آنجا که خیال حیرت آمد (بخش دوم )
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : سه شنبه مؤرخ ۱۰ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
—————————————————————————————————————————————————
آنجا که خیال حیرت آمد
در ضرورت شناخت مکتب هنری هرات
********************************
مکتب هرات بی همتاست….
در هنر کتاب آرایی یعنی تلفیق خوشنویسی با نگارگری مینیاتور و نقاشی، بیشتر دیوان شعرای متقدم در هرات باز نویسی شد که پیشتر به معرفی حدود چهل اثر ارزشمند از دیگر نخبگان و چهره های ماندگار و سرشناس که آثار سترگی آفریدند پرداختم.
با توجه باینکه هنوز صنعت چاپ و نشر اختراع نشده بود کتاب آرایی در مکتب هنری هرات دو مزیت عمده را داشته است،
نخست اینکه باز آفرینی نسخه های جدید از متون فرهنگی قدما – از نابودی،حذف و دستبرد و تحریف آثار آنان جلوگیری می نمود
ثانیاً اینکه نگارش،و آفرینش آثار جدید در قرن نهم هجری را هم تماما در بر گرفت و برای امروز ما به یادگار نهاده است.
کشف رنگهای گیاهی و طبیعی بیشتری در همین دوران باعث دگرگونی در انواع هنر ها و زمینه ها گردید.
بطوریکه تولید کاغذ،، زر افشان هرات،،انواع مرکب سیاه خالص و دیگر رنگهایی نایاب مانند عنابی،لاجوردی، طلایی و زیتونی تیره در هنرکده [رنگ ریزان] هریوا به شغل تخصصی و فوق العاده حساس بدل گشته بود.
.
.
تذهیب نگاری، جواهر نشانی و جلد سازی هم در مکتب هرات رواج گسترده ای درین عصر یافت.
بطوریکه سر فصل های آغازین صفحات رسالات،کتب و جزوات را در آن زمان به هنر تذهیب آراسته واین هنر را به تکرار می توان در نام سور مبارکه قرآن ودیگر صحف و کتب دینی مشاهده نمود.
در هنر تذهیب هرات استفاده از رنگهای طلایی و لاجوردی و طلای ناب واقعی یک استثناء شمرده می شود که آگاهان امور هنر به اسرار آن واقف ومبدع این آرایه هنری را هراتیان هنر دوست میدانند.
این رنگهای افسونگر پای خودرا تا خانه های زیبا و دیدنی ثروتمندان، دولتمردان و حکام پادشاهان باز نمود و شکوه آفرید.
.
هنر خانه آرایی ؛
در قدیم معمولاً معماری خانه های شهری با مهمانخانه، سراچه و طاقچه ها همراه بود.
در مهمان خانه هرات رسم بر آن بود که زیباترین فرش ها، رنگ آمیزی ها، گچبری ها و افسونگری های نقاشان خطاطان ونگار گران را در هم آمیزند و با وارد شدن فرد در آن جایگاه، ذهن اورا در وهله نخست به تسخیر گرفته و تا ساعتی به تفکر و تعمق دران بیت شعر منتخب و نقاشی و طراحی وادارند و مشغول این هنر درباری بود و کم کم درابعاد یک اتاق کار،یا مهمان خانه و یا سر در طاقچه و گاهی سردر بیرونی خانه های اشراف و بزرگان و مشاهیر شهر خودنمایی می نمود.
در عصر حاضر استاد محمد سعید مشعل،این هنر اشرافی را – مردمی و به اصطلاح سیاسی خودش،، عوامگرا،، ساخت.
آفرینش های هنری او و شاگردانش در سالن تجمعات ساختمان اداری ولایت هرات، مبین این واقعیت هست که هنر در ذات، ریشه و روح روان یک ملت می تواند معجزه گر و درمانگر باشد.
باری من در آخرین مصاحبه بیاد ماندنی با استاد محمد سعید مشعل در سی سال قبل که در خانه شان صورت گرفت از استاد درین رابطه سوال نمودم و اینکه چرا به درخواست عبدالحق خالقیار والی وقت پاسخ مثبت داده است؟
استاد مشعل در حالی که،، سمعک،، گوش خودرا جابه جا نمود گفت:
من با آن پیشنهاد ،خودم تا صد سال دیگر از فراموشی و نابودی این هنر در حال زوال جلوگیری نمودم.
.
.
در هنر خانه نگاری سالون ولایت هرات – من و شاگردانم از چهار هنر تقریباً در حال فراموشی شامل منبت کاری، کنده کاری، تذهیب نگاری و مینیاتور کهن بهره گرفتیم و در عین زمان در یک فضای مهندسی شده با بتون و آهن و سیمان بوسیله هنر گچبری فضای داخلی آن را دگرگون و در اشکال سنتی هنر های یاد شده مقید ساخته و اعتبار بخشیدیم.
استاد مشعل غوری همچنین به هنر قدیمی سوخت و معرق کاری روی دربها، صندلی ها، کلکینچه ها و دروازه ورودی این یادگار
هنری اشارت نمود و آنرا تجسم سرزندگی، پویایی و نشاط آفرینی مکتب هرات خواند.» و ادامه داد:
نابغه ی چون استاد کمال الدین بهزاد، نگار گری ومیناتور شرقی را از حالت خشک و عادی در پیکره بندی خارج و بجای آن زندگی روزمره مردم عادی، صوفیان، معماران، کاریگران، حاکمان و ادیبان را با جزییات ذهنی خودش با مظاهر روان شناختی، جامعه شناسی و انسان شناسی عصر خودش در آمیخت و وارد مینیاتور هرات نمودو سپس با نجوای آهنگین استاد مشعل در حالیکه از پنجره خانه اش به آغاز غروب در شام دل انگیز به خون غنوده هرات می نگریست چنین برایم زمزمه نمود؛
به رغم مدعی تابنده شمعی روشن است امشب
که از هر شعله اش ، آتش بجان دشمنست امشب
به گرد مشعلی اینجا دو صد پروانه می رقصد
بمیر ای مدعی از غم که عشرت با من است امشب
اصطلاح رنسانس شرق :
بازنگری تاریخی و تعمق بیشتر در عملکرد و بازخوانی مکتب هنری هرات راهگشاست و راه نجات حقیقی و فرهنگیست برای آیندگان
و گذشتگان ما.
رنسانس تیموریان به این دلیل به مکتب هرات اطلاق شد که همزمان با رنسانس اروپایی در آغاز قرن پانزدهم میلادی بوقوع پیوست و آغاز گران آن دست به یک،،نو زایی فرهنگی،، وباز تعریف بنیادین در مفاهیم هنری اروپا و شرق دور زدند.
دلایل اصلی شهره شدن این مکتب را میتوان در تعالیم عطوفت آمیز،، میرک،، و انسان گرایی و [ اومانیسم] درباریان جستجو کرد.
پیش از بهزاد – نگارگری ابزاری برای تزیین کاخها و قصر های امرا ودر مواردی مساجد و خانقاه ها در حیطه ( خطوط اسلیمی) بود.
نقش ونگار اسلیمی به شکل وارونه گلها و گیاهان و نقاشی غیر متعارف پرندگان خوشخوان و حیوانات وحشی روی قالی ها،
قالیچه ها، و هنر،، شعر بافی،، هم اکنون هم رواج و کاربرد دارد.
چون نقاشی در دین اسلام آن حرمت و جایگاه در آیین مسیحیت را ندارد و می بایست جانداران در شکل و شمایل واقعی خود رسامی و نگارگری نشوند لذا هنرمندان پیشکسوت مسلمان از قرون سوم و چهارم هجری تزیینات داخلی درون مساجد را با هنر خوشنویسی و کاشیکاری آمیخته با طراحی گلبرگ ها و اشکال هندسی باغها و گلدانها و جام ها در آویختند و آنرا هنر اسلامی یا مخففتر آن،، اسلیمی،، نهادند.
اما در مینیاتور شرقی قبل از بهزاد، انسان ها بدون چهره ی متمایز نقاشی می شدند.
استاد بهزاد برای اولین بار، مردم عادی، بازاریابان، کارگران، صوفیان و حاکمان و ادیبان را با خطوط چهره و حالت روانی و جسمانی خاص شان وارد هنر مینیاتور نمود و از آن هم پا فراتر نهاد و عقلانیت و تفکر در آثار آفریده اش را گوشزد همگنانش ساخت او کمپوزیسیون (ترکیب بندی )را در نظر گرفت و فضا سازی و زاویه بندی را با منطق ریاضی و پرسپکتیو ( ژرف نمایی) کاشی کاری ها ، بوستان ها و صحرا،طبیعت و حیوانات را در یک تابلو لحاظ کرد.
سیستم کار گاهی یا آکادمیک ایجاد شده در هنر هرات نیز نستعلیق را از یک خط ساده برای کتابت، آنرا به یک شاهکار تجسمی، هندسی و عاطفی تبدیل کرد که خود به تنهائی بار زیبایی شناسی این مکتب را قرن هاست که بدوش می کشد.
آکادمی هنر هرات مکان اصلی آن در عصر شاهرخ و سلطان حسین بایقرا در (باغ سفید) هرات که اینک بخش کوچکی از آن کنسولگری جمهوری اسلامی ایران در شهر ماست،واقع بود.
.
.
در کلان ساختار هنری جهان اسلام هریک از مکاتب هنر اسلامی در تاریخ سهم و جایگاه ارزنده خودرا دارند که درین زمینه پژوهشی
جداگانه لاذم میدانم اما رنسانس هنری هرات بدون مبالغه و گزافه گویی بر همه پیشقدم است.
نخست آنکه مکاتب، روم، مصر، شام وهند تا بخارا، سمرقند،تبریز، شیراز، اصفهان و قزوین از تکامل مکتب هرات منشأ گرفته اند، نی آنکه بخودی خود بر پای ایستاده باشند!
مکاتب سمرقند، تبریز و شیراز، طرح های ساده تر با رنگ های محدود تری کار برد داشتند،
.
.
اما مکتب هرات ویژگی های مثبت مکتب شیراز « لطافت » ومکتب تبریز« صلابت » را گرفت ـ آنها را بهم ترکیب و« اصالت » آفرید و بکمال، جمال و جلال رساند ومرجعی برای مکاتب بعدی شد.
بخش عظیمی از مفاخر ، اسناد مکتوب و منقوش مکتب هرات بدلیل حوادث تاریخی، غارت ها، جنگ و تجاوزات بیرونی ویا اغلب با خرید و فروش های طماعانه امرا، پادشاهان و حاکمان اکنون در قلب اروپا و یا دیگر کشورهای اسلامی نگهداری میشود.
واکاوی، پژوهش و خوانش این منابع برای پژوهشگران و اساتید هنر و ادبیات و فرهنگ امری حیاتی محسوب میشود.
زیرا بدون دسترسی به نسخه های اصل این آثار ، قضاوت ما در قبال مکتب هرات نارسا و ناقص خواهد بود.
اینک به گونه های باقیمانده هنر هرات می پردازم با یادآوری این نکته که تحقیقات بنده درین زمینه اندک وبضاعتم این مقدار بود ؛
معراج نامه:
معراج نامه کتابی بخط،، اویغوری،،است که شبیه سازی های شگفت انگیزی از سفر آسمانی معراج پیامبر اسلام را درخود دارد.
این اثر در کتاب خانه ملی پاریس نگهداری می شود.
بوستان سعدی :
این اثر نهایت زیبا باقیمانده از سال ۸۹۳ هجری قبلاً در شهر کابل از ان محافظت میشد واکنون در قاهره است.
درین اثر ارزشمند هنری امضای استاد کمال الدین بهزاد هروی دیده میشود و اوج ظرافت، لطافت و و انعطاف مکتب هنری هرات را با قدرت نشان میدهد.
صراط السطور :
این اثر عرض نامه صراط السطور در واقع شامل رسالاتی در باب آداب خوشنویسی ـ ترکیب رنگها و مرکب سیاه، انتخاب نی، تراش قلم، نگهداری لیقه ودوات و جای قلمی است که توسط استادان با تجربه هنر خطاطی و خوشنویسی برای
شاگردان و مبتدیان نوشته شده است.
دیباچه مرقع بایسنغری :
سندی بسیار گویا و رسا است اندر تاریخ هنر نقاشی و خوشنویسی آثار برجسته مولانا عبدالرحمن جامی بعنوان خاتم الشعرای خراسان که بزرگترین چهره ادبی فرهنگی مکتب هرات است.
اثر عرفانی و اخلاقی او یعنی،، هفت اورنگ،، شامل لیلی و مجنون – یوسف و زلیخا ـ وکتاب ارزشمند « بهارستان » در همین جغرافیا آفریده شد و توسط هنرمندان پیشکسوت هرات طلا کاری ـ مصور و
مجلد شد.
آثار أمیر علیشیر نوایی :
او که حامی اصلی جامی و بهزاد بود با نگارش دیوانها و ،، خمسه،، مروج بزرگ فرهنگ و هنر در دربار هرات شد.
.
.
رسالات تخصصی موسیقی :
هرات عصر تیموری مرکز تحول بزرگ درموسیقی علمی و عملی بود.
دو رساله بسیار معروف پارسی درین دوره در هرات نگاشته شد که امروز یکی از مراجع اصلی در موسیقی شناسی جهان هستند.
گویند که هرات را نمیتوان تنها در کوچهها،حوض ها، باغها و هوای پاکش جستجو کرد؟
بخشی از روح و هویت این شهر در نغمه های رباب و دوتار جاودانه مانده است!
چنانچه امروز،، ملأ محمد جان،، یک نغمه نیست؟ روایت شهریست که درد عشق، درد فرهنگ و رویا های خاطراتش را به تار های رباب و دوتار هراتی سپرده است.
نغمه ای که با هر زخمه گویی زخمی از پیکر تاریخی اورا دوباره و چند باره زنده می کند!
اکنون هم هرات در آهنگ نوروزی قدیمی [ بیا بریم به مزار….] نفس می کشد وشنیده می شود. داستان عاشقانه و شور انگیزی
از دو دلداده بنام ( عایشه و ملأ محمد ) که با وساطت عادلانه أمیر علیشیر بقول هراتیان به نوایی می رسند.
این فراز موسیقیایی را با معرفی دو رساله بسیار آموزنده از مکتب هرات پی میگیریم ؛
اول :
«( رساله موسیقی کبیر)» این اثر زیبا، تألیف مولانا عبدالرحمن جامی، شاعر،عارف، نویسنده و منتقد بزرگ آن زمان است.
او این رساله را به خواهش جناب أمیر علی شیر نوایی نوشت و بیادگار نهاد.
این اثر خلاصه و تهذیبی از نظرات موسیقیایی صفی الدین ارموی و عبدالقادر مراغه ای می باشد و به بررسی ادوار یا ،، مقامات علم موسیقی،، و ایقاع یا ریتم درین هنر دلنواز می پردازد.
خوبست که یاد آوری شود که مولانا جامی، خانقاه نشینی داشت در طریقت نقشبندیه.
دوم؛
(«رساله موسیقی)» تألیف و تحقیق ماندگار استاد کمال الدین علیشیر بنایی، شاعر و موسیقیدان بر جسته خراسان است که با
أمیر علی شیر نوایی رفاقت و در عین حال رقابتی طنز گونه با هم داشتند.
بنایی این رساله و رسانه جامع را نوشت که بزبان ساده تیوری موسیقی ، پرده گذاری برای ساز ها ، آلات موسیقی – و ساختار،،مقامات ،، دوازده گانه آن دوران را شرح دهد.
این کتاب بارها در ایران و اروپا بصورت تصحیح شده منتشر شده است.
اکنون درین فراز پایانی به معرفی مهمترین مراکز و کتابخانه های که آثار شاخص مکتب هرات را در خود نگهداری می نمایند می پردازیم !
کتاب خانه بزرگ بریتانیا:
کتابخانه سلطنتی بریتانیا در لندن مخزن بی نظیر ترین کتب مکتب هنری هرات ـ از جمله نسخه گرانبهای خمسه،، نظامی،، بتاریخ ۸۹۹ قمری با مینیاتوری های منسوب به استاد کمال الدین بهزاد و خطوط نستعلیقسلطان علی مشهدی و همچنان نسخه مشهور
شاهرخ نامه تیموری است.
همین طور در موزه های ویکتوریا،، آلبرت،، و بریتیش موزیم – حاوی صد ها قطعه مرقع، و مینیاتور های تک برگی است.
به همین ترتیب ابزار فلز کاری شده، انواع کاشی های ساخت هرات، کتاب های جلد چرمی عصر تیموری و برخی سنگهای قیمتی است.
پاریس :
کتاب خانه ملی فرانسه میزبان شاهکار مطلق هرات یعنی،، معراج نامه شاهرخی،، است که بخط اویغوری و شیوه نستعلیق هرات مکتوب شده و نقاشی های حیرت انگیزی از سفر آسمانی پیامبر اسلام،ص، در شب شکوهمند معراج دارد.
همین طور نسخه های متعددی از دیوان مولانا عبدالرحمن جامی و أمیر علیشیر نوایی درین کتابخانه وجود دارد که با بهترین
شیوه ممکن از آنها محافظت می شود.
موزه لوور پاریس :
تالار و مجموعه هنر اسلامی آن مملو از صفحات جدا شده از مرقعات هرات، سفالینه ها و اشیاء فلزی مینیاتوری شده دوران تیموری های هرات است.
آمریکا :
موزه هنر های،، بوستون،، و موزه متروپولیتن نیویورک در آمریکا دارنده شاهکارهای چون نسخه،، منطق الطیر،، شیخ فریدالدین عطار نیشابوری مصور شده در مکتب هرات و برگ های پراکنده از ( خمسه نظامی گنجوی) است.
ترکیه :
کتابخانه و موزه کاخ ،، توپکاپی،، استانبول در کشور تاریخی ترکیه بزرگترین و غنی ترین مرکز نگهداری آثار برجسته مکتب هنری هرات در جهان است.
بدلیل تصرفات و نفوز امرای عثمانی، بسیاری از شاهکارهای هنری هرات و از جمله ،، شاهنامه معروف بایسنغری،، مرقعات
استاد بهزاد و دیوان مولانا نورالدین عبد الرحمن جامی درین موزه نگهداری می شود.
آلمان :
کتاب خانه دولتی برلین مجموعه بزرگی از قطعات و مرقعات خوشنویسان هرات از جمله میر علی هروی و ،،شفیعا،، را دارد.
مصر :
مجلس یوسف و زلیخا – شاهکار استاد کمال الدین بهزاد را در قلب خود دارد.
این اثر که در نسخه نگارش یافته ـ بوستان سعدی ـ در سال ۸۹۳ هجری ترسیم شده و اکنون در « دارالکتب قاهره »از آن محافظت می کنند، عالی ترین تجلی رنسانس هنری فکری،، شرق،، محسوب میشود. بهزاد درین تابلو، گره کور یک داستان دینی و مذهبی مسلمانان و قبطیان رابه یک شاهکار روان شناسی انسانها مبدل کرده است.
روسیه :
موزه ارمیتاژ،، سنت پترزبورگ،، روسیه به دلیل همسایگی تاریخی با خراسان قدیم، برخی از کهن ترین ظروف فلزی و مسی ـ و نسخه های نادر مکتب هرات را درخود دارد.
آثار تاریخی و اشیای عتیقه فلزی مینیاتوری شده هرات که در فتوحات روسها در آسیای میانه و یا تبادلات دیپلماتیک جا بجا شده اند درین موزه تاریخی نگهداری می شوند.
این ثروت پراکنده در گیتی، شناسنامه هنر ماست، بازنگری و واکاوی درین آثار که در موزه هنرهای غرب و شرق جهان است،
اوج ظرافت لطافت و زیبایی هنری سرزمین مارا نمایندگی می کنند.
.
.
بلی! نقاشی های حیرت انگیز هرات با قلم سحر انگیز،،بهزاد،، با عرفان مولانا جامی، سعدی، مولانا ی بلخی، لسان الغیب حافظ شیرازی ووو به جهانیان شناسانده ایم ـاین رویکرد یک استراتژی هوشمندانه و صبورانه با مهندسی آگاهانه بود تا چراغ مکتب هنری هرات بخاموشی نگراید.
هشتم سنبله / شهریور ۱۴۰۵
آخر اگست ۲۰۲۶
رفیع اصیل یوسفی.
جناب آقای اصیل یوسفی عزیز از مطلب بسیار زیبا و ارزنده ی تان صمیمانه تشکر نموده ، سعادتمندی و کامگاری شما را تمنا دارم.
باعرض حرمت
قیوم بشیر هروی