هویت وفرهنگ هرات ازکجا ریشه می گیرد (بخش سیزدهم)
( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : جمعه مؤرخ ۱۰ میزان ( مهر ) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۲ اکتوبر ۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
—————————————————————————————————————————————————-
هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد
تاجران و سرمایه گزاران هراتی
========================
پیوسته بگذشته :
.
سه همزاد نامدار و همکار پرکار
.
برای این که بحث به نیکویی فهم شود به امریکا سری بزنیم. امریکا امروز را چه کسانی به بزرگترین قدرت جهان تبدیل کردند؟ روسای جمهور؟ خیر. چند انسان با استعداد، پرکار و سختکوش بودند که امریکا را ساختند. در پایان قرن نزدهم و اوایل قرن بیستم چهار، پنج شخصیت بزرگ سیمای امریکا و جهان را تغییر دادند. راکفلر بود که با استخراج نفت و تاسیس شرکت استندرد آیل موفق گردید امریکا را از تاریکی برون آورد و چراغ هر خانه را روشن کند و سپس این انرجی را به کارخانه ها و عراده جات بدهد و بدین گونه چرخه پیشرفت شتابناکی را مساعد سازد. ج.پ. مورگان بود که با گسترش خدمات بانکی در حقیقت یک دالر را ده دالر و بیست دالر ساخت و به شرکت ها و متشبثین اقتصادی وام های ارزان تهیه کرد و میلیون انسان را به سوی کار و زنده گی رهنمون شد. کارنیگی بود. انجینر بود و پیشگام و دریافت که جهان با پولاد تغییر می کند. اولین پل پولادی را در امریکا ساخت و ازین جا حرکت غول آسای او شروع شد. کارخانه های ذوب آهن تاسیس کرد. راه آهن و پل ساخت. از برکت رشد صنعت پولاد انقلابی در ساخت و ساز رونما گردید و آسمانخراش پدید آمد و امریکا را روی چرخ آورد. هنری فورد بود که با اختراعات و سختکوشی خود توانست پیشرفت صنایع اتوموبیل را چنان به سرعت تغییر دهد که هر خانواده امریکایی صاحب موتر باشد. او فیته متحرک تولیدی را ایجاد کرد که سرعت تولید انواع ماشین و آلات و بازدهی کار را در سطحی عالی تر بالا برد. ادیسون و تسلا بودند که برق را همه گانی ساختند و چراغ آوردند و شرایط انتقال برق را اختراع کردند. تمام این دستاوردها از برکت آزادی و تامین استقلال عمل بخش خصوصی به دست آمد.
اقتصاد زیر بنای سایر نهادهای هستی بشر است. کاخ های رو بنایی هنر و فرهنگ، دانش و علوم بر بنیادهای محکم اقتصادی می تواند شکوفان شود. فقر انسان را بیچاره و از نگاه ذهنیت خلع سلاح می کند. فقر انسان را خرافی و احمق می کند. آدم گرسنه تمام اندیشه اش فقط در باره ی یک لقمه نان است. تمام حجم ذهن انسان فقیر گرسنه را نان پر می کند. آن چه انسان ها را از فقر نجات می دهد و به خوراک و پوشاک و رفاهیت می رساند، کار، تولید و تجارت است. در روزگار ما سخن ازین هم فراتر است. دانش و تکنولوژی ثروت می آفریند. برخی می گویند این جغرافیه است که ثروت و رفاهیت می آورد زیرا در زمین معدن است، انرجی نهفته است و خاک و آب و هواست که همه می توانند منابع فراوانی را در دسترس بگذارند. اما کشورهایی هستند که جغرافیه ناتوانی دارند و ثروتمند اند و مردم آن در رفاهیت به سر می برند. عمده ترین منبع ثروت در روزگار ما منابع بشری است. دانش و تکنولوژی است. ولی دانش و تکنولوژی هنگامی به نیکویی کار می دهد که حکومتی مردم سالار و خدمتگار در کشور قوام یافته باشد.
از بحث دور افتادم سخن بر سر تاجران و سرمایه گزاران مبتکر هراتی است که نقش مهمی در تاریخ اقتصاد وطن بازی کرده اند. عبدالمجید خان هراتی زابلی انسانی که سزاوار است نه فقط در مورد او کتاب یا کتاب هایی نوشته شود، باید فلمی مستند در باره زنده گی، اندیشه و کارهایش تهیه شود تا مردم از وضعیت آن روزگار آگاهی یابند و بدانند که حتی در دشوارترین لحظه هایی تاریخی می شود کاری کرد که تغییر بیاورد.
یکی از ویژه گی های عبدالمجید خان این بود که استعداد و قدرت شناخت و تشخیص آدم های با فکر و فراست را داشت. او هنگامی وزیر اقتصاد شد گروهی از فعال ترین آدم های آن دوران را گرد آورد. شگفت می نماید، نه در چارچوب وزارت که زیر چرخ و دنده های
بوروکراسی این آدم ها را به عروسک ها تبدیل کند بل در عرصه اقتصاد، تولید و تجارت.
اشخاصی مانند دوست محمد خان ایماق، محمد کریم خان شمس، جعفر جان مختار زاده، غلام حیدرجان مختارزاده، صلاح الدین سلجوقی، محمد امین خان و …. در تیم عبدالمجبد خان هر کدام از یک سو هدف واحدی را که همانا ترقی اقتصادی و پیشرفت افغانستان بود، پیگیری می کردند و از جانب دیگر مستقل بودند و در کار خود با ابتکار و مسوولانه می کوشیدند بهبودی و رونق بیاورند. به یک دیگر اعتماد داشتند. همکار و همسو اهداف واحدی را پیگیری می کردند. . عبدالمجید خان هنگامی وزیر اقتصاد تعیین شد به نیکویی می دانست که بایست در بیداری ذهنیت جامعه رسانه ی قوی تاسیس شود. نشریه ثروت را پایه گزاری کرد. نخستین مدیر مسوول این نشریه صلاح االدین سلجوقی نویسنده ی توانا، وطندوست قوی فکر و قوی دل و کاردانی با تدبیر بود. این طور عبدالمجید خان، دوست محمد خان ایماق و صلاح الدین سلجوقی هر سه در سال ۱۸۹۶ در هرات چشم به جهان گشودند. و در تمام عمر دوستی و رفاقت خود را دوام بخشیدند. امسال ۲۰۲۶ هر سه صد و سی ساله شده اند. یاد شان را گرامی بداریم. مبادا فراموش گردند.
دوست محمد خان ایماق در یک خانواده نظامی پا به جهان نهاد. در آغاز جوانی در سمت سرکاتب لوازم یک قطعه عسکری در هرات خدمت می کرد. در حقیقت همان راه پدر را در پیش گرفت. مردی با سواد و اهل کوشش و کنجکاوی بود. به تجارت پرداخت و به سرعت ترقی کرد و ثروت هنگفتی به دست آورد. ولی فقط در اندیشه سود بیشتر نبود. ایماق می خواست که با بهره گیری از سرمایه در جامعه تغییر بیاورد. به نیکویی فهمیده بود که بنیاد پیشرفت معاصر را انرجی برق تشکیل می دهد. تمام گونه های فعالیت های انسانی در صورت تامین برق به سرعت می تواند ترقی کند. به سرمایه شخصی خود از شرکت زیمنس در المان دو کارخانه برق خریداری کرد. ماشین و آلات و لوازم مربوطه را به هرات آورد. همزمان شماری انجینران و کارگران المانی را استخدام کرد که در نصب و فعال ساختن کارخانه برق حرارتی در شهر هرات و کارخانه برق آبی در روستای جلوارچه کارکنند و کارگران محلی را آموزش دهند. کارخانه برق حرارتی در دامنه شمالی باره هرات ساخته شد. در شهر نو. طور معترضه می خواهم نکته جالبی را در مورد تاجران پیشگام و مبتکر هراتی بیاورم. هنگامی شاگرد لیسه سلطان بودم در جاده ولایت هر ساختمانی برای من پیامی داشت. به ویژه کوتی محمد کریم خان شمس که به کوتی رییس اتحاد شهرت داشت. و فرزندانش در لیسه سلطان درس می خواندند و با آنان آشنایی داشتم. این خانه در بین باغ بزرگی ساخته شده بود. در بین جاده ولایت و جاده مخابرات – امروز گمان می کنم نام دیگری با دریغ بر آن نهاده اند. چه مردمی هستیم، دایم تاریخ را از دم نظر خود پاک می کنیم – در شرق کوتی رییس اتحاد جاده ایست که جاده ولایت و جاده مخابرات را با هم وصل می کند. کوتی رییس اتحاد از سه سمت با جاده های شهری محاط بود. پس ازان به سمت غرب یک خانه دوطبقه بزرگ موقعیت داشت. در امتداد دیوارهای آن درختان ناجو قدکشیده بودند. این خانه نیز در ساحه کلانی ساخته شده بود و به یکی دیگر از تاجران نامدار هرات حاجی عبدالخالق خان تعلق داشت. بعد ازان خانه دیگری بود به همین وسعت و بزرگی. در گوشه شمال شرقی این خانه برج مقبولی بود که گمان می کردم کفترخانه است ولی مانند کمترخانه سوراخ سوراخ نبود. مدت ها نمی دانستم که این برج برای چه ساخته شده است. سال ها گذشت تا دانستم این برج ترانسفارمر برق بوده است. و این کوتی دوست محمد خان ایماق است. اگر در نظر بگیریم که کارخانه های برق ایماق در هرات در حدود نود سال و اندی پیش تقریبن همزمان با شرکت جنرال الکتریک امریکا ساخته شده اند، آن گاه قله های بلند اندیشه های پیشرفت و ترقی تاجران بیدار مغز و بیدار دل هراتی را به نیکویی در می یابیم. دوست محمد خان ایماق نخستین بار چاپخانه به هرات آورد. در کابل فابریکه حجاری و نجاری را ساخت که امروز نیز در نزدیک ده مزنگ موجود است و ورکشاپ های ترمیم عراده جات جنگلک را. دریغ در سال ۱۳۲۷ هنگامی که فقط پنجاه و دو سال داشت وفات یافت.
این تجربه جدیدی بود که نشان می داد در سرزمین ما چه نیروی بزرگی در آب ها نهفته است. کوه ها که تمام بخش های مرکزی و شرقی افغانستان را پوشیده اند بسان بامی بزرگ با ذخیره گاه های یخچال ها و چشمه هاست که در هر سمت آن دریاها به گونه ناودان ها جاری اند. هر ناودان نظر به موقعیت و سرکوب آب حامل ده ها، صدها و هزاران کیلوات برق است. ده هزار چنین نیروگاه هایی افغانستان را با شبکه برق سرتاسری می پوشاند. وانگهی ساختن نیروگاه کوچک برق آبی به سرمایه گزاری هنگفت و زمان طولانی نیاز ندارد. به سرعت برپا می شود و به بهره برداری می رسد. نیروگاه های بزرگ برق از یک سو سرمایه گزاری های بزرگی را می طلبند و از جانب دیگر انتقال کبل برق در فاصله های طولانی کلی هزینه بردار است و ضایعات بسیار دارد و نگهداری یا حفظ و مراقبت آن پر خرج است. بگذریم از این که پیوسته به پرزه جات و به روزرسانی ماشین ها و لوازم باید پرداخت که نیز مصارف زیادی را در پی دارد. مردم ما برای که بتوانند این انرجی بی پایان ارزان را در خدمت بهسازی زنده گی در همه عرصه ها فعال سازند فقط به دانش امروزی نیاز دارند. در هر دانشگاره افغانستان در پهلوی فاکولته های تکنولوژی شعبه برق هم باید وجود داشته باشد تا بشود به انواع انرجی قابل تجدید آفتاب، باد، آب دست یافت و حتی هرچه سریع تر به انرجی هسته ای رسید.
اگر ابتکار و اقدام به موقع و نهایت مفید زنده یاد دوست محمد خان ایماق موسس و سرمایه گزار نخستین دو کارخانه برق در هرات توسط تاجران هراتی ادامه می یافت امروز هرات به برق وارداتی و مشکل هایی که ازین ناحیه بر می خیزد، رو به رو نمی شد.
ادامه دارد . . .
جناب استاد غیرت عزیز خاطرات زیبای تان جاودانه باد ، ممنون که با خوانندگان ۲۴ ساعت شریک ساختید.
باعرض حرمت
قیوم بشیر هروی