پیوسته به گذشته :
.
از هر سو که بنگریم و به هر تیوری اجتماعی- سیاسی که نگاه کنیم اصل در هر جامعه ی مردم است. بدون حضور و مشارکت فعال مردم هر حکومتی که می خواهد باشد دیر یا زود از بین می رود. دولت ها تا زمانی می توانند به حیات خود ادامه دهند که یا با شیوه های استبدادی و یا با اقناع و اعتماد مردم را در کنار خود نگه دارند. اما این حفظ قدرت تاریخ مصرف دارد. دولت هر قدر قوی هم باشد نسبت به کل جمعیت یک کشور اقلیت کوچکی را می سازد. شرایطی هم در تاریخ دیده شده است و همین اکنون مشهود است که همآهنگی و همسویی دولت و مردم در عرصه های فرهنگ، اقتصاد، ترقی، پیشرفت و همکاری نوعی بافت سیاسی و اجتماعی ایجاد می کند که جامعه را یکپارچه و متحد نگه می دارد.
هرات خوشبخت بود که در سال های ۱۳۲۰ شمسی در چنین موقعیتی قرارگرفت. از یک سو تاجران و سرمایه داران هراتی توانستند با ایجاد بانک ملی، تهداب صنایع و انرجی امروزی را بگذارند و از سوی دیگر برای ولایت هرات مصدر خیر و برکت باشند. دهه ۱۳۲۰ را با آن که با جنگ دوم جهانی و محدویت تجارت و فعالیت های اقتصادی همراه بود، می توان دوران شکوفایی هرات تعریف کرد. در این دوره شخصیتی با تدبیر و آگاه به نام عبدالله ملکیار نایب الحکومه هرات تعیین شده بود. این فرماندار فرهیخته شاید از نادر حاکمان دوران خود و پس ازان باشد که نبض جامعه را در دست داشت و موفق شد مردم را با خود همسو و هم پیمان گرداند. ملکیار تمام روسای ادارات دولتی را از میان نخبه گان خود هرات برگماشت. این طور دل مردم به دست آورد. آنگاه تاجران و سرمایه داران هراتی را با خود همراه ساخت و هرات را تا حد مقدور آباد کرد. آن چه در این جریان مهم است بهره برداری از امکانات، استعدادها و ظرفیت های بومی است. ملکیار نشان داد که در صورت خدمت صادقانه، مردم از حکومت پشتیبانی می نمایند و به هر گونه همکاری مفید و مردم شمول سخاوتمندانه سهم می گیرند.
زنده یاد محمد وزیر کروخی به خط نستعلیق زیبای خود کتابی نوشته است زیر عنوان “هرات در عهد ملکیار “. امیدوارم این کتاب با تیراژ بزرگ چاپ شود و هراتیان و مردم افغانستان ازان بهره مند گردند. خلاصه می توان گفت که تاجران هراتی در روشنی توجه عبدالله ملکیار در ابعاد گسترده ساختمانی و پیشرفت اقتصادی فعال با حکومت وقت همکار گردیدند. شرکت های تجارتی و سهامی ایجاد شد. هرات از اولین شهرهایی بود که برق آورد. ساختمان شهر نو هرات سرعت یافت. از مرکز کدام بودجه اختصاصی در دسترس نبود. با سهمگیری تاجران و سرمایه داران هراتی مکتب ها با لوازم مورد نیاز مجهز شدند. برای کودکان خانواده های فقیر قلم و کتابچه و کتاب رایگان توزیع می شد. کتابخانه تاسیس شد. سینما و عمارت تیاتر بر پا شد. استدیوم و مکان های ورزشی آباد گشت. مناطق بزرگی سرسبز گردید و پارک های زیبایی احداث شد. از آن جمله اند، پارک ولایت که اینک به نام ملکیار مسمی شده است، پارک تخت صفر، پارک و باغ شیدایی، باغ میرداود، باغ مدرسه گوهر شاد که پسانتر به پارک زنانه تبدیل شد. در این میان کار مهم دیگر مرمت و احیای ساختمان های تاریخی هرات بود. از جمله، بازسازی کامل مسجد جامع بزرگ هرات با احیای صنعت کاشی سازی، سنگ تراشی، گج بری و غیره. اعمار سه جاده سه سمت مسجد جامع، بازسازی زیارت امام فخر رازی، بنای آرامگاه امیر علی شیر نوایی، اعمار بنای زیارت ملا حسین کاشفی، اعمار مسجد زیارت مولانا عبدالرحمان جامی، اعمار فخرالمدارس هرات، ساختمان هتل هرات، ساختمان هتل و حمام های چشمه آب گرم اوبه، بازسازی زیارت خواجه معین الدین چشتی، اعمار ساختمان های ادارات دولتی در شهر و اولسوالی ها، احداث جاده ها به شمول جاده ولایت – میرداود به طول ۳۵ کیلومتر و غرس چهار قطار ناجو در دو سمت جاده، ساختمان عمارت ها و کاروانسراهای تجارتی نو، تاسیس شرکت پشم و پنبه، تاسیس مکتب های حرفوی، تاسیس شرکت ارزاق و شرکت عمرانات. برای نخستین بار در هرات کوره خشت پزی دورانی هندی احداث گردید و به کار افتاد. شرکت عمرانات یا به قول هراتیان شرکت پخت و مصاله در یک جریب زمین کوتی های جدیدی اعمار کرد و به نرخ هر کوتی ده هزار افغانی و بیشتر به فرهنگیان و بزرگان مردمی هرات آن هم به اقساط فروخت. در هرات نوعی همسویی و سازگاری میان حکومت و مردم برقرار شده بود. مردم خود را آزادتر احساس می کردند. تاجران هراتی هم با دست گشاده سخاوت داشتند. به دعوت ملکیار یا داوطلبانه در تمام فعالیت های ساختمانی و احداث تاسیسات فرهنگی سهم فعال می گرفتند. در هرات اولین سینما ساخته شد و به کار افتاد همچنان که عمارت تیاتر هرات به نام صحنه تمثیل. کلوب ادبی از پیشرفت چشمگیری برخوردار گردید. مردم به حکومت اعتماد داشتند و حکومت نیز از پشتیبانی مردم برخوردار بود. در امور دولتی و اداری نظم مناسبی تامین شده بود. زیرا در راس ادارات برگزیده گان هراتی قرار داشتند و بوروکراسی و فساد اداری تا حد زیادی مهار شده بود. در این میان تجربه اعمار جاده های سه سمت مسجد جامع در هرات جالب است. گفتم که هیچ بودجه دولتی برای اجرای این کار وجود نداشت. اعمار جاده جنوبی را حاجی سید محمد قناد که زمیندار کلانی بود و صاحب جایدادهای متعدد شهری به شمول بازار سرپوشیده کنار حوض چهارسو، تیمچه حاجی سید محمد قناد، و خود ساکن این محل، بر عهده گرفت. جاده سمت غربی را که هنوز درازتر و مهمتر از جاده سمت جنوبی بود عبدالخالق خان ساخت و جاده سمت شمالی با مشارکت ریاست بلدیه و مردم اعمار گشت. پدر می گفت، در شروع سال های ۱۳۲۰ شمسی بازارها سرپوشیده بودند و نیم جان. می گفت، اگر از دروازه خوش در شرق شهر هُو می کشیدی از دروازه عراق در غرب شهر پژواک صدای خود را می شنیدی. مثل آهنگ امیرجان صبوری، شهر خالی کوچه خالی جاده خالی….مردم خیلی فقیر بودند. باز هم پدرم می گفت حتا در خانه ارباب ده که مالک باغ و زمین بود اگر هفته یک بار کچیری ارزن می پختند عید می بود. فقر فرهنگی ازین هم بدتر بود، در حدود یک در صد مردم سواد خواندن و نوشتن محدودی داشتند.
در عین حال بلدیه و مردم همکاری کردند. خانه های زیادی در جریان احداث جاده ها ویران گردید. بلدیه به صاحبان خانه های ویران شده در شهر نو یک نمره زمین می داد که بزرگتر و مرغوب تر از خانه گلین پیشین بود. حق اولویت از دکان های جدید نیز به مالک زمین تعقل می گرفت. اگر کسی نمی خواست زمین بگیرد از صندوق استملاک بلدیه پول زمین تادیه می شد. قیمت آن توسط هیئتی با کسب رضایت مالک تعیین می گردید. پول صندوق استملاک را تاجران هراتی تادیه می کردند. گاهی فکر می کنی که این اقدامات همه رویایی بوده اند. حکومت به مردم اعتماد داشت و مردم به حکومت که با اطمینان از سخاوت و همکاری دریغ نمی کردند. گاهی موضوع ساختمان دولت به مباحث گسترده و عمیق فلسفی و سیاسی و جامعه شناسی و چی و چی بر می گردد در صورتی که اگر نه از بالا که از تجربه های پایین هم بکوشیم بیاموزیم حل مساله آسان تر می شود، فقط به یک شرط: حاکم باتدبیر و کار به اهل کار سپردن بر پایه ی لیاقت و اعتماد.
ادامه دارد . . .
جناب استاد غیرت عزیز ، از خاطرات ومعلومات ارزنده ِ تان ممنونم ، در امان پروردگار باشید.
باعرض حرمت
قیوم بشیر هروی