خراسان باستان و افغانستان امروز ، از تکرار تجربه‌های ناکام تاریخی تا بن‌بست امروز
( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : یکشنبه مؤرخ ۲۴ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–
خراسان باستان و افغانستان امروز ، از تکرار
.
تجربه‌های ناکام تاریخی تا بن‌بست امروز:
.
به کجا می‌رویم و راه حل چیست؟
.
افغانستان در حدود ۲۷۰ سال تاریخ سیاسی خود، شاهد تغییر و سقوط سلسله‌ها، رژیم‌ها و نظام‌های گوناگون بوده است؛ نظام‌هایی که هرکدام با شعارها، پشتوانه‌ها و ساختارهای متفاوت روی کار آمده‌اند، اما هیچ‌کدام نتوانسته‌اند یک دولت ملی، باثبات، فراگیر و مبتنی بر حاکمیت قانون ایجاد کنند. حاصل این تجربه تاریخی، نه حرکت پیوسته به سوی ثبات و توسعه، بلکه تکرار بحران‌ها، استبداد، وابستگی خارجی، جنگ‌های قدرت و ویرانی بیشتر بوده است.
حاکمان کنونی افغانستان نیز، با توجه به ساختار سیاسی، شیوه شکل‌گیری و وابستگی‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای خود، بیشتر به یک نیروی نیابتی شباهت دارند تا یک حکومت برخاسته از اراده آزاد و مشارکت سیاسی مردم. طالبان، به‌جای ایجاد یک نظام ملی و پاسخ‌گو، به تحمیل قرائت ایدئولوژیک خود از جامعه، محدودسازی حقوق شهروندان و گسترش نظام آموزشی مبتنی بر تفکر انحصارگرایانه مصروف‌اند. مدرسه‌سازی و گسترش آموزش دینی، هنگامی که با حذف آموزش معاصر، علوم، تفکر انتقادی و حقوق برابر شهروندان همراه باشد، نمی‌تواند پاسخ‌گوی نیازهای یک جامعه در قرن بیست‌ویکم باشد.
اما پرسش اساسی این است: ما به کجا روان هستیم و چه آینده‌ای در انتظار افغانستان است؟
۱. چه نوع نظامی می‌خواهیم؟
در برابر وضعیت کنونی، چه گزینه‌هایی برای آینده افغانستان وجود دارد؟
-
فدرالیسم و تقسیم صلاحیت‌های سیاسی و اداری میان مرکز و واحدهای فدرال؟
-
تجزیه کشور و شکل‌گیری واحدهای سیاسی جداگانه؟
-
بازگشت به حکومت‌های ملوک‌الطوایفی و ساختارهای قدرت مبتنی بر قوم و منطقه؟
-
ایجاد حکومت روحانی با ساختار مرکزی نیرومند، اقتدارگرا و سرکوبگر، مشابه تجربه‌های گذشته؟
-
تشکیل حکومت‌های دست‌نشانده و وابسته به قدرت‌های مطرح جهانی و منطقه‌ای؟
-
بازگشت به نظام‌های مطلقه خاندانی؟
-
یا استقرار نظام‌های چپ (کمونیستی) و راست‌گرا که از لحاظ نظامی، اقتصادی و سیاسی به قدرت‌های خارجی وابسته باشند؟
با نگاهی گذرا به تاریخ سیاسی افغانستان درمی‌یابیم که تقریباً همه این الگوها، به شکلی، در کشور تجربه شده‌اند. نتیجه نیز، به‌جای حل بنیادی مشکلات، در بسیاری موارد از یک بحران به بحران شدیدتر و از یک نوع استبداد به نوع دیگری از آن انجامیده است.
بنابراین، مسئله اصلی صرفاً انتخاب نام یا قالب حکومت نیست؛ مسئله این است که چگونه می‌توان نظامی ایجاد کرد که مشروعیت سیاسی خود را از اراده مردم بگیرد، حقوق برابر شهروندان را تضمین کند و در برابر قانون پاسخ‌گو باشد.
۲. راه حل بنیادی چیست؟
راه حل پایدار را نمی‌توان صرفاً در تغییر حاکمان یا جابه‌جایی قدرت جست‌وجو کرد. افغانستان بیش از هر زمان دیگر به یک تحول بنیادی در ساختار فکری، فرهنگی، آموزشی و حقوقی جامعه نیاز دارد.
این تحول دست‌کم به سه پیش‌شرط اساسی وابسته است:
نخست: ارتقای سواد سیاسی و دانش عمومی جامعه.
آموزش شهروندی، شناخت حقوق و مسئولیت‌های فردی و اجتماعی، آگاهی از نظام‌های سیاسی و اقتصادی و پرورش تفکر انتقادی باید از کودکستان و مکتب تا دانشگاه مورد توجه قرار گیرد. جامعه‌ای که از شناخت حقوق خود و سازوکارهای قدرت محروم باشد، به‌آسانی به ابزار تبلیغات، تعصب، عوام‌فریبی و رقابت‌های سیاسی دیگران تبدیل می‌شود.
این روند، یک پروژه کوتاه‌مدت نیست؛ دست‌کم دو دهه کار پیوسته، برنامه‌ریزی‌شده و نسل‌ساز می‌طلبد.
دوم: ایجاد نظام حقوقی و قانونی مبتنی بر برابری شهروندان.
همه افراد باید در برابر قانون از حقوق و فرصت‌های مساوی برخوردار باشند؛ بدون توجه به وابستگی سیاسی، تعلقات قومی، زبانی، مذهبی، جنسیتی، اجتماعی یا منطقه‌ای. هیچ فرد، گروه، خانواده، حزب یا جریان سیاسی نباید فراتر از قانون قرار گیرد.
سوم: شکل‌گیری یک فرهنگ سیاسی ملی و پذیرش تنوع اجتماعی.
افغانستان کشوری متکثر است. هیچ قوم، زبان، منطقه یا جریان سیاسی نمی‌تواند به‌تنهایی نماینده تمام جامعه باشد. پذیرش این واقعیت و کنارگذاشتن تفکر انحصارطلبانه، پیش‌شرط ایجاد یک دولت ملی و فراگیر است.
۳. آیا تحقق این اهداف در شرایط کنونی امکان‌پذیر است؟
در چارچوب حاکمیت کنونی، پاسخ واقع‌بینانه منفی است. چرا؟
زیرا تحقق چنین تحولاتی مستلزم اراده سیاسی، ساختارهای قانونی، نهادهای آموزشی مستقل و مشارکت آزاد شهروندان است؛ در حالی که حاکمیت طالبان با انحصار قدرت، محدودسازی آزادی‌ها و حقوق اساسی مردم، به‌ویژه زنان و دختران، عملاً فضای لازم برای چنین تحولی را از میان برده است.
از سوی دیگر، مشکل تنها در داخل حاکمیت خلاصه نمی‌شود. بخشی از نیروهای سیاسی و روشنفکری دیروز و امروز نیز، به‌جای تمرکز بر تشخیص بحران کنونی و یافتن راه حل مشترک، همچنان درگیر اختلافات و منازعات گذشته‌اند.
گروهی در ستایش شخصیت‌های سیاسی و حاکمان پیشین قلم می‌زنند و گروهی دیگر به نکوهش آنان می‌پردازند. هرکس از زاویه تعلقات قومی، زبانی، حزبی یا منطقه‌ای خود به تاریخ می‌نگرد. یکی از پشتون سخن می‌گوید، دیگری از تاجیک، هزاره یا ازبیک؛ و در این میان، مسئله اصلی، یعنی آینده مشترک کشور و چگونگی رهایی از بحران، به حاشیه رانده می‌شود.
بخش قابل توجهی از انرژی فکری و اجتماعی مردم نیز در فضای مجازی، به اتهام‌زنی، افشاگری‌های متقابل، بازخوانی خصومت‌های تاریخی و جدال‌های بی‌پایان سیاسی مصرف می‌شود. فضای مجازی که می‌توانست ابزار روشنگری، تبادل اندیشه و سازمان‌دهی مدنی باشد، در موارد زیادی به میدان تسویه‌حساب‌های گذشته و بازتولید اختلافات تبدیل شده است.
به این ترتیب، جامعه‌ای که باید برای آینده برنامه‌ریزی کند، در گذشته متوقف مانده است؛ جامعه‌ای که به‌جای هم‌فکری و هم‌گرایی، گرفتار پراکندگی و فرسایش فکری و اجتماعی شده است.
۴. پس در چنین شرایط آشفته‌ای چه باید کرد؟
نخستین ضرورت، اتحاد ملی و تشخیص مشترک مشکل است. نیروهای سیاسی، روشنفکران، شخصیت‌های مستقل، نخبگان علمی و اجتماعی و نمایندگان واقعی اقوام و گروه‌های مختلف باید از دایره اختلافات گذشته بیرون شوند و بر سر اصول یک نظام ملی و همه‌شمول به تفاهم برسند.
اما آیا چنین تفاهم و اتحادی در شرایط کنونی امکان‌پذیر است؟
متأسفانه، با توجه به پراکندگی نیروها، اختلافات عمیق و نبود اعتماد متقابل، تحقق آن در کوتاه‌مدت بسیار دشوار به نظر می‌رسد.
در چنین وضعیتی، برخی از نیروهای مخالف ممکن است بسیج عمومی و مقاومت در برابر حاکمیت طالبان را، از روش‌های گوناگون، به‌عنوان گزینه‌ای برای پایان‌دادن به وضعیت موجود مطرح کنند؛ از مبارزه سیاسی، مدنی، روشنگری و مبارزه قلمی گرفته تا مقاومت سازمان‌یافته، از جمله مقاومت مسلحانه.
اما یک پرسش اساسی همچنان باقی است: اگر حاکمیت کنونی از طریق مقاومت و جنگ سقوط کند، آیا افغانستان بار دیگر وارد چرخه تکراری جنگ‌های قدرت، انتقام‌جویی، رقابت‌های قومی و مداخله خارجی نخواهد شد؟
این نگرانی بی‌اساس نیست. تجربه تاریخی نشان داده است که در افغانستان، رقابت برای تصاحب قدرت بارها به جنگ‌های طولانی، کشتار و ویرانی انجامیده است. سقوط یک حکومت، به‌خودی‌خود به معنای تولد یک نظام بهتر نیست. اگر پیش از تغییر قدرت، بر سر ساختار نظام آینده، اصول قانون اساسی، تقسیم صلاحیت‌ها، حقوق شهروندان و شیوه انتقال مسالمت‌آمیز قدرت توافق صورت نگیرد، احتمال تکرار تجربه‌های تلخ گذشته همچنان وجود خواهد داشت.
۵. آینده افغانستان چه خواهد شد؟
آینده افغانستان تا اندازه زیادی به اراده و توانایی نیروهای داخلی برای عبور از اختلافات، ایجاد تفاهم ملی و ارائه یک طرح سیاسی معتبر بستگی دارد. در عین حال، نقش قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی را نیز نمی‌توان نادیده گرفت.
تجربه گذشته نشان داده است که هرگاه قدرت‌های مؤثر منطقه‌ای و جهانی، بر اساس منافع و محاسبات خود، در جهت ایجاد ثبات در افغانستان اقدام کرده‌اند، امکان کاهش بحران فراهم شده است؛ اما هرگاه رقابت‌های ژئوپولیتیک، حمایت از نیروهای نیابتی و منافع متضاد آنان بر سرنوشت کشور سایه افکنده، افغانستان به میدان رقابت و جنگ نیابتی تبدیل شده است.
بنابراین، اگر نیروهای داخلی نتوانند به یک تفاهم ملی برسند و قدرت‌های خارجی نیز همچنان افغانستان را از دریچه منافع و رقابت‌های خود ببینند، چشم‌انداز آینده همچنان مبهم و نگران‌کننده خواهد بود.
نتیجه‌گیری
افغانستان بیش از آن‌که به تغییر چهره حاکمان نیاز داشته باشد، به تغییر بنیادهای فکری، سیاسی و حقوقی نظام حاکم بر جامعه نیازمند است. تجربه حدود ۲۷۰ سال گذشته نشان داده است که نه استبداد خاندانی، نه حکومت روحانی، نه نظام‌های ایدئولوژیک چپ و راست، نه وابستگی به قدرت‌های خارجی و نه ساختارهای انحصاری قومی و سیاسی، نتوانسته‌اند مشکل بنیادی کشور را حل کنند.
راه برون‌رفت، در ایجاد یک دولت ملی، همه‌شمول، قانون‌مدار و پاسخ‌گو نهفته است؛ دولتی که مشروعیت خود را از مردم بگیرد، حقوق همه شهروندان را بدون تبعیض تضمین کند و به‌جای انحصار قدرت، بر مشارکت و اراده عمومی استوار باشد.
اما پرسش نهایی همچنان پابرجاست:
آیا نسل امروز افغانستان می‌تواند از تکرار اشتباهات نسل‌های گذشته درس بگیرد و راهی متفاوت برای آینده کشور بگشاید، یا بار دیگر تاریخ با همان چرخه جنگ، استبداد، وابستگی و فروپاشی تکرار خواهد شد؟
پاسخ این پرسش را نه شعارهای سیاسی، بلکه میزان آگاهی، مسئولیت‌پذیری و همبستگی ملی ما تعیین خواهد کرد.
فاتح محمد سامع
جناب استاد سامع عزیز سعادتمندی و سرافرازی شما را تمنا دارم ، مؤفق باشید.
باعرض حرمت
قیوم بشیر هروی