هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد (بخش یازدهم)
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : شنبه مؤرخ ۷ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۲۹ آگست ۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
—————————————————————————————————————————————————
هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد
——————————
تاجران هراتی
——————————–
پیوسته به گذشته :
بعد از جنگ دوم جهانی در نیمه ی دوم سال های ۱۳۲۰ در افغانستان تجارت رونق یافت. کشورهای اروپایی، شوروی، جاپان و غیره به شدت خسارت دیده بودند. تقاضا برای مواد خام صنعتی به قوت افزایش یافته بود. محصولات زراعتی و مالداری در افغانستان به کالای ارزشمند تجارتی تبدیل شد. کالاهایی مانند پشم، کُرک یا کشمیر، پوست حیوانی، پوست قره قل، پنبه، ابریشم، روده گوسفندی، قالین و نیز پسته، تخم پیاز، زیره، تخم گشنیز، شیرین بویه و حتی تریاک ( در هرات شرکت تریاک فعال بود) …. در بازار جهانی راه یافت. تجارت پشم و پنبه چنان اوج گرفته بود که خانواده ها پشم لحاف و بالشت خود را بیرون می آوردند و به فروش می رساندند آن چه پس از پروسس توسط تاجران هراتی به خارج صادر می شد. رشد سریع تجارت در افغانستان و به ویژه در هرات تصادفی نبود. در این پروسه یک تاجرزاده هراتی عبدالمجید خان نقش بنیادی ایفا کرد. عبدالمجید خان پدرش تاجر بود. با پدر به کشورهای آسیای مرکزی سفر می کرد. در تاشکند درس خواند. زبان روسی فراگرفت. به زبان های محلی آشنا شد و به رمز و راز اقتصاد و تجارت آشنا گردید. پسانتر کار تجارت خود را در سطح منطقه، روسیه و اروپا توسعه داد. او را به حق پدر اقتصاد معاصر افغانستان می گویند و به جاست که زنده گینامه و فعالیت های عبدالمجید هراتی به گونه تفصیلی و پژوهشی در کتابی گردآید و چاپ شود.
به نظر من یکی از کوتاهی های قلم به دستان افغانستان اینست که به شدت خود را به شعر و داستان و تاریخ و جدل های لفظی آغشته کرده اند و آن چه را که قاعده هستی هر ملتی را می سازد یعنی اقتصاد را یک قلم از یاد می برند. باری روانشاد وحید مژده رساله ی در باره ی طرح ها و فعالیت های اقتصادی عبدالمجید خان نوشته بود که گسترده مورد توجه قرار نگرفت.
مرحوم عبدالکریم شمس تاجر، زمیندار و از دوستان نزدیک عبدالمجید خان بود. به تشویق و تایید آخری درسمت رییس اتحادیه تاجران هرات سال ها خدمت کرد و در هرات به عنوان رییس اتحاد شهرت یافت. یکی از ویژه گی های خانواده شمس اینست که فرزندان مرحوم عبدالکریم شمس همه آدم های با استعدادی اند که تا درجه دکترا تحصیل کرده اند و هرکدام در رشته خود نام و نشانی دارد. برادر بزرگ شان محمد شاه که در هرات شیرآقا می گفتند اگرچه فقط به گونه فوق العاده به لیسه سلطان شامل شد و نشان داد که می تواند بدون آن که از صنف اول شروع کرده باشد صنف دوازده را امتحان دهد و سند بکلوریا به دست آورد. داکتر محمودشاه اول نمره بود. به فاکولته طب دانشگاه کابل راه یافت. مستحق بورس شناخته شد. به جرمنی رفت. داکتر شد . همان جا به کار ادامه داد. پس از وی داکتر جلیل شمس در اقتصاد دکترا دارد. به زبان های عربی، انگلیسی، المانی مثل زبان فارسی و پشتو وارد است. شخصیت سیاسی و فعال اجتماعی است. داکتر عمر شمس در المان داکتری شناخته شده است. همچنان که دو برادر دیگرش داکتر رسول شمس و داکتر هاشم شمس. به قول یکی از دوستانی که با داکتر هاشم شمس آشنایی داشت وی نه فقط در رشته خود سرآمد است که در دانش طب مرجع علمی شناخته شده است.
باری از داکتر جلیل شمس در مورد عبدالمجید خان پرسیدم. داکتر شمس مدتی در سمت نماینده بانک ملی در هامبورگ جرمنی کار کرده است. این موقف را از برکت تشخیص سالم عبدالمجید خان به دست آورد. شاید یکی دیگر از ویژه گی های عبدالمجید خان این بوده است که در شناخت انسان ها بصیرت ویژه داشت. همکاران و شرکایش را از بهترین ها بر میگزید. داکتر شمس یکی از آنها بود. داکتر شمس از کودکی عبدالمجید خان را که از دوستان پدرش بود می شناخت و با وی کارکرده بود. در پاسخ پرسش من گفت، چند سال پیش بود که عبدالمجید خان تلفن کرد و از من خواست نزد او بروم امریکا. رفتم. مدت سه ماه در خدمت ایشان بودم. کار من این بود، عبدالمجید خان خاطرات خود را تقریر می کرد و من می نوشتم. چنمد دفتر شده است. این خاطرات نزد من موجود است. امیدوارم داکتر جلیل احمد شمس این خاطرات را چاپ و نشر کند و در دسترس مردم قرار دهد. این موضوع خیلی مهم است. به ویژه آن که افغانستان دیگر در مرزهای خودش محصور نیست. افغانستان جهانی شده است. هر کجایی که افغان ها هستند نیاز دارند که با خوبان تاریخ و مردم خود آگاهی یابند. عبدالمجید خان الگوست برای جوانان و خاطره ی نیکوست برای سالمندان و افتخاری است به جامعه افغانستان.
اگر در جامعه ی مردم فقط برای یک لقمه نان دایم در تلاش اند نباید انتظار داشت که ادبیات و هنر و فرهنگ رشد کند. توجه نمایید همین که پا برهنه های دیروزی به مقام و موقعیتی می رسند چه سفره هایی می اندازند و چه قدر می خورند. این گرسنه گی تاریخی ما را سنگ دل و حریص و شکمباره بار آورده است. به قول حافظ
نمی بینم نشاط عیش در کس
نه درمان دلی نه درد دمنی
عبدالمجید هراتی نود و به سرمایه شخصی و عمده سرمایه داران هراتی مثل برادران مختار زاده و دیگران بانک ملی افغانستان را – پیش از دافغانستان بانک- تاسیس کرد. انواع شرکت های سهامی را ایجاد نمود. در هر منطقه ی که امکان تولید و تجارت بود تشکیل اتحادیه های تجارتی را تشویق نمود و به وجود آورد. مناسبات تجارتی افغانستان را با کشورهای همسایه و اروپا توسعه داد. از سال ۱۹۳۳ تا سال ۱۹۵۲ وزیر اقتصاد افغانستان بود. یکی از نخستین کارهایش در کرسی وزارت تاسیس مجله ی بود زیر عنوان ” ثروت” و عبدالمجچید خان صلا حالدین سلجوقی را مدیر مسوول این نشریه تعیین نمود. با آمدن سردار محمد داود در مقام صدارت ناگزیر شد استعفا دهد. در جرمنی و امریکا زنده گی کرد. در ۱۹۹۶ در صد و دوساله گی چشم از جهان پوشید و در بوستون امریکا به خاک سپرده شد. این طور بود که صف تاجران هراتی به سرعت افزایش یافت.
آیا تاجران و فرهیخته گان هراتی ۱۳۰ امین سالگرد میلاد این هراتی نامدار را تجلیل خواهند کرد؟
ادامه دارد . . .
فرهیخته گرامی جناب آقای استاد غیرت عزیز قلم زیبای تان را ستام ، خاطرات نیک تان جاودانه باد.
باعرض حرمت
قیوم بشیر هروی
درود بر روی گل دوست…
لطف نموده تصویر ی از زنده یاد عبدالمجید زابلی و
دیگر چهره های مطرح درین سلسله خاطرات شیرین و دلنشین
استاد غلام سخی غیرت – افزوده و دوستان گرانمایه نیز اگر خاطرات و دیدگاههای تاریخی بر این سیاق و روند دارند ، دست بقلم برده و بنویسند
سپاسگزارم از آدمین سایت بیست و چهار ساعت ـ جناب آقای مهدی بشیر.
بادرود متقابل لطف نموده تصاویری یاد شده را برایم بفرستید تا در خلال متن بگنجانم. ممنون