۲۴ ساعت

 د سیاسی سیستم د غبرګون او اصلاح بهیر  

 (د لومړی څپرکی، سیاسی سیستم- شپږمه برخه)

==========================

نور محمد غفوری

سیاسی سیستم (سیاسی نظام) یو ثابت، تړلی او نه بدلېدونکی جوړښت نه دی، بلکې یو متحرک او پرانیستی سیستم دی چې د ټولنې د بدلونونو، نویو اړتیاوو، سیاسی غوښتنو، اقتصادی او ټولنیزو شرایطو او د خپلو پرېکړو د پایلو له مخې خپل فعالیتونه تنظیموی او د اړتیا په صورت کې په خپل جوړښت او پالیسیو کې بدلون راولی.

د سیاسی نظام د غبرګون او اصلاح بهیر هغه دوامداره پروسه ده چې په ترڅ کې یې د سیاسی پرېکړو او پالیسیو پایلې ارزول کېږی، د خلکو او نورو اړوندو بنسټونو نظرونه او نیوکې ترلاسه کېږی، موجودې نیمګړتیاوې او ستونزې پېژندل کېږی او د هغو د حل لپاره اصلاحی اقدامات ترسره کېږی.

په دې بهیر کې خلک، رسنۍ، سیاسی ګوندونه، مدنی ټولنې، څېړنیز مرکزونه، پارلمان، قضایی بنسټونه او خپلواک څارونکی ارګانونه مهم رول لری. دغه بنسټونه او فعالان د سیاسی سیستم د فعالیتونو په اړه معلومات راټولوی، د پرېکړو او پالیسیو پایلې ارزوی او د اصلاح لپاره خپل نظرونه او وړاندیزونه وړاندې کوی.

د بېلګې په توګه، که حکومت د بېکارۍ د کمولو لپاره یوه ځانګړې پالیسی تصویب او پلی کړی، خو د هغې له لارې د کار فرصتونه د ټاکل شوی هدف په اندازه زیات نه شی، نو اړوند بنسټونه باید د دې وضعیت علتونه وڅېړی. کېدای شی د بودیجې کمښت، د پروګرامونو ناسم تطبیق، د مسلکی مهارتونو نشتوالی یا د پالیسی په طرحه کې نیمګړتیاوې د مطلوبو پایلو د نه ترلاسه کېدو لامل شوی وی. د دغو عواملو له پېژندلو وروسته اړین اصلاحی اقدامات ترسره کېږی.

په دې توګه، د غبرګون او اصلاح بهیر سیاسی سیستم ته دا امکان برابروی چې خپلې تېروتنې وپېژنی، د فعالیتونو کیفیت لوړ کړی او د ټولنې له بدلېدونکو اړتیاوو سره ځان عیار کړی.

۵.۱. د خلکو د نظرونو، شکایتونو او نیوکو ترلاسه کول   

د سیاسی سیستم د غبرګون او اصلاح په بهیر کې د خلکو نظرونه، شکایتونه او نیوکې د معلوماتو یوه مهمه سرچینه جوړوی. خلک د دولتی پالیسیو او خدمتونو له مستقیمو اغېزو سره مخ وی؛ له همدې امله کولای شی د هغو د مثبتو او منفی پایلو په اړه عملی معلومات وړاندې کړی.

خلک خپلې غوښتنې، نیوکې او شکایتونه د بېلابېلو طریقو له لارې اړوندو ادارو ته رسوی؛ لکه د شکایتونو د ثبت سیستمونه، عامه غونډې، غوښتنلیکونه، د ټولنیزو رسنیو شبکې، مدنی ټولنې، سیاسی ګوندونه او د خلکو استازی.

د خلکو د نظرونو او شکایتونو ترلاسه کول یوازې د نارضایتۍ د ثبتولو لپاره نه دی، بلکې د دولتی خدمتونو د کیفیت، د پالیسیو د اغېزمنتیا او د ادارو د فعالیتونو د ارزونې لپاره هم اهمیت لری.

د بېلګې په توګه، که د یوې سیمې اوسېدونکی د روغتیایی مرکزونو د درملو له کمښت یا د خدمتونو له خراب کیفیت څخه شکایت وکړی، اړوندې ادارې باید دغه شکایتونه وڅېړی، د ستونزې اصلی علتونه پیدا کړی او د حل لپاره اقدامات ترسره کړی.

له همدې امله، د خلکو د نظرونو اورېدل او د شکایتونو پر وړاندې مناسب غبرګون د حکومت او ټولنې ترمنځ د متقابل باور او حساب ورکونې د پیاوړتیا لپاره مهم دی.

۵.۲. د رسنیو او عامه څارنې رول   

رسنۍ د سیاسی سیستم د غبرګون او اصلاح په بهیر کې د معلوماتو د خپرولو، عامه پوهاوی او د دولتی فعالیتونو د څارنې مهم رول لری. رسنۍ د خپلو راپورونو، څېړنیزو خپرونو، مرکو او تحلیلی پروګرامونو له لارې د دولتی ادارو فعالیتونه، د پالیسیو پایلې، اداری ستونزې او د خلکو غوښتنې تر عامه بحث لاندې راولی. همدارنګه، خپلواکې رسنۍ کولای شی د فساد، اداری بې‌نظمۍ، د عامه سرچینو د ناسم استعمال او د دولتی مسؤلیتونو د نه ترسره کېدو په اړه معلومات خپاره کړی.

د بېلګې په توګه، که یوه رسنۍ د عامه پروژې په پلی کولو کې د مالی لګښتونو د ناسم استعمال په اړه څېړنیز راپور خپور کړی، دغه راپور کولای شی د اړوندو څارونکو ادارو، پارلمان او نورو مسئولو بنسټونو د څېړنې او اقدام زمینه برابره کړی. په دې توګه، رسنۍ د ټولنې او دولتی بنسټونو ترمنځ د معلوماتو د لېږد وسیله ده او د شفافیت، عامه حساب ورکونې او د پالیسیو د اصلاح په بهیر کې ونډه لری.

۵.۳. د پارلمان او څارونکو بنسټونو ارزونه  

پارلمان او خپلواک څارونکی بنسټونه د سیاسی سیستم د فعالیتونو او د دولتی ادارو د کړنو د ارزونې لپاره مهم جوړښتی او قانونی رول لری.

پارلمان د خپلو قانونی صلاحیتونو له مخې د حکومت فعالیتونه څاری، د بودیجې د لګښتونو په اړه پوښتنې کوی، د دولتی پروګرامونو د تطبیق څرنګوالی ارزوی او د اړتیا په صورت کې له مسؤلو چارواکو څخه توضیحات غواړی.

همدارنګه، د تفتیش عالی ادارې، د بشری حقونو خپلواک بنسټونه، د فساد پر وړاندې د مبارزې ادارې او نور قانونی څارونکی ارګانونه د خپلو صلاحیتونو په حدودو کې د دولتی فعالیتونو ارزونه ترسره کوی.

د دغو بنسټونو د څارنې موخه دا ده چې ډاډ ترلاسه شی چې دولتی ادارې خپل قانونی مسؤلیتونه ترسره کوی، عامه سرچینې په مناسبه توګه کارول کېږی او د خلکو حقونه او ګټې په پام کې نیول کېږی.

د بېلګې په توګه، که د یوې دولتی پروژې په پلی کولو کې د بودیجې له ټاکل شوی مقدار څخه زیات لګښت شوی وی، د تفتیش اداره کولای شی د لګښتونو اسناد وڅېړی او خپل راپور پارلمان یا نورو مسؤلو بنسټونو ته وړاندې کړی.

له همدې امله، پارلمانی او اداری څارنه د دولتی فعالیتونو د اصلاح، شفافیت او حساب ورکونې د پیاوړتیا مهمه وسیله ده.

۵.۴. د مدنی ټولنو او متخصصانو ونډه

مدنی ټولنې او متخصصان د سیاسی سیستم د غبرګون او اصلاح په بهیر کې د خپلواکې ارزونې، څېړنې او مسلکی مشورې له لارې مهمه ونډه لری. مدنی ټولنې د خلکو غوښتنې او ستونزې راټولوی، د ټولنیزو ډلو استازیتوب کوی، د دولتی پالیسیو اغېزې ارزوی او د اصلاح لپاره وړاندیزونه وړاندې کوی.

متخصصان او څېړنیز بنسټونه بیا د علمی څېړنو، احصائیوی معلوماتو، تخنیکی تحلیلونو او مسلکی ارزونو له لارې د پالیسیو د کمزوریو او مثبتو اړخونو په پېژندلو کې مرسته کوی.

د بېلګې په توګه، که یوه اداره د ښوونې او روزنې نوې پالیسی پلی کړی، پوهنتونونه او څېړنیز مرکزونه کولای شی د زده‌کوونکو د تعلیمی پایلو، د ښوونکو د مسلکی وړتیاوو او د ښوونیزو امکاناتو په اړه څېړنې ترسره کړی او د پالیسی د ښه کولو لپاره علمی وړاندیزونه وړاندې کړی. په دې توګه، مدنی ټولنې د ټولنې د غوښتنو او ګټو د انعکاس او متخصصان د علمی او تخنیکی ارزونې له لارې د سیاسی سیستم د اصلاح په بهیر کې مرسته کوی.

۵.۵. د ټاکنو له لارې د خلکو سیاسی قضاوت   

ټاکنې د سیاسی سیستم د غبرګون او حساب ورکونې یوه مهمه دیموکراتیکه وسیله ده. د ټاکنو له لارې خلک کولای شی د حکومت او سیاسی استازو د تېرو فعالیتونو، پرېکړو او پالیسیو په اړه خپل سیاسی قضاوت څرګند کړی. په دیموکراتیکو نظامونو کې رایه‌ورکوونکی د خپلو استازو او سیاسی ګوندونو د فعالیتونو، لاسته راوړنو، ژمنو او پالیسیو له ارزونې وروسته د ملاتړ یا نه ملاتړ پرېکړه کوی. که خلک د یوه حکومت له فعالیتونو او پالیسیو څخه رضایت ولری، ښایی د هغه له سیاسی استازو او ګوندونو څخه ملاتړ ته دوام ورکړی. برعکس، که د حکومت فعالیتونه د خلکو له غوښتنو سره برابر نه وی، رایه‌ورکوونکی کولای شی د ټاکنو له لارې خپل سیاسی ملاتړ بدل کړی.

د بېلګې په توګه، که یوه حکومت د ټاکنیز کمپاین پر مهال د کارموندنې، ښوونې او روغتیا په برخو کې ژمنې کړې وی، خو د خپلې واکمنۍ پر مهال یې د دغو ژمنو په پوره کولو کې کافی پرمختګ نه وی کړی، رایه‌ورکوونکی کولای شی د راتلونکو ټاکنو پر مهال د خپلو ارزونو له مخې بل سیاسی انتخاب وکړی.

البته، ټاکنې د خلکو د قضاوت یوازینۍ وسیله نه ده؛ بلکې عامه بحثونه، مدنی فعالیتونه، رسنۍ او نور قانونی میکانیزمونه هم د سیاسی حساب ورکونې په برخه کې اهمیت لری.

۵.۶. د پالیسیو او اداری فعالیتونو ارزونه

د پالیسیو او اداری فعالیتونو ارزونه د سیاسی سیستم د غبرګون او اصلاح یو مهم تخنیکی او مدیریتی پړاو دی. په دې پړاو کې د پالیسیو د ټاکل شویو موخو او عملی پایلو ترمنځ پرتله (مقایسه) ترسره کېږی، د مالی او بشری سرچینو د کارونې څرنګوالی ارزول کېږی او د ادارو د فعالیتونو د کیفیت په اړه معلومات راټولېږی.

د دې ارزونې لپاره بېلابېل شاخصونه کارول کېږی؛ لکه د موخو د ترلاسه کېدو کچه، د خدمتونو کیفیت، د لګښتونو اندازه، د فعالیتونو پر وخت ترسره کېدل، د خلکو رضایت او د ټولنیزو او اقتصادی ستونزو په حل کې د پالیسۍ اغېز.

د بېلګې په توګه، که حکومت د کلیوالی سیمو د روغتیایی خدمتونو د پراختیا لپاره یو پروګرام پلی کړی وی، نو د ارزونې پر مهال باید معلومه شی چې څومره روغتیایی مرکزونه جوړ شوی، څومره روغتیایی کارکوونکی ګومارل شوی، څومره خلک له خدمتونو برخمن شوی او د روغتیایی وضعیت په ښه کېدو کې څه ډول بدلون راغلی دی.

د ارزونې پایلې د پالیسۍ د بریالیتوب او نیمګړتیاوو په اړه معلومات وړاندې کوی او د راتلونکو اصلاحاتو لپاره بنسټ جوړوی.

۵.۷. د پالیسیو اصلاح او بیاکتنه

کله چې د ارزونې، څارنې او بېرته‌غبرګون له لارې د یوې پالیسۍ نیمګړتیاوې او ستونزې څرګندې شی، نو اړوند بنسټونه باید د هغو د اصلاح لپاره مناسب اقدامات ترسره کړی. د پالیسۍ اصلاح په دې معنا ده چې د یوې موجودې پالیسۍ په موخو، میتودونو، اداری جوړښت، سرچینو یا د پلی کېدو په طریقه کې د اړتیا له مخې بدلون راوستل شی.

د اصلاح اقدامات په بېلابېلو بڼو ترسره کېدای شی، لکه:

• د پالیسۍ د ځینو برخو تعدیل او اصلاح؛
• د پالیسی د پلی کولو لپاره د اضافی بودیجې ځانګړی کول؛
• د ادارو د مسؤلیتونو او صلاحیتونو بیا تنظیم؛
• د کارکوونکو د مسلکی ظرفیت لوړول؛
• د نوی قانون یا مقرراتو تصویب؛
• د پخوانۍ پالیسۍ لغوه کول او د نوې پالیسۍ جوړول.

د بېلګې په توګه، که د یوې تعلیمی پالیسۍ ارزونه څرګنده کړی چې په لرې پرتو سیمو کې د ښوونکو کمښت د هغې د بریالی تطبیق مخه نیسی، نو حکومت کولای شی د ښوونکو د ګومارنې لپاره نوې طرحه جوړه کړی، د هغوی لپاره ځانګړی امتیازات برابر کړی او د ښوونکو د روزنې پروګرامونه پراخ کړی.

له همدې امله، د پالیسیو اصلاح د سیاسی سیستم د زده‌کړې او تطابق یوه مهمه وسیله ده چې د تېرو تجربو او ارزونو پر بنسټ د راتلونکو فعالیتونو د ښه کولو زمینه برابروی.

۵.۸. د سیستم تطابق او سازمانی زده‌کړه

د غبرګون او اصلاح بهیر په اوږدمهال کې د سیاسی سیستم د تطابق او سازمانی زده‌کړې لامل کېږی.

تطابق هغه وړتیا ده چې سیاسی سیستم د ټولنیزو، اقتصادی، سیاسی او نړیوالو بدلونونو په وړاندې خپل جوړښت، فعالیتونه او پالیسۍ عیار کړی.

سازمانی زده‌کړه بیا هغه بهیر دی چې په ترڅ کې یې ادارې او سیاسی بنسټونه له خپلو تېرو تجربو، بریاوو، ناکامیو او ارزونو څخه زده‌کړه کوی او د راتلونکو فعالیتونو لپاره له دغو تجربو څخه ګټه اخلی.

د بېلګې په توګه، که یوه دولتی اداره د عامه خدمتونو د وړاندې کولو پر مهال د اداری ځنډ او کاغذی پروسو (بیوروکراسۍ) له ستونزو سره مخ وی، نو د خپلو تجربو او ارزونو پر بنسټ کولای شی ډیجیټلی خدمات رامنځته کړی، اداری کړنلارې ساده کړی او د خلکو لپاره د خدمتونو د ترلاسه کولو وخت راکم کړی.

په همدې توګه، د اقلیمی بدلونونو، اقتصادی بحرانونو، نفوسو د زیاتوالی او ټکنالوژیکو بدلونونو په څېر نوی شرایط سیاسی سیستم اړ باسی چې خپلې پالیسۍ او اداری جوړښتونه د نوو اړتیاوو له مخې اصلاح کړی.

هغه سیاسی سیستم چې د زده‌کړې، تطابق او اصلاح وړتیا ولری، کولای شی د بدلېدونکو شرایطو په وړاندې خپل فعالیتونه تنظیم کړی او د ټولنې نویو اړتیاوو ته ځواب ووایی.

۵.۹. د سیاسی سیستم د غبرګون او اصلاح د بهیر اساسی پړاوونه  

د سیاسی سیستم د غبرګون او اصلاح بهیر په عمومی توګه په لاندې پړاوونو کې تشریح کېدای شی:

۱. د معلوماتو او نظرونو ترلاسه کول : د خلکو، رسنیو، مدنی ټولنو او څارونکو بنسټونو د نظرونو، شکایتونو او ارزونو راټولول.

۲.  د معلوماتو تحلیل (Feedback Analysis): د ترلاسه شویو معلوماتو ارزونه او د ستونزو او نیمګړتیاوو پېژندل.

۳.  د ستونزو د علتونو معلومول : د دې څېړل چې ولې یوه پالیسی یا پرېکړه خپلې ټاکل شوې پایلې نه دی ترلاسه کړې.

۴.  د اصلاحی لارو ټاکل:  د ستونزو د حل لپاره د مناسبو بدیلو لارو او اقداماتو ټاکل.

۵. د اصلاحاتو پلی کول:  په پالیسیو، قوانینو، اداری جوړښتونو، بودیجه او اجرائیوی کړنلارو کې د اړتیا وړ بدلونونه راوستل.

۶. د اصلاحاتو د پایلو څارنه : د دې ارزونه چې ترسره شوی اصلاحات تر کومه بریده مطلوبې پایلې لری.

۵.۱۰:  د سیستمونو تیورۍ له نظره د غبرګون او اصلاح تحلیل

 دا برخه په ځانګړی ډول د سیستمونو تیورۍ له دوو بنسټیزو مفاهیمو سره تړاو لری:

a)        د بېرته‌غبرګون (Feedback):  د سیستم د فعالیتونو او پایلو په اړه د معلوماتو بېرته ترلاسه کول.

b)     تطابق  (Adaptation) :  د ترلاسه شویو معلوماتو او بدلونونو له مخې د سیستم د فعالیتونو او جوړښت عیارول.

د دغو دوو مفاهیمو ترمنځ توپیر باید په پام کې ونیول شی: بېرته‌غبرګون سیستم ته معلومات ورکوی، خو تطابق د دغو معلوماتو او شرایطو پر بنسټ د سیستم د بدلون او عیارولو بهیر دی.

د غبرګون او اصلاح ساده ماډل:

ü     د پالیسیو پلی کول

ü      د پایلو او فعالیتونو ارزونه

ü      د خلکو او څارونکو بنسټونو غبرګون

ü     د ستونزو پېژندنه او تحلیل

ü      اصلاحی اقدامات او د پالیسیو بدلون

ü      تطابق او سازمانی زده‌کړه

ü      دوامداره سیسټمی اصلاح

د سیاسی سیستم د غبرګون او اصلاح په مطالعه کې باید یوازې د پالیسۍ پر بدلون تمرکز ونه شی؛ بلکې د خلکو ګډون، د معلوماتو کیفیت، د څارنې خپلواکی، د ادارو ظرفیت او د اصلاحاتو د عملی کېدو شرایط هم باید تحلیل شی. ځکه د بېرته‌غبرګون شتون په خپله د اصلاح تضمین نه کوی؛ د اصلاح لپاره سیاسی اراده، اداری وړتیا او د اقدام قانونی او عملی امکانات هم اړین دی.

۵.۱۱. د دې برخې لنډه پایله

د سیاسی سیستم د غبرګون او اصلاح بهیر د دغه سیستم د دوام، اغېزمنتیا او تطابق لپاره اساسی اهمیت لری. سیاسی سیستم یوازې د خلکو د غوښتنو په ترلاسه کولو، د پرېکړو په نیولو او د پالیسیو په پلی کولو سره خپل فعالیت نه بشپړوی، بلکې باید د خپلو پرېکړو پایلې هم وارزوی، د خلکو نظرونه او نیوکې واوری او د موجودو نیمګړتیاوو د اصلاح لپاره اقدامات ترسره کړی.

د خلکو ګډون، د رسنیو خپلواکه څارنه، پارلمانی نظارت، د مدنی ټولنو فعالیتونه، علمی ارزونې او د ټاکنو له لارې سیاسی قضاوت هغه مهم میکانیزمونه دی چې د سیاسی سیستم د حساب ورکونې او اصلاح بهیر پیاوړی کوی. د دغه بهیر له لارې سیاسی سیستم کولای شی خپلې تېروتنې وپېژنی، د خپلو فعالیتونو له پایلو زده‌کړه وکړی، سرچینې په اغېزمن ډول وکاروی او خپلې پالیسۍ د ټولنې له بدلېدونکو اړتیاوو سره برابرې کړی.

په لنډه توګه، د غبرګون او اصلاح بهیر هغه میکانیزم دی چې سیاسی سیستم د خپلو فعالیتونو پایلې درک کوی، خپلې نیمګړتیاوې اصلاح کوی او د ټولنې د اړتیاوو په وړاندې د ځواب ویلو وړتیا پیاوړې کوی.

نور محمد غفوری

(پاته برخه لری)

۱۲/۱۱/۲۰۲۶م