرگ باید حساب شود.

شهر قدیم قندهار احمد شاهی نقشه هرات را به کار برده است. چهار دروازه و چهار بازار در محورهای شمال ، جنوب و شر ق غرب دارد. بازار هرات، بازار کابل، بازار شکار پور و بازار شاه. بازار شاه به قرارگاه حکومت می پیوندد. بازار شکار پور به شکارپور هند که اینک شهری در پاکستان است و بازار کابل به کابل می رود.

بازار خوش نام با مسمایی بوده است. زیرا دروازه خوش در سمت شرق شهر بود. نخستین اشعه خورشید صبح جای پای رهروان شهر را بوسه می زد. در شرق دروازه خوش باغ های با صفا، کاخ ها، کشتزارهای حاصلخیز و جوی های آب فراوان بودند. نسیم خوش سمت شرق هوای گوارا و معطر باغ ها را به شهر می آورد. بازار خوش مرکز صنایع هرات بود. از دروازه تا چهار سو همه اش کارگاه های صنعتگران و پیشه وران. شعر بافی و پارچه بافی، خیاطی و کفاشی، قنادی و عطاری، نعل بندی و سراجی، آهنگری و مسگری، گدازگری و ریخته گری…. چه روزهایی که با شگفت زده گی در برابر کارگاه گداز گری می ایستادم و به کار کارگران و هنر استاد کار خیره می نگریستم. در کارگاه گدازگری از مس داغمه و از کار افتاده ورق مسی درست می کرد. مس کهنه و داغمه را ذوب می کردند. مس مذاب را به قالب می ریختند و به گونه شمش های کلوله آماده می کردند. استاد کار این کلوله های مسی را به کوره می گذاشت و همین که مس رنگ سرخ آتشی می گرفت با انبر دراز سنگین خود آن را بر می داشت و روی سندان می گذاشت. در اطراف سندان در بین چاله ای سه چهار کارگر توانمند با پتک های سنگین و با ضربه های آهنگین بر این کلوله می کوبیدند. استاد با مهارت طوری که در کار پتک زنان خلل وارد نگردد، این کلوله آتشین مس را دور می داد که همسان هموار شود. چندین بار این عمل تکرار می شد و سرانجام تخته مس قرصی تولید می شد که ازان بیشتر در ساختن کف دیگ های مسی استفاده می کردند. ریتم ضربه های پتک کارگران چنان جالب بود که بی خواست توجه عابرین را به خود جلب می کرد و ای چه بسا که آدم های بیکار، در هرات آدم های بیکار مثل من از آدم های کارکن بیشتر بوده اند، به تماشای این صحنه پر هیجان می پرداختند. آهنگ منظم پتک کارگران گوشنواز و هیجانی بود مثل یک ملودی موسیقی آهنگ داشت و چون با های وهوی مرتب پتگران می آمیخت خود پردازی می شد که در سمفونی رسته مسگران کنسرت بازی چکش و سندان را به نمایش می گذاشت.

 

ادامه دارد . . .

 

09 آگوست
۱ دیدگاه

یاد باد آنکه رخت شمع طرب می افروخت !

( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : یکشنبه  مؤرخ  ۱۸ اسد ( مرداد) ۱۴۰۵ خورشیدی  –  ۹ آگست ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
———————————————————————————————————————————————–

یاد باد آنکه رخت شمع طرب می افروخت !

=================

منوچهر برومند

شاعر ، نویسنده و هنر شناس معاصر ساکن پاریس.

استاد براتعلی فدائی هروی ، در سال ۱۳۰۷ خورشیدی در کهنه شهر هِرات پا به عرصه هستی نهاد و در پنجم آذرماه سال ۱۴۰۰ خورشیدی پس از یک عمر طولانی پر فراز نشیب که مصروف شاعری و ادب پروری و مبارزه قلمی و قدمی با عناصر فاسد اداری و مقاومت و مداومت در مخالفت با ارتش متجاوز شوروی و ایادی داخلی وابسته به بیگانه کرد در سن ۹۲ سالگی چشم از دیدار این جهان دون فرو بست.

من‌  آن  چکامه  سرا  عندلیب  خوش نفسم

که صحن  گلشن  قدس است صحنه نفسم

به   اوج     قاف     قناعت     عدیل    عنفایم

نه  بر  بساطِ   مذلت  نشسته  چون مگسم

استاد براتعلی فدائی!!!!

شعر من تصویر ست

شعر   من  آژیر ست

شعر من چهره ی بغرنج گلستان منست

که   ز   بیداد   خزان

گل   و    برگش     همگی    خشکیدست

رنگ بر چهره ی  هر سرو و گلش پوسیدست

شعر من کابوس زمانست

که   دلگیرست

شعر  من تصویرست

شعر   من‌‌  آژیر ست

شعر من پرده ی هر لولی بازاری نیست

که مرا حرفه  شود

که مرا نان  بخشد

که مرا جامه  دهد

و مرا در رده ی مزد بگیران مُقدم دارد

شعر   من   زاده ی   ایمان   منست

همه   احساس  ،   همه  تدبیرست

شعر من‌ تصویرست

شعر  من  آژیر ست

این جام‌ سخن دلپذیر که لبریز از شور و شعور شاعرانه است و به خوانندگانِ دل آگاهِ بیزار از سود جویی های شخصی و خور و خوابهای تن پرورانه عرضه می شود ،‌گویای سلوک شعری و نحوه تعامل فرهنگی سراینده عطار حرفه و قناد پیشه ایست که گر چه از هفده سالگی پا به ساحت شاعری نهاده بود. و‌ به سنت‌‌ کلامی ادب کهن سال‌ فارسی و اسالیب سخن منظوم پایبندی و تسلّطِ سنت گرایانه داشت ، بر خلاف سنت ادبی گذشته، به دریوزگی سخن فروشانه تن در نداد .طی عمر نود و دو ساله اش،‌ قیمتی دُرّ لفظ دری را به پای قدرت مداران زمانه نریخت‌. از قدر شعر و شعور شاعری نکاست .

او استاد براتعلی فدائی هروی بود که درسال ۱۳۰۷خورشیدی در کهنه شهر هِرات پا به عرصه هستی نهاد و در پنجم آذرماه سال ۱۴۰۰ خورشیدی پس  از یک عمر طولانی پر فراز نشیب که  مصروف  شاعری  و ادب پروری  و مبارزه  قلمی  و قدمی با عناصر فاسد اداری  و  مقاومت و مداومت در مخالفت با ارتش متجاوز شوروی  و ایادی داخلی وابسته به بیگانه کرد در سن ۹۲ سالگی چشم از دیدار این جهان دون  فرو بست. روح  پاکش  که همواره از نابسامانی  های روزگار افسرده بود به  اوج افلاک پر گشود. جسم دردمندش در آرامگاهی که به همت دوستانش در جوار زیارتگاه سلطان آغا در هرات  ساخته شده بود ، جا گرفت .

رحمت سرمد ربانی ارزانی او بادکه فیض الهی سخنوری را دستمایه زخارف دنیوی نکرد .درس ساده زیستی وسعه ی صدر و علوّ روح و بلند مقامی شاعری داد. از رفعت اجتماعیِ مستمر بر خوردار شد ، رفعتی که جنبه  واقعی داشت و معطوف به خود او بود و نه عرضی و غرضیِ معتبر به اعتبار وضع مالی و مقام و موقعیت زود گذر ناشی از مشاغل سیاسی و دولتی آزادیخواهی و مبارزه فدایی با عوامل فساد اداری.

سعه ی صدر وآزادمنشی و آزادیخواهی و توجّه به رقتِ حال و وضع نا بسامان زندگی عامه مردم و احساس همدردی وبرخورداری از حس مسئولیت جمعی‌‌ در‌فدایی موجب شد،همواره‌از مواضع حشمت و قدرت دوری جوید .ستایش هیچ قدرت مدار دست اندر کاری را نگوید معارض و منتقدنظامهای حکومتی زمامدارانی باشدکه نحوه ی حکمروایی نادرست کارانه آنانرا برنمی تافت.

از این رهگذر مواجه با مخاطرات و تبعات بازدارنده از مشاغل دولتی شد .چنانکه در سال های دهه چهل خورشیدی با سروده های انتقادی تصریحی و تلویحی خود که دردو نشریه‌ ی (اتفاق اسلام) و (ترجمان) منتشر میکرد و مواجه با استقبال عامه و نقل و نشر شفاهی مردم بود،از ریاست اداره فواید عامه استان بادغیس برکنار شد . از آن زمره است شعر‌ طنز قدرت ستیزی که‌‌ در تعریض به والی و مقام های ارشد ولایت بادغیس سرود ، که‌‌‌

در تاریکی شب آرد را از مخزن دولتی بیرون می آوردند ، پنهانی به خانه‌های خود می‌بردند.این شعر طنزکه عنوان مژده باد ارزانی دارد و در روزنامه‌ی «اتفاق اسلام» هرات چاپ شد سر‌انجام‌ به برکناری رئیس شهربانی،‌‌ پیشکار اداره دارایی و‌‌مدیر کل اداره کشاورزی و چند مقام دیگر محلی انجامید.

‌ مژده باد ارزانی

ایهاالناس   از    اناث   و  ذکور

ای   گروه    گرسنه‌ی   رنجور

گر شکر وقف قحط‌سالی شد

نرخ نان گر به چرخ چالی شد

گر که انبان‌تان ز غله تهی‌‌ست

چه غم اکنون زمانِ رو به بهی‌ست

سبزه بسیار رسته  غم نخوری

از گیاهان  دشت  کم نخوری

این   شنیدم  که  باز در بازار

جار  زد   شاروالی  غم‌ خوار

بر شما   مژده   باد   ارزانی

ماست شد پاوی چهار افغانی

‌‌استاد فدائی هروی،سروده طنز بالا و غزل انتقادی زیر را در سال های پایانی سلطنت محمد ظاهر شاه سرود . سال هایی که برحسب اظهار نظر “نورالله وثوق” گرسنگی شهر های زیادی  از افغانستان را همراه با  مردمش می بلعید  و‌  مردم دسته دسته  به  ناچار کودکان خود را در دو  ولایت بادغیس و‌غور می فروختتد!

 

شام سیه

یارب این شام سیه را سحری خواهد  بود

وز دم  صبح   سعادت   اثری  خواهد   بود

آرزو مرد ،‌ دل افسرده‌‌ شد و عمر گذشت

دیگر از عهد جوانی   خبری   خواهد  بود

در فضائی  که  بُود  حکمروا  ظلمت  و آز

شام محنت زدگان را  قمری  خواهد  بود

 

ره بسی تنگ،‌ فَرَس لنگ،گذرگه همه سنگ

کاروان  را سر سیر و  سفری خواهد بود

در ره عشق فدایی که خطر هاست به جان

نیست پیدا که چو شیرت جگری خواهد بود

هرات‌  ۱۳۴۹

پس از انتشار این دو سروده بود که مبارزه قلمی اش با عوامل فساد محلی و دشمنی و دسیسه و سخن چینی آنها سبب شد با فرمان مستقیم محمد ظاهر شاه از ریاست اداره فواید عامه بادغیس بر کنار گردد. و در پی تهدید و اعمال فشار استاندار از کار دولتی دست کشد .روحش شاد یادش گرامی وروانش مینوی باد

 منوچهر برومند 

 

 

09 آگوست
۳دیدگاه

عاشقی شیوهء رندانِ بلاکش باشد

( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : یکشنبه مؤرخ  ۱۸ اسد ( مرداد) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۹ آگست ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
———————————————————————————————————————————————–

گل احمد نظری، آریانا

      رفیع اصیل یوسفی نویسنده، شاعر ؛ پژوهشگر ومؤرخ است، نویسنده یی که شعر می گوید؛ شاعری که می نویسد؛ تاریخ پژوهی که دل به هنر سپرده و یکی از مشتاقان اصیل ادبیات است که با کلمات و زیبایی نفس می¬کشد و اگر او را از این عرصه ها جدا کنی، ماهی را ماند  که از آب بیرون مانده و پرنده یی است که هوا را از وئ دریغ داشته باشند محمدرفیع اصیل یوسفی را می گویم – فرزند پاکزادِ مادر دیارم هرات، که در ۱۳۴۲خورشیدی قرعۀ فال به نام این مولود در این خطه زدند او چشم بلابین خود را در این خاکدان بر پیرامونیان گشود تا از زاد گاهش  گلایه نکند و دیدنی ها را به عینه به نظاره بنشیند و درک ودریافتش را به دیگران بازگوید. وئ از همان آوان کودکی ونو جوانی نازک طبع و با حساسیتی افزون تر از همگنان  بود که این حالت همواره کار به دستش می داد –  و از کنجکاوی ها و ریزه جویی های خود در هر کار و هر چیزی  پرسان و  جستجو گربود. قناعت صرف در خواندن سرش نمی شد و سؤال پُشتِ سؤال ذهن و دماغ او را پیوسته مشغول می داشت و این حوصلۀ بزرگان و آدم های بی تحمل یا کم تحمل را سر می بُرد و گاهی آن روی شان را بالا می آورد.ولی من  یکنوع  معصومیت   و  مظلومیت   را در چهره و رفتار  او مشاهده می نمودم در نتیجه یا باید دست بر دهن می نهاد و زوم می بست یا به گریزی که در بسا موارد بهترین راهِ چاره است پناه می برد به بساطی که پست کارت، کتاب و  نشریه  ومجله داشت و برای خارجیان و گردشگران اروپایی  می فروخت و گاهی هم رایگان  بخشش میداد. مگر نگفته اند که «جوینده، یابنده است؟!» وقدر زر زرگر بداند و قدر گوهر ـ گوهری؟او پای همان جعبه کوچک کتاب های انگلیسی، فرانسوی، اسپانیایی و ایتالیایی ـ شاهکارهای ادبیات جهان را خواندکه اکثر آنها را من از کتابخانه خود ویا دارالمعلین هرات می آوردم وبعد ازمطالعه او ـ واپس به جایگاهش میرساندم.

در چنان فضا و هوایی چنین آدمی در محیطِ شعر، شور و شعور رشد کرد و بر هزل، لغاز و اصطلاح  مشهور « سنیفه بندان هرات »شوریدکه گویند: عجب شهریست هرات باستان که یک  دیوانه موجود نیست!  دیگری گفت هست موجود ولی خود نداند کیست؟؟؟» آن شکوه و فرازجویی تمدن، هنر و فرهنگ در پس بازار  خوش ـ گذر  خواجه عبدالله مصری و در جوار منزل و مأوای سید قاسم کابلی بالید. ونزد همسر او  ،، سیپاره،، و سپس نزد کابلی حافظ شیرازی را با روان خوانی مرسوم  فرا گرفته بود…وئ در شگفتی از بی¬سامانی تلخ روزگار بود، که تا دیده برهم نهاد  خودرا خلاص  یافته درس  آخند  کربلایی در ،، مسجد  تفنگ سازی و  اخند  پهلوان  در مسجد حوض وزیر« بازار  قندهار »یافت . او  آموزش های ابتدایی را در مکاتب « سیف بن یعقوب هروی » و « عبدالواسع جبلی غرجستانی » گذراند و سپس  وارد  لیسه عالی سلطان غیاث الدین غوری و مولانا نورالدین عبدالرحمن جامی شد و تا سطح «بکلوریا را با موفقیت به سرانجام  رساند که ادبیات و علوم اجتماعی در برنامۀ شان بود و این مضمون ها به شمولِ هنرهای خوشنویسی   ,نقاشی و  خطاطی  خیلی به طبع شاعرانۀ رفیع نوجوان می چسبید و از آنها لذت می برد.

شانس های که محضر استاد محمد علی عطار در همسایگی دکان بزازی پدرش نصیب او گشت، بیشتر اورا به میدان،، مشق عشق،، کشاند و هنر نستعلیق را با این چلیپا ی جاودانه ومانا بخط استاد پیرزاد هروی بخاطر سپرد که شاعری سروده :

عشق آمد و  زد بر  ورق  مشقم  دست 

معشوقه   دوات  و  قلمم   را  بشکست 

گفتا که  ایا    عاشق  شوریده  و مست

جز مشق خیال  رخ  من مشقی هست

او در خُردسالی به کانون ادبی – فرهنگی «مِهر و ماه» راه یافت و در نوجوانی شانس آورد، که از میمنتِ گُلِ روی خویشاوندی  فرهنگیان   و دوستان نزدیک در پاتوق دکان  کاکایش موسوم ( گلدن شاپ )  یاران صمیمی و نشست های دلفروز ادبی  فرهنگی و قلمی اساتیدی چون ـ

: عبدالغنی نیکسیر،هروی ، عبدالرؤوف راصع، عبدالرزاق نجومی، محمد ناصر ناهض، عبد الغنی هما- حسین صبور،، گل‌احمد نظری آریانا و برات‌علی فدایی حضور یابد؛ و نزد هنرورانِ چیره دست و زرین کلکِ خوش‌نویس هرات یعنی استادان :

محمدعلی عطار و امین‌الله پیرزاد هروی با دلی مملو از عشق به آموزش، فراگیری و مشق زانو بزند و از فیض کمالات آنان بهره ببرد.  

اینگونه فرصت ها بسیار اندک فرامی آیند و به همه گان میسر نمی شوند؛ ولی ِرفیعِ حساس، ظریف، پرسشگر و هنردوست به موقع از آن ها برخوردار شد. در این برهه ولعِ عجیبی به خواندن، دانستن و آگاهی دستِ اول داشت؛ پیوسته از استادان خواستارِ کتاب، مجله و نشریه می بود و چون فضا مساعد و روحیه دلخواه به مطالعه  را دا شت همه را به چنگ می آورد. کشش و میل بی حد و مرّ به کنکاش در لابه لای صفحات کتاب ها پُرسش های فراوانی را در ذهن ناآرام وئ برمی انگیخت. این کار باعث می شد که در محفل اُنس دوستان و اساتید مطبوعات احساس آزادی و طرح بحث و فهم بیشتر کند، آن هم در مسایل و معضله هایی که مایۀ حیرت می گردید. رفیع اصیل از این هوشمندی و درایت برخوردار بود، که به جد پاس، مقام و موقف را نگهدارد و با کسانی که عُمری در راه تعلیم و فرهنگ  اجتماعی جسم و دماغ فرسوده و دودِ چراغ خورده اند با حُرمت و قدردانی مثال  زدنی رفتار نماید ، کاری، که دوستی و محبت بی شایبه را در برابرش برمی انگیخت و او مشتاقانه می خواند، می آموخت و می اندوخت!

امید، شکست و خودباوری!

 محمدرفیع اصیل در حالی که در سال ۱۹۸۰میلادی و ۱۳۵۹خورشیدی از لیسۀ سلطان غیاث‌الدین غوری فراغت می یافت به خاطر شایسته گی در اجرای برنامه های درسی، «بورسیه» گرفت تا در دانشگاه مسکو به آموزش هایش ادامه دهد. زنده گی به روی وئ لبخند زده بود؛ ناملایمات می خواستند از سر راهش به دور شوند و افق های نوی برایش گشوده گردند تا به هزاران پرسش خود پاسخ های لازم و بایسته یابد. برخود می بالید و راه نمی رفت، پرواز می کرد. جهان در دیده گانش زیب و فری دیگر یافته بود و در خانه و بیرون، شب و روز به این می اندیشید، که فردا ها بهتر از امروز خواهند بود و آینده خیلی روشن و زیبا؛ اما نگوی که زنده گی و فلکِ مکّار بازی های تازه یی در چانته آورده بود و او به علت شرایط دشوار ناشی از جنگِ فرسایشی آغازیافته و اِشغال نظامی کشور توسط ِرژیمِ حاکم در اتحاد شوروی سابق و جَوِّ خاص و هراس انگیز سیاسی، اجتماعی و فکری آن دوره در داخل کشور، نتوانست  به آموزش و پژوهش «اکادمیک» دست یازد. این به معنای پایان رؤیاهای رفیع اصیل نبود و او بیدی نبود که به چنین بادهای بلرزد و تسلیم شرایط تحمیلی شود. فکر کرد و با خانواده و دوستان به مشوره نشست و در یکی از غروب های درخون غنودۀ  و پر ستاره  هرات را ترک و به هجرتی شورانگیز روی آورد. او در ایران پس از استقرار در،،تهران ،، درجستجوی دلدار آرزوها و خیالاتش برآمد و سرانجام رفته رفته به محضر اساتید گرانقدری رسید؛ چون:  استاد سعادت ملوک تابش ، میر نجیب مایل هروی،محمد آصف فکرت، نجف علی رهبر، دکترعبدالحمید معصومی، محمد تقی بهلول گنابادی، عبدالکریم تمنا، نجیب الله انوری و عبدالغفور آرزو ، ناصر طالب، محمد کاظم کاظمی، ابوطالب مظفری  ، براتعلی فدایی، محمد ظاهر رستمی،  فریدون وارسته و نظام الدین شکوهی روی  آورد،،،وئ از دانش، تجربه و رهنمایی های ایشان به خوبی کسب فیض نمود و از پیمانۀ معرفت و دانایی شان جُرعه هایی سرکشید.وسالیان چندی در مشهورترین فصل نامه های ادبی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی مطبوعات مهاجران از جمله،، در ـ دری،،  خط سوم،  راه امین ومجلات ونشراتی چون میهن، فریاد عاشورا،  میثاق وحدت، نینوا، صلح،ارشاد النسوان، هفته نامه دیدار، زنان افغان، هندو کوه،فتح،  حبل الله،  پامیر،  نی، ظهور و ظفر قلم زد و برای یاد یار و دیار و روزگارنوشت…….

افتخار تدریس:

وقتی بیاموزی و شیفته گی آموختن و دل سپردن به قلم و قرطاس بر تو چیره شود به این احساس می رسی که داشته هایت را به دیگران نیز تقسیم کنی. در این سخاوت، لذت و کیفیتی است که در گُل و مُلِ شعر حافظ نیست؛ و در بازخوانی «بوستان» و «گلستان» شیخ سعدی (ع). او که شعر در رگ و پوستش بود و هنر در پئ و استخوانش سرانجام به این نتیجه رسید که در محیط غربت و مهاجرت کسان زیادی چشم انتظار شنیدن و فرا گرفتن از گرد آورده ها و اندوخته های هنری وفکری فرهنگی او هستند- بر همین اساس روی پنج مجموعه ارزشمند پژوهشی و آموزشی و تالیفی او تمرکز می نمایم:

مرقع فاخر قرآنی اساور،اثر استاد محمد علی عطار هروی.

رنگ و رنج – بانضمام یاد واره هنر آوران هری – و نمایه. 

معرفی بیش از سیصد تن از هنرمندان معاصر افغانستان.

تلاوت نی : منتخبی از مجموعه آثار نقاشی خط و کلک خیال انگیز نستعلیق نویس معاصرـ استاد نجیب الله انوری در هفتاد و دو قطعه خوشنویسی هشت قلمی.

چامه ها وچکامه ها : سروده استاد براتعلی فدایی هروی.

آینه مهر : یاد نامه ای اندر سوگ استاد ملوک تابش هروی، که درین سوگنامه دیدگاهها،خاطرات و اشعار بیش از چهل تن از فرهنگیان، نویسندگان و شاعران افغان آمده است و بر علاوه او شش دفتر شعر را ویرایش وبا عناوین زیر از شعرای مهاجر افغانستان در خارج کشور منتشر نموده است که بدینگونه بر می شمارم !

۱ – اشکی در غربت ، اثر محمد ظاهر قناویزی .

۲ – بر بال خاطره ها ،اثر دکتر امان الله واسعی .

۳ – راه روشن،  اثر ارزشمند استاد فدایی هروی .

۴ – سرودی در غربت، اثر محمد ظاهر قناویزی .

۵ – سیب و فریب ـ مجموعه شعر آصف رحمانی .

۶ – دیوان کامل مولانا کمال الدین علیشیر بنایی .

که این اثر تحقیقی را با عباس رستاخیز پژوهش نموده و افزون بر اینها مدت دوازده سال در اطراف و اکناف مناطق محروم و مهاجر نشین افغان های ساکن ایران از جمله کوی تلگرد و طلاب مشهد، مدرسه شهید محمدی، مدرسه شهید بلخی و مدرسه خواجه عبدالله انصاری،رح،آموزش دروس و 

مضامین تاریخ، هنر، جغرافیا و سواد آموزی را در پیشینه خود داشته و معلمان را سرچشمه های خرد، دانایی و رهایی از جهل و نادانی با سیراب شدن از آن آب ازلی و سرمدی می داند که عزتش افزون و روزگارش در آرامش باد.   

عنوان این خاطره و دلنوشته از حضرت لسان الغیب حافظ شیرازی است با این بیت مشهور :

ناز   پرورد   تنعم     نبرد    راه   بدوست 

عاشقی  شیوه   رندان   بلاکش   باشد .

 

هفدهم اسد ۱۴۰۵ 

هشتم اگوست ۲۰۲۶ میلادی.

 

06 آگوست
۱ دیدگاه

عیسا دمی کجاست که احیای ما کند

( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : پنجشنبه  مؤرخ  ۱۵ اسد ( مرداد) ۱۴۰۵ خورشیدی  –  ۶ آگست ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
———————————————————————————————————————————————–

عیسا دمی کجاست که احیای ما کند 

(بخش نخست)

نویسنده: محمد رفیع اصیل یوسفی 

در وسط عقب نشینی پیاده رو سنگفرش شده شهر نو هرات مقابل جاده استاد کمال الدین بهزاد، نانوایی صفر قرار داشت و کنار آن دکان کاکایم مغازه کوچک آنتیک فروشی بود که همه ساله با سرازیر شدن توریست ها و جهانگردان خارجی و گردشگران داخلی شور و شوق و جوششی خاص بدان راسته بازار می بخشید که اغلب دکان هایش پوستین دوزی، عتیقه فروشی، صنایع دستی مانند کفش،کیف، چکمه، کمربند، و وسایل چرمی که با دست تهیه و ساخته می شدند و همین طور قنادی های لوکس که مشهور ترین آنها شیرینی فروشی حاجی گل حسن بود وبر فراز آن،، افغان لبنیات،، شعبه گشوده بود.

آن زمان هتل بهزاد سه شعبه جداگانه داشت،شعبه نخست در ابتدای شهر نو و دقیقا رو بروی کتاب فروشی بزرگ « محمد هاشم کوریر » بود که در کنار درب ورودی هوتل ستونی چوبی بلندی قرار داشت که بر فراز آن بلند گوی رسمی،، رادیو افغانستان،، ورادیو ریلی هرات در پاره زمانی منقطع مانند صبح دو ساعت برنامه پخش می نمود یعنی ۶تا۸ صبح که معمولا با جمع شدن افسران و سربازان و قوای نظامی ارتش در حالی که 

با عجله سوار لاری ها و وسایط سرپوشیده می شدند وبسوی پادگان و فرقه عسکری زلمی کوت در بیرون از شهر می شتافتند،برنامه آن رادیو با پخش آهنگی شاد توام بود.

برنامه دوم رادیو هرات بوقت اذان محلی ظهر وبه مدت یک ساعت بود که معمولا با قرائت قرآن شریف آغاز و بعد اقامه اذان با منبر ودعا و خطابه ی کوتاه و مختصر همراه ودر خاتمه با یک سرود و آهنگ شاد پایان می یافت….

واما بخش اصلی پخش برنامه های جالب ودوست داشتنی رادیو ملی افغانستان از ساعت چهار عصر هر روز آغاز ودر ساعت دوازده شب با موسیقی های ناب کلاسیک ونوای شور انگیز تک نوازی های اساتید بزرگ موسیقی هندوستان و افغانستان انتها می یافت غمگینانه…..

داشتم می گفتم که شعبه اصلی هتل بهزاد –روبروی جاده شمالی استاد بهزاد – با درب پذیرایی و ،، لابی،، داخلی از پیاده رو همراه بود که ساختمانی بود آجری پخته در دو طبقه عصری وشامل آشپز خانه – حمام و دستشویی « توالت » های فرنگی که ابتدا به ساکن مدرنیسم و تجدد تازه آنرا به این شهر باستانی به ارمغان آورده بود.

در حاشیه راست این هوتل نسبتاً مدرن که در عقب نشینی هفده متری سرک در سال ۱۳۷۳ کل این راسته بازار قدیمی تخریب وبه فراموشی سپرده شد ـ بر فراز دکان های بزرگ شهر نو- قسمتی دیگر از هوتل بهزاد با معاینه خانه دکتران و مطب های شأن قرار داشت وهمچنین تابلو نویسی بزرگ امین الله پیرزاد هروی ـ دندانپزشکی،، اسپین غر،، و کارگاه تولیدی چرمگری محمد ناصر کفاش و شرکا.

یادم می آید که عصر ها مرحوم کفاش،، بزم،،می آراست و جمعی از دوستان ادب وهنر وموسیقی و از جمله روانشاد،، ناوک هروی،،حضور می یافت واو با،، چپق،، وچلیم پذیرای شأن می گشت و صدای گرم و صحبت های دوستانه شان در دیگر اتاق های هتل می پیچید….

یکی از همسایگان کناری اتاق کار ناصر کفاش،زنده یاد استاد أمیر محمد مشهور به ،،چانته،، بود که اغلب تابستان ها به هرات می آمد ودرمجالس عروسی، شادی و سرور در میان مردم بود و طرفداران پروپا قرص بیشماری داشت تا برای شان بخواند و آنها شادی کنند وبرقصند وبنوازند……!

مرحوم أمیر محمد عصر ها در کناره پیاده رو روی چهار پایی با دوستانش می نشست و کسانی که کارت دعوتی عروسی داشتند برای محفل شان بسراغ او همانجا آمده ووعده می گرفتند و آدرس و زمان ومکان معین می داشتند.

از اخلاق خوب مرحوم امیر محمد چانته یکی این بود که از جیب واسکت خود ـ کارت های قبلی را که برایش آورده بودند بدقت مطالعه و هرگاه به کسی دیگر قول داده بود معذرت خواهی وهیچ تعهدی نمی سپرد، هرچند که دعوت کننده جدید پول وپله ی بیشتری پیشنهاد می داد او قبول نکرده و وعده خلافی را نا جوانمردی و جفا می دانست.

یادم هست روزی استاد أمیر محمد برایم گفت شنیدم که شوربای خوب می پزی ـ کی مرا مهمان می کنی؟

صفر نانوا صدای استاد امیر محمد را شنید وگفت نانش با من و دیگری گفت؛ گوشت بامن و خلاصه همه ی مخلفات فراهم و چی آبگوشت نرگسی نامی که همه با لذت خوردند!

آن نانوایی همیشه بوی خوش عطر نان ،،خاصه،، ی هراتی می داد وچاشت ها بیشتر شلوغ بود و اغلب برای خارجی ها وتوریست ها خارج از صف نان می داد و می گفت؛اینها مهمان مایند و یکی، دوتا بیشتر نمی خواهند و خوب نیست که زنها ی شأن کنار دیگران در صف بمانند و شما دعوا کنید…

تنور آتشینی را که در دل زمین نانوایی کاشته بودند بخاطر دارم که شاطر نانوا در زمستان و تابستان تا کمر در آن خم میشد ونان به تنور گلی می کوبید.او با دستانی،، آبله گون،، از آتش و آب وحرارت، خمیر را روی تاوه ای پارچه مانند ودراز رخ پهن می نمود وبا سرعت در قلب آتش وتنور ـ دست فرو می برد واین صحنه ودیگر کارگرانی که به خمیر گیری، زواله گیری، پنجه گیری و پخت و بیرون کشی نان با تجهیزات بسیار ابتدایی می پرداختند برای توریست هاو جهانگردان اروپایی و آمریکایی وغربی ها جالب بود و بسا عکسهای خاطره آفرین برای خود از مردم افغانستان به یادگار می بردند.

روز های برفی زمستان های سخت آن روزگار توریست ها بسیار کم و کم تر در هرات می ماندند وبیشتر بسوی پاکستان و هند رهسپار می شدند.

فضای شهر در فرآیند برف،سرما، رکود و بی رونقی اقتصاد می غلطید اما در عین زمان رفت و آمد در دکان بزرگتری که کاکایم حسین صبور با شریکش – عبدالغنی هما خریده بودبا حضور اساتیدی همچون عبد الرزاق نجومی، عبدالغنی نیک سیر هروی، محمد ناصر طهوری ـ مستر جان بیلی و همسرش ورونیکا که هردو نفر بعنوان مستشرق بریتانیایی مهمان رسمی دولت جمهوری افغانستان شمرده می شدند و بیش از دو سال درهرات وکابل در رفت و آمد بودند –همین طور . . .

ادامه دارد . . .

 

05 آگوست
۱ دیدگاه

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد(بخش هفتم)

( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : چهار شنبه  مؤرخ  ۱۴ اسد ( مرداد) ۱۴۰۵ خورشیدی  –  ۵ آگست ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
———————————————————————————————————————————————–

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد

گنج روی زمین است
==================
پیوسته بگذشته :
در روزهای یک شنبه بازار و چهار شنبه بازار شهر هرات به ویژه بازار عراق کافی شلوغ می شد. چنین می نمود که کاروان آدم ها مثل نهرهای زنده از چهار سو به کدام نقطه ی می شتابند. از اول چهارسو در طول بازار عراق همه جا بساط فروشنده گان زن و مرد پهن می شد. هر که چیزی برای فروش داشت بر پارچه ی می چید بدین امید که نظر خریداری را جلب کند. در این دو روز گاو و گوسفند و اسب و خر و مرغ انگار در بازار مارش می کردند. می رفتند تا آخر بازار عراق و می رسیدند به گنج. در این مکان برکت فراوان بود. در گنج کسی طلا و یا کدام شی قیمتی دیگر را که در زیر خاک پنهان شده باشد، جستجو نمی کرد. گنج میدانی بود که عمده در آن حیوانات مثل گاو، گوسفند، شتر، اسب، خر و پرنده می فروختند. نه فقط از دهات هرات که از اولسوالی ها مردمان به گنج می آمدند. یکی می فروخت و دیگری می خرید. در پهلوی حیوانات و پرنده ها، لوازم دهقانی بیل و کلند و تیش یا خیش فروخته می شد.. در هرات خیش را تیش می گویند و آن ابزار قلبه کردن زمین است. خیش شامل مجموعه ایست که بر گردن گاو می بستند و شامل بخش چوبی و فلزی می شود و با آن زمین را قلبه می کردند. تیش که شاید از تیشه گرفته شده باشد، قطعه فلزی مثلث شکلی بود از چودن که نوک تیزی داشت. چودن سیاه رنگ است. ولی تیش پس از سال ها استفاده سپید می شد. باری هنگامی کودک بودم رفته بودم خانه مامایم به روستای پل خیمه دوزان. در دیوار اتاق گلی او قطعه ی شکسته ی تیش نصب بود. ماما متوجه شد که این تکه چودن مرا به خود مشغول می دارد. لبخند زد و گفت، ماما این آیینه ماست.
در گنج افزون بر فروشنده و خریدار گروه دیگری هم فعال بودند، دلال ها.
خیام که خیمه های حکمت می دوخت
در آتش   ذغم    فتاد  و  ناگاه بسوخت
خیاط    اجل    طناب    عمرش    ببرید
دلال    ازل    به     رایگانش    بفروخت
دلال یا به اصطلاح امروزی رهنمای معاملات میان فروشنده و خریدار واسطه می شد. گویا به هر دو کمک می کرد معامله انجام شود و پولی از هر دوطرف به دست آورد. دلال زبان مردم را می فهمید و با هر کس مطابق ذوق و فهم او با زبانی چرب و ملایم، گوش نواز و تشویقی سخن می گفت. این فکاهی ملا نصرالدین مشهور است. ملا گاو پیری داشت که دیگر شیر نمی داد و فقط پوست و استخوان او مانده بود. گاو را برای فروش به گنج آورد. دلال به ملا گفت، گاو تو را می فروشم به شرطی مبلغی به من بدهی. ملا موافقت کرد. همین که خریدار آمد و خواست گاو را بخرد از لاغری و ناتوانی گاو پشیمان شد. خواست بر گردد که دلال گفت، صبر کن. این گاو اصیل سیستانی است. نسل این گاو خیلی شیر می دهد. تا آخر عمر از شیر نمی افتد. هر سال یک گوساله می آورد. محکم استخوان است. گاو تازه جوان شده است. چون زیاد شیر می دهد لاغر می نماید. اما لاغر نیست پرشیر است. همین امروز صبح پنج من شیر داد. ملا که این سخنان را از زبان دلال شنید، شاخ گاو خود را گرفت و گفت، دیوانه که نیستم چنین گاو شیرده را بفروشم.
ساده گی و خوش باوری آدم دهاتی مشهور است و همین به دلال فرصت می داد که عمده به منفعت خریدار مال فروشنده را به قیمتی کمتر از نرخ بازار بیرون کشد.
پدرم با دو برادر ایوب خان و عاشور خان با قوای کار قرارداد گوشت داشت. تابستان گوشت گوسفند تحویل می دادند و زمستان گوشت گاو. شاگرد صنف نهم مکتب بودم. هنگام رخصتی زمستانی پدر مرا به عاشور خان سپرد تا او را در خریداری مال کمک کنم. عاشور خان سواد نداشت. ریش تنک و کوتاهی داشت و از یک چشم نابینا. اما سخت پرزبان و اهل معاشرت و شاید سال ها دلالی کرده بود. صبح زود رفتیم به گنج. عاشور خان نخست به گردش پرداخت هر گاوی را که می دید پشت و پهلویش را دست می کشید و در ذهن خود حساب می کرد، چند من گوشت دارد. ساعت اول فقط به تماشا و مطالعه بازار می گذشت. پسانتر به فروشنده گاو مورد نظر او نزدیک می شد و احوال پرسی می کرد. جان من نام تو چیست؟ عبدالقادر! از کدام ده هستی؟ گرازان. گرازان. مردم گرازان خیلی مردم خوبی هستند. ارباب شما هنوز ارباب غفور است؟ نه، خدا بیامرز شد. پسرش عبدالغفار ارباب ماست. خدا بیامرز خیلی دوست من بود. آن زمانی که با او رفت و آمد داشتم غفارک ریزه پیزه بود. تو از کدام خانواده هستی؟ از خانواده ملا قربان. ملا قربان همان که نزدیک مسجد خانه داشت. بلی. خیلی آدم خوبی بود. او دوست من بود. مثل دو برادر بودیم. پس تو برادر زاده من هستی، قادرجان. لحظه ی سکوت کرد و ادامه داد، این گاو را می فروشی؟ بلی این که چهار قرانی به دست آرم و مصرف عروسی بچه ام را پوره کنم. مبارک است. ما ختم و خیراتی داریم. خدا قبول کند. گاو تو را می خرم. عاشور خان فروشنده را چنان با سخنان نرم و دلپذیر خود رام می ساخت که گاو را کمتر از آن چه فروشنده مطالبه کرده بود، می خرید. من فهرست خریداری گاوها را در دفتری می نوشتم. ایوب و عاشور همان جا نزدیک گنج کاروانسرایی داشتند که در عین حال کشتار گاه هم بود. کشتار گاه شهر هم نزدیک گنج بود.
این طور گنج شهر ما نه در زیر زمین که در روی زمین نشانی نمایان داشت.
ادامه دارد . . .
02 آگوست
۱ دیدگاه

یاد باد آنکه نهانت نظری با ما بود…

( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : یکشنبه  مؤرخ  ۱۱ اسد ( مرداد) ۱۴۰۵ خورشیدی  –  ۲ آگست ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
———————————————————————————————————————————————–

یاد باد آنکه نهانت نظری با ما بود…

=================

 روح الامین امینی

استاد براتعلی فدایی هروی نامی آشنا در شعر افغانستان است. شاعری یک روی شخصیت ادبی ایشان است چرا که استاد جز پرداختن به هنر شاعری از معدود چهره های شاعر پرور نیز هستند و در سایه درخت کهن سال وجود شان شاگردان فراوانی رشد کرده اند و بالیده اند و نام برآورده اند.

فضیلت حضور استاد در انجمن دوست داران سخن در هرات، تا انجمن شاعران مهاجر در مشهد و انجمن ناظم هروی باز در هرات بر شاعران و اهل ادبیات هرات پوشیده نیست. استاد به صورت مستقیم و غیر مستقیم استاد چند نسل از شاعران امروز افغانستان و به خصوص هرات هستند تلاش پیگیرشان در این مسیر ثمر فروانی برای ادبیات امروز ما به همراه داشته است.

روز دوشنبه ۳۰ ثور ۱۳۹۲ جلسه هفته وار نقد سیمرغ افتخار میزبانی استاد فدایی و جمعی از شاگران و نزدیکان ایشان را داشت.

جلسه نقد سیمرغ جلسه جوانی است که دو سال پیش از سوی بنیاد آرمان شهر در هرات تأسیس شد و در این مدت توانسته است حلقه ای از جوانان شیفته ادبیات را بر گرد خود جمع کند.

شعرها و خاطره های استاد در این جلسه گوش های مشتاقی برای شنیدن داشت تعدادی از دوستان با استاد آشنایی زیادی داشتند و جمع جوان تر با این که نام او را شنیده بودند کمتر با شعر لطیف و طبع شوخ و زیرک استاد آشنایی داشتند. پیرمردی که از مرز هشتاد سالگی گذشته است و هنوز اگر فرصتی دست دهد با اشتیاق یک جوان بیست ساله شوخی می کند و رندی می فروشد.

در همین جلسه وقتی از یکی از دوستان خواسته شد شعر بخواند او پس از خواندن اولین شعر گفت امروز می خواهم چند شعر بخوانم به این دلیل که استاد حضور دارند و استاد فدایی با لبخندی گفت من گوش هایم نمی شنود هر چه دلت می خواهد شعر بخوان!

شاگردان استاد که سالیان زیادی است همراه و همگام او بوده اند خاطراتی زیادی از او در خاطر دارند. محمد ظاهر رستمی یکی از شاگردان استاد است که در این جلسه نیز همراه ایشان بود و در خلال برنامه گاهی خاطره ای یا شعری را به یاد استاد می آورد. وقتی استاد این شعر را خواندند:

غم  دوران  خورم  یا  غصه  جانانه یا هر دو

ز  دست  دیده نالم  یا  دل دیوانه  یا  هر دو

بسوز  قصه  مهجوری  ما  دوستان  امشب

زبان  شمع  سوزد  یا  پر   پروانه  یا  هر  دو

ز خویش و آشنا  بیگانه  گردیدم، نمی دانم

نمایم شکوه از خود یا که از بیگانه یا هر دو

شب وصل است و می در ساغر و دلدار در آغوش

لب  جانانه  بوسم  یا لب  پیمانه  یا  هر دو

کشد عقلم به سوی کعبه و عشقم به میخانه

طریق  کعبه  پویم  یا ره  میخانه   یا هر دو

حریم  کاکلش  را  شانه محرم ، باد بزم آرا

ندانم شکوه  از باد آورم  یا  شانه یا هر دو

به زلف و خال او تا آشنا شد مرغ  دل گفتم

به بند  دام  باشم  یا به فکر  دانه یا هر دو

“ فدایی”  در بلاغت  گوهر  گنج  معانی را

به جان می پروری یا در دل دیوانه یا هر دو

آقای رستمی استاد را به یاد خاطره ای از دوران مهاجرت انداخت.

استاد در جلسه شعری در مشهد این غزل را خوانده بودند و حضار با اشتیاق به آن گوش می دادند تا به این بیت رسیده بودند:

شب وصل است و می در ساغر و دلدار در آغوش

لب   جانانه    بوسم    یا    لب   پیمانه   یا  هر دو

در این هنگام از میان جمع کسی بلند شده بود و فریاد زده بود هر دو! هر دو! هر دو!

گاهی شوخ طبعی استاد به شعرشان نیز سرایت کرده است و در کارهایی از این دست به نقد حکومت و حمایت از مردم رنج کشیده پرداخته اند. استاد روزگاری در بادغیس وظیفه دولتی داشتند. گویا یکی از آن سال ها خشک سالی آمده بوده و مردم زیادی از گرسنگی به رنج اندر شده بودند و در همین وضعیت اسف بار شهرداری جارچی به بازار فرستاده و به مردم مژده داده بود که ماس ارزان شده است و می توانید از این به بعد پو (یک واحد وزن) چهار افغانی خریداری کنید. استاد بر سبیل طنز ابیات زیر را در این مورد نوشته بودند:

ایهاالناس   از   اناث    و   ذکور

ای   گروه      گرسنه     رنجور

گر شکر وقف قحط  سالی شد

نرخ نان  گر به  چرخ  تالی شد

گر که انبان تان ز غله تهیست

چه غمت چون زمانه رو به بهیست

سبزه بسیار رسته غم نخورید

از گیاهان   دشت  کم  نخورید

این   شنیدم   که  باز  در بازار

جار  زد    شاروالی    غمخوار

بر  شما   مژده    باد   ارزانی

ماس  شد  پاو   چار   افغانی

هر چند از استاد فدایی آثاری در قالب های نو نیز منتشر شده است اما عرصه اصلی جولان شان را قالب های کلاسیک تشکیل می دهد و جر غزل و مثنوی و رباعی و… هنوز با اقتدار قصیده سرایی نیز می کنند.

سایه استاد را همچنان بر سر ادبیات گسترده می خواهم مردی که به گردن چند نسل حق استادی دارد و تعدادی از ناموران شعر امروز هرات و افغانستان فضیلت شاگردی ایشان را داشته اند.

این دل غمزده‌ام  را  سر سودای  تو خوش

دیده‌ی روشنم از حسن دل  آرای تو خوش

ناز کن  تا  شوم  از  نرگس  غماز  تو مست

شانه زن تا شوم از زلف سمن سای تو خوش

پای صد سلسله دل  در خم گیسوی تو بند

روی  صد  قافله   جان در گذر پای تو خوش

سرو بالا ،  رخ  مه ،  نرگس  شهلا، لب لعل

ای ز سر تابه قدم جمله‌ی اعضای تو خوش

یک  دم ای   شاهد   مقصود  ز  خلوتگه دل

خیز و بر دیده نشین ، منزل و مأوای تو خوش

تو که   بر من    نظرِ  لطف    نکردی   امروز

کو دلی تا شود از وعده‌ی فردای تو خوش

دلِ حیران  “فدایی”   تو  به  لطف سخنی

بنواز ای   سخن از  لعل گهر زای تو خوش

 

02 آگوست
۱ دیدگاه

هویت و فرهنگ هرات ازکجا ریشه می گیرد (بخش ششم)

( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : یکشنبه  مؤرخ  ۱۱ اسد ( مرداد) ۱۴۰۵ خورشیدی  –  ۲ آگست ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
———————————————————————————————————————————————–

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد

گنج روی زمین است
==============
پیوسته به گذشته :
هرات شهر ِقلعه بوده است. با دیوارهایی به عرض بیست و پنج متر بلند و و صد و چهل و نه بر ج. این برج ها در دفاع شهر نقش مهمی داشتند . چهار برج گاو برج گفته می شد. در گوشه شمال شرقی( محله قطبیچاق) برج شاه کرم بیک، در گوشه جنوب شرقی برج قزلغ ( برج خواجه عبدل مصری)، بارها از ویر انه های این برج به آن سوی باره در کودکی رفته ام. در گوشه جنوب غربی برج خاکستر که اصلن برج خاک بر سر است.
در گوشه شمال غربی (محله بردرانی ها) برج فیل خانه ، در سمت برونی دیوارها یا آن چنان که در هرات گویند، باره ها، دور تا دور خندق حفرشده بود .
خندق هم ساختمان دفاعی بود و هم تاسیسات تصفیه فاضلاب شهر. از چار سمت داخل شهر نقب هایی بدین خندق ها می پیوست.
در سال های ۱۹۸۰ در هر وزارت مشاوران شوروی حضور داشتند. در وزارت فواید عامه ده ها کارشناس و انجینر شوروی کار می کردند. در این بین یک نفر سرمشاور بود. او با مترجم خود در جلسه های هفته گی وزارت که به ریاست وزیر و شرکت تمام رؤسا برگزار می شد، حضور می یافت. این سرمشاور که نامش را فراموش کرده ام و انجنیری اهل مطالعه بود روزی به من گفت، در کتابی خوانده است که پادشاه فرانسه تصمیم می گیرد برای پاریس نقشه شهری تهیه شود و به مهندسان فرمان می دهد بروند هرات و از نقشه شهر هرات برای ترتیب پلان شهر پاریس استفاده کنند. نقشه منظم شهر قدیم هرات یکی از کهن ترین و منظم ترین نقشه های شهری تاریخی به شمار می رفت. شهر پنج دروازه داشت، دروازه ملک، دروازه عراق، دروازه خوش، دروازه قندهار- پیش از دوران تیموریان، دروازه فیروز آباد- و دروازه قطبیچاق. در نزدیکی هر دروازه کاروانسرایی و زیارتی موقعیت دارد. گویا نیازهای مادی و معنوی انسان از چنین بابی می گذرد.
در دروازه خوش کاروانسرای علم قپوچی و زیارت شاهزاده یعقوب. هر شام چهار شنبه بازاریان و باشنده گان علاقه مند به این زیارت می آمدند. در دروازه قندهار مهمترین مندوی شهر موقعیت داشت. زیارت سلطان عبدالواحد شهید و زیارت دیگری در دامنه بلند باره و مشرف بر کوچه پالان دوزی، در دروازه عراق زیارت بی بی معصومه که می گویند خواهر امام رضاست و بازار گنج. در دروازه ملک بازار سبزی فروشی و خرقه شریف ، در محل تقاطع بازارها چهار سوق یا چارسو موقعیت دارد.
به استثنای قسمت مربوط به حوض چارسو، ساختمان های دورادور فلکه چارسو از سال های بسیار یا نیم کاره است و یا در وضعیتی ناگوار قرار دارد. این پینه ناجور پس از بازسازی و مرمت اساسی حوض چارسو واطراف آن ایکولوژی نگاه را می آزارد.
ادامه دارد . . .