===============
نور محمد غفوری
د جلاوطنه حکومت د جوړېدو موضوع په افغانستان کې له څه مودې راهیسې د سیاسی بحثونو یوه برخه ده. په دې موده کې بېلابېلو سیاسی څېرو او ډلو له هېواده بهر د افغانستان د حکومت، موقت حکومت او یا د یوه بدیل سیاسی جوړښت د رامنځته کولو ادعاوې کړې دی. له همدې امله، د دې موضوع څېړنه باید یوازې د سیاسی شعارونو او د افرادو د ادعاوو تر کچې محدوده نه شی؛ بلکې حقوقی، سیاسی، ټولنیز، فرهنګی او په ځانګړی ډول د مشروعیت او استازیتوب اړخونه یې باید په جلا او تحلیلی ډول وڅېړل شی.
ما په تېرو لیکنو کې د جلاوطنه حکومت د ماهیت، اقتصادی او ټولنیز ـ کلتوری اړخونو په اړه بحث کړی دی. په دې لیکنه کې غواړم د جلاوطنه حکومت ټولنیز ـ کلتوری مشروعیت او د استازیتوب د دعوې اعتبار وڅېړم؛ یعنې دا چې که له هېواده بهر یو سیاسی جوړښت د افغانستان د حکومت یا د افغان ملت د استازیتوب دعوه کوی، د دې دعوې لپاره کوم ټولنیز او فرهنګی بنسټونه اړین دی؟ له افغانانو سره یې واقعی اړیکه باید څنګه وی؟ او تر کومه ځایه کولای شی د افغانستان د متنوع ټولنیز او فرهنګی واقعیت استازیتوب وکړی؟
په بل عبارت، اساسی پوښتنه یوازې دا نه ده چې څوک ځان جلاوطنه حکومت بولی؟ بلکې دا ده چې څوک، د کومو خلکو په استازیتوب او پر کومو ټولنیزو او فرهنګی بنسټونو د دغه استازیتوب دعوه کوی؟
له همدې زاویې، په دې لیکنه کې هڅه کېږی چې د جلاوطنه حکومت د ټولنیز ـ کلتوری مشروعیت مهم عناصر، له ډیاسپورا او مدنی ټولنې سره اړیکې، د ملی هویت او فرهنګی تنوع د ساتنې مسئله، د ټولنیز پیوستون اړتیا، او د سیاسی ادعا او واقعی ملی استازیتوب ترمنځ توپیر وڅېړل شی.
جلاوطنه حکومت یوازې یو سیاسی نوم نه دی
په عامه بحثونو کې کله ناکله داسې انګېرل کېږی چې که یو شمېر سیاسی کسان له هېواده بهر راټول شی، مشرتابه اعلان کړی او د حکومت نوم پر ځان کېږدی، نو ګواکې جلاوطنه حکومت یې جوړ کړی دی. خو له علمی او حقوقی پلوه موضوع تر دې ډېره پېچلې ده.
د جلاوطنه حکومت اساسی مسئله استازیتوب او مشروعیت دی. په نړیوال حقوقی ادبیاتو کې حکومت په جلاوطنۍ کې هغه ځانګړی حالت دی چې یو سیاسی یا دولتی جوړښت د خپل هېواد له خاورې بهر فعالیت کوی او د دولت د استازیتوب دعوه لری. خو یوازې ځان حکومت اعلانول په اتومات ډول نړیوال حقوقی حیثیت نه رامنځته کوی. د داسې جوړښت د اعتبار په ارزونه کې د هغه د استازیتوب، مشروعیت، نړیوالې پېژندنې او له خپل ملت سره د اړیکو مسئلې اهمیت لری. له همدې امله، د افغانستان له پاره د جلاوطنه حکومت د بحث لومړۍ پوښتنه باید دا نه وی چې «څوک ولسمشر دی؟»؛ بلکې دا وی چې دا جوړښت د چا استازیتوب کوی، د کومو خلکو رضایت ورسره دی، کوم سیاسی او ټولنیز بنسټ لری، او د افغان ملت له فرهنګی او ټولنیز واقعیت سره یې اړیکه څه ده؟
ټولنیز ـ کلتوری اړخ څه معنا لری؟
د جلاوطنه حکومت ټولنیز ـ کلتوری اړخ یوازې د فرهنګی مراسمو، کنفرانسونو او اعلامیو تنظیمول نه دی. د دې اړخ اصلی موضوع دا ده چې یو له وطنه بهر سیاسی جوړښت څنګه کولای شی د خپل ملت له ټولنیز او فرهنګی ژوند سره اړیکه وساتی، ملی هویت پیاوړی کړی، د خلکو ترمنځ د پیوستون زمینه برابره کړی او د یوې ګډې ملی راتلونکې تصور رامنځته کړی.
په دې معنا، ټولنیز ـ کلتوری فعالیتونه لږ تر لږه پنځه اساسی برخې لری:
لومړی: د ملی هویت ساتنه؛
دویم: د ټولنیز پیوستون پیاوړتیا؛
درېیم: د ژبو، ادبیاتو، تاریخ او فرهنګی میراث ساتنه؛
څلورم: له مهاجرو او د هېواد له بېلابېلو ټولنیزو قشرونو سره اړیکه؛
او پنځم: د یوه ټولشموله ملی روایت رامنځته کول.
۱ ـ د ملی هویت ساتنه
کله چې یو ملت د جګړې، سیاسی بې ثباتۍ، مهاجرت او ټولنیز انقطاع له اوږدې دورې سره مخ شی، د ملی هویت د دوام مسئله ځانګړی اهمیت پیدا کوی. په داسې حالت کې د جلاوطنه سیاسی جوړښت یوه مهمه ټولنیزه دنده دا کېدای شی چې د افغانستان ګډ تاریخ، فرهنګی میراث، ملی سمبولونه، ژبې او ګډ ارزښتونه وساتی او د نوی نسل له ژوند سره یې وتړی.
خو دلته یو مهم شرط شته: ملی هویت باید د یوه قوم، ژبې، سیمې یا مذهبی ډلې له هویت سره مترادف نه شی.
له همدې امله، په افغانستان کې د جلاوطنه حکومت ټولنیز ـ کلتوری مشروعیت تر ډېره په دې پورې تړلی دی چې د هېواد ټولنیز، قومی، ژبنی، مذهبی او فرهنګی تنوع څنګه تعریفوی؟ ایا دا تنوع د ملی یووالی پر وړاندې ستونزه او د له منځه وړلو وړ توپیر ګڼی، که یې د افغانستان د ګډ ملی هویت طبیعی او نه بېلېدونکې برخه بولی؟ ځکه ملی یووالی هغه وخت د ټولنې د بېلابېلو برخو د ګډ منلو وړ ګرځی چې هېڅ ډله ځان د «اصلی ملت» او بله ډله د حاشیې یا «دویمې درجې» ملت په حیث ونه ګڼی.
۲ ـ د ژبې، ادبیاتو او فرهنګی میراث ساتنه
ژبه او ادبیات یوازې فرهنګی موضوعات نه دی؛ د ټولنیزې حافظې مهم عناصر هم دی. د پښتو، دری، ازبکی، ترکمنی، بلوڅی، پشه یی، نورستانی او نورو ژبو ادبی او شفاهی میراث د افغانستان د فرهنګی جوړښت برخه ده.
د جلاوطنه حکومت ټولنیز ـ کلتوری فعالیت باید د دې میراث د ثبت، ساتنې، ژباړې، خپرولو او نوی نسل ته د انتقال لپاره عملی پروګرامونه ولری. د کتابونو خپرول، ډیجیټل ارشیفونه، علمی څېړنې، د لیکوالانو او څېړونکو ملاتړ، د ماشومانو او ځوانانو لپاره فرهنګی پروګرامونه او د افغانستان د تاریخی میراث مستندسازی د دې برخې عملی وسایل کېدای شی.
خو یوازې فرهنګی مراسم او اعلامیې کافی نه دی. کلتوری سیاست هغه وخت اغېزمن کېږی چې دوامدار بنسټونه، مسلکی کسان او روښانه پروګرامونه ولری.
۳ ـ له ډیاسپورا سره اړیکه
د افغانستان د میلیونونو مهاجرو او کډوالو شتون د جلاوطنه حکومت لپاره هم فرصت دی او هم ازموینه. یو داسې جوړښت چې ځان د افغانانو استازی بولی، باید له خپلې ډیاسپورا سره منظمې او دوه اړخیزې اړیکې ولری. یوازې د غونډو پر مهال د خلکو راټولول او یا د سیاسی اعلامیو لپاره د مهاجرو نومونه کارول د ټولنیز استازیتوب بدیل نه شی کېدای.
واقعی اړیکه هغه وخت رامنځته کېږی چې د مهاجرو نظرونه واورېدل شی، د هغوی مسلکی وړتیاوې تنظیم شی، ځوانانو ته د مشارکت زمینه برابره شی، ښځې او د ټولنې بېلابېل قشرونه په پرېکړو کې ونډه ولری او له ډیاسپورا سره اړیکه د یوې منظمې ادارې او روښانه میکانیزم له لارې ترسره شی.
په دې برخه کې جلاوطنه جوړښت کولای شی د زده کړې، مسلکی شبکو، فرهنګی فعالیتونو، څېړنې او ټولنیز ملاتړ شبکې رامنځته کړی؛ خو دا فعالیتونه باید د سیاسی وفادارۍ د اخیستلو وسیله ونه ګرځی.
۴ ـ ټولنیز پیوستون او ملی تفاهم
د افغانستان د معاصر تاریخ یوه مهمه ستونزه د سیاسی اختلافاتو له قومی، ژبنی، مذهبی او سیمه‌ییزو وېشونو سره تړل کېدل دی. له همدې امله، د هر هغه جلاوطنه جوړښت لپاره چې د افغانستان د استازیتوب دعوه کوی، د ملی پیوستون مسئله اساسی ده.
دا پیوستون د شعار له لارې نه رامنځته کېږی. اړتیا ده چې د افغانستان د بېلابېلو ټولنیزو، قومی، ژبنی، مذهبی او فکری ډلو ترمنځ د خبرو لپاره واقعی فضا رامنځته شی.
په دې معنا، د جلاوطنه حکومت ټولنیز ـ کلتوری کار باید د «موږ او هغوی» د جوړولو پر ځای د «ګډ افغانستان» تصور پیاوړی کړی.
۵ ـ مدنی ټولنه او ټولنیز بنسټونه
یو جلاوطنه حکومت، که واقعاً غواړی ټولنیز نفوذ ولری، باید له مدنی ټولنې سره اړیکه ولری؛ خو مدنی ټولنه باید د هغه د تبلیغاتی ماشین په برخه بدله نه شی.
د ښځو، ځوانانو، فرهنګی فعالانو، پوهانو، خبریالانو، د بشری حقونو د مدافعینو او نورو مدنی ډلو ملاتړ هغه وخت ارزښت پیدا کوی چې د هغوی خپلواکی، مسلکی استقلال او د نظر اختلاف ته درناوی موجود وی.
په بل عبارت، جلاوطنه حکومت باید مدنی ټولنه تنظیم نه کړی؛ بلکې د هغې د ودې لپاره زمینه برابره کړی.
فرهنګ د سیاسی مشروعیت بدیل نه دی
دلته یو مهم تفکیک ضروری دی. فرهنګی فعالیتونه، ټولنیزې شبکې او د ډیاسپورا ملاتړ د جلاوطنه حکومت لپاره مهم دی؛ خو دا په خپله د حکومت مشروعیت نه ثابتوی.
یو جوړښت کولای شی سلګونه کنفرانسونه، فرهنګی مراسم او رسنیز پروګرامونه ولری، خو بیا هم د خلکو د پراخ استازیتوب له ستونزې سره مخ وی.
له همدې امله باید کلتوری فعالیت، ټولنیز نفوذ، سیاسی مشروعیت او نړیواله پېژندنه سره یو شی ونه ګڼل شی.
په نړیوال حقوقی بحث کې هم د یوه جلاوطنه جوړښت پېژندنه یوازې د نوم او ادعا موضوع نه ده. څېړنې ښیی چې د حکومت په توګه د یوه جلاوطنه جوړښت د پېژندنې حقوقی او سیاسی اغېزې له عادی سیاسی اړیکو څخه تر نړیوال استازیتوب پورې رسېږی.
د نړیوالې اړیکې فرهنګی اړخ
د جلاوطنه حکومت ټولنیز ـ کلتوری فعالیت یوازې د افغانانو ترمنځ نه محدودېږی. د نړیوالې ټولنې لپاره د افغانستان د تاریخ، فرهنګ، ژبو، ټولنیز جوړښت او د افغانانو د غوښتنو معرفی کول هم د دې فعالیت یوه برخه ده.
خو دلته هم توپیر باید وساتل شی: فرهنګی ډیپلوماسی باید د تبلیغاتو بدیل نه وی.
د افغانستان د فرهنګی میراث معرفی کول، له پوهنتونونو او علمی مرکزونو سره اړیکې، نړیوال فرهنګی پروګرامونه، علمی کنفرانسونه، د افغانستان د تاریخ او ادبیاتو خپرول او له نړیوالو فرهنګی بنسټونو سره اړیکې کولای شی د افغانستان د فرهنګی حضور په پیاوړتیا کې رول ولری. دا ډول فعالیتونه هغه وخت اغېزمن وی چې له علمی اعتبار، مسلکیتوب او د افغانستان د ټولنیز واقعیت له دقیق انځور سره مل وی.
تر ټولو مهمه پوښتنه: د چا په استازیتوب؟
په پای کې د جلاوطنه حکومت د ټولنیز ـ کلتوری اړخ تر ټولو مهمه پوښتنه دا ده:
ایا دا جوړښت د څو سیاسی څېرو استازیتوب کوی، که د افغانستان د یوې پراخې ټولنیزې ارادې؟
د دې پوښتنې ځواب یوازې په اعلامیه، د ولسمشر په نوم، د وزیرانو په ټاکلو او یا په بهرنیو غونډو کې د ګډون له لارې نه ترلاسه کېږی.
د واقعی استازیتوب لپاره اړتیا ده چې د ټولنې له بېلابېلو برخو سره اړیکه موجوده وی، د خلکو د نظر د څرګندولو میکانیزمونه موجود وی، د سیاسی اختلاف زغم موجود وی، د ښځو او ځوانانو ګډون تضمین شی، د قومی او ژبنی تنوع درناوی وشی او د راتلونکی افغانستان لپاره یو واضح، ټولشموله او عملی تصور وړاندې شی.
له همدې امله، که څوک غواړی له هېواده بهر د افغانستان لپاره د جلاوطنه حکومت یا ورته سیاسی جوړښت د رامنځته کولو ادعا وکړی، د هغه لومړنی امتحان باید د مقامونو وېش او د ولسمشرۍ اعلان نه وی؛ بلکې د استازیتوب، مشروعیت، ټولنیزې اړیکې، فرهنګی ټولشمولوالی او عملی ظرفیت ازموینه وی.
جلاوطنه حکومت هغه وخت له ټولنیز ـ کلتوری پلوه معنا پیدا کوی چې له خپل ملت سره واقعی اړیکه ولری، د هغه فرهنګی تنوع وساتی، د ټولنیز پیوستون زمینه برابره کړی، د ډیاسپورا ظرفیت منظم کړی او د یوه داسې ملی هویت د جوړولو لپاره کار وکړی چې ټول افغانان پکې خپل ځان ووینی.
که دا شرایط موجود نه وی، نو له هېواده بهر د حکومت اعلان تر ډېره سیاسی ادعا پاتې کېږی؛ خو که دا بنسټونه موجود وی، ټولنیز ـ کلتوری فعالیت کولای شی د یوه پراخ سیاسی او ملی مشروعیت د جوړېدو له مهمو عناصرو څخه وګرځی.
د جلاوطنه حکومت ریښتینی اعتبار له دې نه پیلېږی چې څوک ځان حکومت اعلانوی؛ له دې پیلېږی چې څومره خلک هغه د خپل سیاسی او ملی استازی په توګه منی.
نور محمد غفوری
۲۶/۰۹/۲۰۲۶
