۲۴ ساعت

شرح وتحلیل شعر اخلاق و تمدن (قسمت اول)

( نوزدهمین سال نشراتی )

تاریخ نشر : شنبه مؤرخ  ۲۵میزان  ( مهر) ۱۴۰۵ خورشیدی  -۱۷ ا کتوبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا

————————————————————————————————————————————————–

 

 

شرح و تحلیل شعر اخلاق و تمدن

شاعر: رسول پویان

 ==========

اخلاق و تمدن

مگـر   جـزیـرۀ    اپـسـتـیـن   دام   شـیـطان  بود

که  مرگ   ارزش    و    اخلاق  از  آن  نمایان بود

اگـر  چـه    قـدرت    کاخ    سـفید  انجیل داشـت

ولی    بـه  محفل    جفری    خـوک،  مهمان بود

بــرای   ســـود کلان    و    گـرفــتــن    اســـنـاد

تمام   کـوشش   شان  در  شـکار  انـسـان  بود

به   زیـر     دامـن    چرکین    او   چـه  بـود  پنهان

هزار  دام   پـرسـتوی   مسـت    و    عریان   بود

طلسم   جاسوسی  و  پول  در سیاست داشت

در  ایـن   معامله    صد   مار   خفته   پنهان   بود

هـزار   فـتـنـۀ   اپــستـیـن   گـر   کــنید   تحقیق

ز  غرب  و  شرق   جهان  زیر  شاخِ   دیوان  بود

بیک   طرف   حسیدی  و  یک     طرف   اپستین

تـو   گـویی   داعـش   و  طالـب  کاپی  آن   بود

پیام   مهـر   خـدا    انتـحار  و   وحشـت   گشت

فسـاد   و   فسـق مدارس  در   پاکـستان  بود

خدا    چو از   دل    افراطیون     گـریـزان   شـد

زن   از    شـرارت   ابلیـس    بـنـد   زنـدان   بود

امید   و   عشق  و  محبت   به  گورِ ننگین رفت

فروش    نعـشِ   روان   و بـدن  که   آسان بود

به   روزگار    معاصر     زنـان    شدنـد    قـربان

جـنـایتی   که   زمانی  بـه  کاخ  سـلطـان  بود

همین  که   طالب   و  داعـش می‏ کنند  با  زن

به  عصر  خشک   کلسیا  بسی  شتابان   بود

قـدیمی   ریـشۀ   افـراط   متن   تـورات  است

ز   نخـل   آن  دل   انـسـانیـت  پـریـشـان  بود

ترور و   جنگ   و  کنیزه     و   بردگی      فزون

ستم به   آدم  و خاک  و  نبات  و  حیوان  بود

مثـال  زنـدۀ   آن   غـزه  و  فـلسـطـین اسـت

چنان که نـسل کشی در  زمـین  ویـران  بود

ترور و   وحشت و  ظلم  و ستم  به  انسانها

بـه شرع   ظلمت  و   افـراطیت   فراوان بود

عنان   دین   ز کف   عدل   و  داد بیرون رفت

از آن دمی   که   خدا چوب‏دست  انسان بود

بهشت و   دوزخ  و  پل صراط  اگر  فرداست

چرا  قصور  ددان   پر ز حور  و   غلمان   بود

ز بطن سنت  افراطیت   چـه   بیرون گشت

همانکه هستی وانسان از ان هراسان بود

زمین سوخته  و  کشتار وو  حشت وارعاب

درنده   خویی    گرگان  و چنگ و دندان بود

یَهُـوَه حامی  خون  و  فساد و ثروت گشت

حکایتی  که در  آن جنگ  دیو   و یزدان بود

ز گفت  و  کرده  و  پندار   نیک   دیریـن  گو

تمـدنی   که مـدارا  و  صـلـح  و  پیکان بود

مـیــان   قـدرت   ایـران  و  روم  در   تـاریـخ

همیشه  حرف ز  میدان و   شیرمردان بود

ز گـرز   رسـتم   و   از  پتک  کاوه  یاد  آرید

سر ستمگران   زیر گرز  و   ســنـدان   بود

حدیث سام  و نریمان و زال وسورنا خوان

خوشا که یعقوب عیّار  اهل سیستان بود

برای حفظ   وطن جـان و  دل   فـدا کـردند

بـه  گرد   پـرچـم میهن ، عهد و پیمان بود

تمـدن  و  خـرد  و   رزم و   نیکی و اخـلاق

چو بـوسـتان دل عشق گوهر  افشان بود

ز بلخ وکابل و  پارس  و  هرات می گویم

زبـان پـارسِ  کهن  در  دل خـراسـان بود

ز طرف سیحون و  جیحون  تا دل  کارون

تمـدن کهـنی غـرق نـظـم و  سـامـان بود

زعقل تاریخ   و   فرهنگ درس نـو گیرید

تمدنی که درآن عشقِ مهر وعمران بود

وفـا و عـشـق  و  محبت نـور دل هـا بـاد

نجـابتی که در آن شـیر پاک پسـتان بود

اگرضعیف شدی پایه سست و لرزانست

همان که سازش وتسلیم مرگ  بنیان بود

نتیجـه ای نـدهد جنگ و حمله بر ایران

که آب و دره وکهسار و مرد میدان بود

چـهار راه جــهـان بـوده در  دل تـاریـخ

همیشه ارتش یـورشگـران،حیـران بود

زمانـه از هنر صلـح و  جنگ  اگر گوید

گمـان مبـر که رزم و دفاع، آرمان بود

۸/۲/۲۰۲۶

 

اخلاق و تمدن؛

از جزیرهٔ اپستین تا حافظهٔ تاریخی ایران

باستان و خراسان کهن

خوانشی از شعر در پرتو تاریخ، فلسفه، اخلاق و ژئوپلیتیک

این شعر رسول پویان را می‌توان فراتر از یک اعتراض سیاسی یا اخلاقی خواند.  در ژرف‌ترین لایه، این شعر دربارهٔ یک بحران دیرینه در تاریخ بشر است:  فاصله‌ای که میان ادعای اخلاقی قدرت و رفتار واقعی آن پدید می‌آید.

شاعر از جزیرهٔ اپستین آغاز می‌کند، اما در آن متوقف نمی‌ماند.  از قدرت سیاسی به بهره‌کشی از انسان، از دین به سوءاستفاده از ایمان، از زن به قربانی خشونت، و سرانجام از تاریخ ایران به مسئلهٔ استقلال، مقاومت و تمدن می‌رسد.  این حرکت، شعر را از یک مرثیهٔ اعتراضی به نوعی کیفرخواست تاریخی تبدیل می‌کند.

همچنان در پایان به ریشه‏های افراطگرایی، مردسالاری، احکام سختگیرانه بر زنان و خشونت و جنگ در متون تورات و دین یهود می‏پردازیم و سپس آن را در اوستا و آیین زرتشتی (تمدن ایران باستان و خراسان کهن) می‏نگریم.

در اینجا سه پرسش بزرگ به هم می‌پیوندند:

• آیا قدرت می‌تواند بدون پاسخ‌گویی، مدعی اخلاق باشد؟
• آیا دین، قانون و تمدن هنگامی که در خدمت سلطه قرار می‌گیرند، هنوز معنای اخلاقی خود را حفظ می‌کنند؟
• آیا ملتی که حافظهٔ تاریخی دارد، می‌تواند از گذشته برای ساختن آینده‌ای انسانی‌تر استفاده کند؟

برای پاسخ، شعر را از شش منظر بررسی می‌کنم: تاریخ، فلسفهٔ اخلاق، دین و قدرت، کرامت انسانی و جنسیت، ژئوپلیتیک و فناوری، و در پایان، زیبایی‌شناسی و پیام تمدنی شعر.

۱. تاریخ: رسوایی اپستین و مسئلهٔ دیرینهٔ مصونیت قدرت

شعر با این پرسش آغاز می‌شود:

مگر جزیرۀ   اپستین   دام   شیطان بود

که مرگ ارزش و اخلاق از آن نمایان بود

این دو مصراع، یک مکان جغرافیایی را به نماد تبدیل می‌کنند. جزیره در اینجا دیگر فقط جزیره نیست؛ تصویری است از جهانی بسته که در آن ثروت، روابط اجتماعی، نفوذ سیاسی و آسیب‌پذیری انسان  در کنار یکدیگر قرار می‏گیرند.

پروندهٔ جفری اپستین به دلیل جرائم جنسی، بهره‌کشی از دختران نوجوان، ارتباطات او با افراد بانفوذ و پرسش‌های مربوط به پاسخ‌گویی نهادها، به مسئله‌ای فراتر از رفتار یک فرد تبدیل شده است. اهمیت تاریخی پرونده در همین پرسش نهفته است: آیا افراد بانفوذ، سرمایه دار و قدرتمند در برابر قانون همان‌قدر پاسخ‌گو هستند که افراد فاقد ثروت و ارتباطات؟

از دربارهای پنهان تا شبکه‌های قدرت مدرن

در تاریخ، قدرت همیشه تنها در نهادهای رسمی حضور نداشته است. دربارها، محافل خصوصی، شبکه‌های مالی، روابط خانوادگی و پیوندهای میان سیاست و ثروت نیز در شکل‌گیری تصمیم‌ها نقش داشته‌اند. در عصر جدید، این شبکه‌ها می‌توانند از طریق سرمایه، رسانه، ارتباطات فرامرزی و فناوری گسترش یابند.

بنابراین، مسئلهٔ اصلی این نیست که هر فرد بانفوذ الزاماً فاسد است؛ مسئله این است که هرچه قدرت بیشتر از نظارت عمومی مصون بماند، امکان سوءاستفاده از آن نیز بیشتر می‌شود.

این همان نقطه‌ای است که این شعر از رسوایی جنسی فراتر می‌رود و به نقد ساختارهای قدرت می‌رسد.

قدرت چگونه خود را اخلاقی جلوه می‌دهد؟

در این مصراع:

اگر چه قدرت   کاخ   سفید   انجیل داشت

ولی به محفل جفری   خوک،  مهمان بود

تقابل میان انجیل و محفل اپستین، تقابل میان ادعای فضیلت و رفتار واقعی است. کاخ سفید در اینجا نماد قدرت سیاسی آمریکا است و انجیل نماد زبان دینی و اخلاقی‌ای که ممکن است قدرت برای مشروعیت‌بخشیدن به خود به کار گیرد.

از لحاظ ادبی، این تصویر نیرومند است؛ اما از لحاظ تحلیلی، باید میان یک دولت، یک رئیس‌جمهور، افراد مشخص و جامعهٔ آمریکا تفاوت گذاشت. رفتار یا ارتباط یک فرد، به‌تنهایی حکم نهایی دربارهٔ تمام یک نهاد یا جامعه نیست.

این تمایز از قدرت انتقادی شعر نمی‌کاهد؛ بلکه آن را دقیق‌تر می‌کند.

۲. فلسفهٔ اخلاق: وقتی ظاهر فضیلت جای خود فضیلت را می‌گیرد

یکی از مهم‌ترین مفاهیم فلسفهٔ اخلاق، فاصلهٔ میان اخلاق به‌مثابهٔ نمایش و اخلاق به‌مثابهٔ عمل است.

انسان یا نهادی ممکن است از دین، خانواده، وطن، قانون یا تمدن سخن بگوید، اما معیار اخلاقی آن نه در واژگانی که به کار می‌برد، بلکه در رفتارش با انسان‌های آسیب‌پذیر آشکار می‌شود.

در اینجا می‌توان سه سنت فلسفی را به شعر پیوند داد.

الف) کانت:  انسان وسیله نیست

در اخلاق ایمانوئل کانت، انسان نباید صرفاً وسیله‌ای برای رسیدن به هدف دیگری باشد؛ کرامت او باید به‌عنوان غایتی مستقل به رسمیت شناخته شود.

این اصل با دو مصراع شعر پیوند مستقیم دارد:

 

برای   سود   کلان    و    گرفتن  اسناد

 تمام کوشش‌شان در شکار انسان بود

شاعر در اینجا از تبدیل انسان به ابزار سخن می‌گوید: ابزاری برای لذت، سود، نفوذ یا کسب اطلاعات.

البته موضوع جمع‌آوری اسناد در پروندهٔ اپستین را نمی‌توان صرفاً بر پایهٔ این شعراثبات کر، هرچند پیوند او با سازمان اطلاعات اسرائیل بسیار متبارز است؛ اما مسئلهٔ اخلاقی‌ای که شعر طرح می‌کند، مستقل از آن است: هرگاه انسان به کالایی قابل‌معامله یا وسیله‌ای برای قدرت تبدیل شود، کرامت انسانی نقض شده است.

این اصل دربارهٔ قربانیان بهره‌کشی جنسی، کارگران استثمارشده، زندانیان شکنجه‌شده و حتی افرادی که اطلاعات خصوصی‌شان بدون رضایت به ابزار فشار تبدیل می‌شود، صدق می‌کند.

ب) آرنت:  شر همیشه چهرهٔ هیولا ندارد

هانا آرنت در بررسی مسئولیت فردی و جنایت‌های سیاسی، بر اهمیت اندیشیدن، داوری اخلاقی و مسئولیت شخصی تأکید کرد. بحث مشهور او دربارهٔ «ابتذال شر» نیز، با وجود مناقشات فراوان، یادآور این نکته است که جنایت فقط محصول موجوداتی افسانه‌ای و شیطانی نیست؛ گاهی در شبکه‌ای از اطاعت، منفعت، عادت و کنارگذاشتن داوری اخلاقی امکان‌پذیر می‌شود.

این دیدگاه، عنوان شعر را عمیق‌تر می‌کند.

شرارت ممکن است نه در نفرت آشکار، بلکه در این جملات روزمره پنهان شود:

• من فقط وظیفه‌ام را انجام می‌دادم.
• این تصمیم به من مربوط نبود.
• همه همین کار را می‌کنند.
• قربانیان قدرتی برای دفاع از خود ندارند.
• نتیجه برای ما سودمند بود.

در چنین شرایطی، فساد اخلاقی به یک نظام عادی‌شده تبدیل می‌شود. خطر فقط فرد فاسد نیست؛ خطر شبکه‌ای است که رفتار فاسد را سودآور، وسیلۀ موثر، قابل‌پنهان‌کردن و کم‌هزینه می‌سازد.

ج) ماکس وبر:  اخلاق اعتقاد و اخلاق مسئولیت

وبر میان پایبندی به اصول و توجه به پیامدهای واقعی کنش سیاسی تمایز می‌گذاشت. این دو لزوماً دشمن یکدیگر نیستند؛ سیاست اخلاقی به هر دو نیاز دارد.

کسی ممکن است از عدالت سخن بگوید، اما اگر سیاست او پیامدهای قابل‌پیش‌بینیِ ویرانگر داشته باشد و حاضر نباشد مسئولیت آن را بپذیرد، ادعای اخلاقی‌اش زیر سؤال می‌رود.

این نکته در بخش پایانی شعر نیز اهمیت دارد؛ جایی که شاعر از دفاع از وطن سخن می‌گوید، اما هم‌زمان تأکید می‌کند:

زمانه از هنر صلح و جنگ  اگر گوید 

گمان مبر که رزم و دفاع، آرمان بود

این مصراع، اگر در پرتو اخلاق مسئولیت خوانده شود، می‌تواند یکی از مهم‌ترین گزاره‌های شعر باشد:  دفاع ممکن است در شرایطی ضروری شود، اما جنگ نباید به هدف نهایی تمدن تبدیل شود.

۳. دین و قدرت:  از ایمان به‌مثابهٔ وجدان تا ایمان به‌مثابهٔ ابزار سلطه

در بخش دینی شعر، لحن تندتر و اعتراضی‌تر می‌شود:

عنان   دین   ز کف   عدل و داد بیرون رفت 

از آن دمی که خدا چوب‌دست انسان بود

این بیت را می‌توان مرکز فلسفی شعر دانست.

مسئلهٔ شاعر لزوماً خودِ ایمان نیست؛ بلکه لحظه‌ای است که انسان به نام خدا، اختیار و اقتدار نامحدود برای خود قائل می‌شود. در چنین وضعی، دین که می‌توانست سرچشمهٔ شفقت، عدالت و مسئولیت باشد، به ابزار توجیه قدرت تبدیل می‌شود.

این مسئله محدود به یک دین یا تمدن نیست. در تاریخ ادیان مختلف، هم سنت‌های دفاع از محرومان و عدالت‌خواهی وجود داشته‌اند و هم نمونه‌هایی از توجیه سلطه، جنگ و تبعیض به نام امر مقدس.

برای تحلیل دقیق، باید میان چهار چیز تفاوت گذاشت:

• باور دینی و تجربهٔ شخصی ایمان؛
• تفسیرهای متفاوت از متون مقدس؛
• نهادهای دینی و پیوندهای آن‌ها با دولت؛
• استفادهٔ سیاسی از دین برای توجیه تصمیم‌های قدرت.

شعر گاهی این سطوح را در هم می‌آمیزد، زیرا زبان شعر به فشرده‌سازی و اغراق گرایش دارد؛ اما برای استدلال تاریخی، تفکیک آن‌ها ضروری است.

آیا خدا از دل افراطیون گریزان است؟

خدا چو از  دل  افراطیون  گریزا ن گشت

  د رهر چهار  زن  از  ریشه بند زندان بود

این تصویر را می‌توان استعاره‌ای از فاصله‌گرفتن عدالت از دین رسمی و ایدئولوژیک دانست. هنگامی که انسان به نام امر مقدس، آزادی و اختیار زنان را سلب می‌کند، شاعر میان ادعای دینی و نتیجهٔ انسانی آن تعارض می‌بیند.

بااین‌حال، عبارت مربوط به چهار، منظور در فرقۀ یهودی حسیدی، داعش،  طالب و در جزیرۀ اپستین. یعنی در این چهار نگاه زن از ریشه در بند زندان بوده و هست؛ حتی شریعت سختگیرانه در ادیان ابراهیمی بیشتر از تورات منشأ گرفته است. این با کرم، مهر، عدالت و رحم خدا به انسان چه زن و په مرد در تضاد است.

خطر تعمیم در نقد دین

در بیت دیگری می‌خوانیم:

به یک طرف حسیدی و یک طرف اپستین 

تو گویی   داعش   و   طالب کاپی آن بود

می‌توان دریافت که شاعر می‌خواهد میان افراط‌گرایی دینی، ریاکاری اخلاقی و بهره‌کشی از انسان پیوندی انتقادی برقرار کند؛ اما از نظر تاریخی و اخلاقی، این قیاس نیازمند توضیح بیشتری است. در بین اخلاق و رفتار این فرقه‏های افراطی در مورد زن شباهت های زیادی در عمل دیده می‏شود.

معیار اخلاقی باید رفتار و شواهد باشد، نه هویت دینی یا قومی.

این اصل دربارهٔ یهودیان، مسلمانان، مسیحیان، بی‌دینان و هر جامعهٔ دیگری یکسان است.  نقد افراط‌گرایی زمانی قدرت اخلاقی خود را حفظ می‌کند که عمل و رفتار واقعی پیروان و باورمندان به طور واقعی مورد مطالعه و نقد قرار گیرد. در رفتار و عمل واقعی حسیدی ها، داعش، طالب و اپستین در مورد حقوق زیان کاملاٌ روشن است. حسیدی ها قیودات بسیار سختی بر زنان اعمال کرده اند. داعش زنان را به کنیزی گرفت، طالبان حق تحصیل، کار و آزادی زا از زنان گرفته اند. اپستین زنان و دختران را وارد بازار تجارت و تن فروشی کرده بود. از این واضح تر چه باشد. آن سه به نام دین این ستمگری و ظلم را بر زنان روا می‏دارند. موضوع اپستین سیاسی، تجارتی و اطلاعاتی بوده است.

۴. زن و بدن:  تمدن را باید از وضعیت آسیب‌پذیرترین انسان‌ها سنجید

یکی از تلخ‌ترین بخش‌های شعر، جایی است که شاعر از بدن انسان به‌عنوان موضوع معامله سخن می‌گوید:

امید و عشق و محبت به گور ننگین رفت 

فروش نعش روان و  بدن   که آسان بود

در این تصویر، «بدن» فقط یک واقعیت زیستی نیست؛ محل برخورد قدرت، پول، جنسیت، رضایت و خشونت است. تعبیر «نعش روان» نیز به آسیب‌هایی اشاره می‌کند که ممکن است مدت‌ها پس از پایان خشونت جسمی ادامه یابند.

در فلسفهٔ اخلاق معاصر، رضایت آزادانه، استقلال فردی و مصونیت از اجبار از اصول مهم احترام به انسان‌اند. بهره‌کشی از کودکان و افراد آسیب‌پذیر، به‌ویژه هنگامی که قدرت اقتصادی یا اجتماعی مانع مقاومت یا افشای حقیقت می‌شود، نقض عمیق این اصول است.

اما یک نکتهٔ مهم وجود دارد: قربانی را نباید فقط با رنجی که تحمل کرده تعریف کرد. او همچنان انسانی دارای اراده، هویت، آینده و حق مشارکت در تصمیم‌هایی است که بر زندگی‌اش اثر می‌گذارند. عدالت باید صدای قربانی را به رسمیت بشناسد، نه اینکه دوباره او را به موضوعی برای نمایش عمومی تبدیل کند. بلی! هر نوع سکوت  در این موارد عمل ضد اخلاقی و ضد انسانی کسانی را توجیح می‏کند که در این رسوایی ها دست داشته اند. در حال حاضر بسیار تلاش می‏شود که آن آتش رسوایی را به زیر خاکستر پنهان کنند؛ زیرا در ساخت آن شبکه های افراطی خود شان دست داشته اند.

از حرم‌سرا تا شبکه‌های بهره‌کشی مدرن

شعر می‌گوید:

به روزگار   معاصر   زنان   شدند قربان 

جنایتی که زمانی به کاخ سلطان بود

در این بیت، شاعر نوعی پیوستگی تاریخی را مطرح می‌کند: بهره‌کشی جنسی و نابرابری میان قدرتمندان و افراد آسیب‌پذیر، با تغییر شکل نهادهای سیاسی لزوماً ناپدید نمی‌شود.

در برخی دربارهای تاریخی، دسترسی به زنان و کنترل بر زندگی آنان بخشی از ساختار قدرت بوده است. در جوامع مدرن نیز ممکن است پول، شهرت و نفوذ، شرایط بهره‌کشی را فراهم کنند، فراهم کرده اند.  بااین‌حال، این دو پدیده دقیقاً یکسان نیستند و باید تفاوت‌های حقوقی، اجتماعی و تاریخی آن‌ها را در نظر گرفت. در عصر کنونی به شکل مدرن آن است.

تغییر اساسی تمدن هنگامی رخ می‌دهد که زن از موضوع مالکیت و تصمیم دیگران، به صاحب حق، اراده و صدای مستقل تبدیل شود.

از این منظر، سنجش تمدن فقط با ساختمان‌های بلند، دانشگاه‌ها، قدرت نظامی یا تولید ناخالص داخلی کافی نیست. باید پرسید:

• آیا زنان می‌توانند بدون ترس زندگی کنند؟
• آیا کودکان در برابر قدرتمندان حمایت می‌شوند؟
• آیا قربانی می‌تواند بدون مجازات‌شدن یا بی‌آبروشدن، حقیقت را بیان کند؟
• آیا قانون در برابر ثروت و نفوذ نیز اجرا می‌شود؟

اگر پاسخ این پرسش‌ها منفی باشد، ظاهر پیشرفتهٔ جامعه نمی‌تواند به‌تنهایی گواه پیشرفت اخلاقی آن باشد.

۵. ژئوپلیتیک:  از جزیرهٔ اپستین تا رقابت قدرت‌های جهانی

شعر در میانهٔ راه، از پرونده‌ای در آمریکا به شبکه‌ای جهانی از قدرت می‌رسد:

هزار  فتنهٔ   اپستین   گر کنید   تحقیق

زغرب و شرق جهان زیر شاخ دیوان بود

این بیت بیانگر یک نگاه ژئوپلیتیکی است:  فساد و بهره‌کشی را نمی‌توان همیشه در مرز یک کشور محصور کرد. سرمایه، اطلاعات، روابط سیاسی و فناوری از مرزها عبور می‌کنند؛ بنابراین، تحقیق دربارهٔ شبکه‌های قدرت نیز ممکن است به همکاری میان چند کشور نیاز داشته باشد.

اما باید میان دو گزاره تفاوت گذاشت:

1. شبکه‌های فرامرزی قدرت، فساد و بهره‌کشی می‌توانند وجود داشته باشند.
2. بسیاری از سران خودکامه و بستگان شان در فتنه و فاجعۀ اخلاقی اپستین شرکت داشتند.
3. مشخصی است که  گستردگی این رسوایی، به‌تنهایی آن را فراهم نمی‌کند؛ بلکه توطئه‏هایی در کار بوده است.
4. در پروندۀ اپستین نام افراد قدرتمند، بانفوذ و ثروتمندی از بسیاری کشورهای غربی و غیره ثبت است؛ اما تا کنون در بایگانی‏های مراکز اطلاعاتی نگهداری می‏شود و از دید مردم جهان پنهان است.

قدرت اطلاعاتی و ارزش اسناد

این مصراع اهمیت ویژه‌ای دارد:

برای   سود   کلان   و   گرفتن   اسناد

تمام کوشش‌شان در شکار انسان بود

در ژئوپلیتیک، اطلاعات می‌تواند منبع قدرت باشد. اسناد محرمانه، داده‌های مالی، ارتباطات خصوصی و اطلاعات آسیب‌پذیرکننده ممکن است در رقابت سیاسی یا اقتصادی اهمیت پیدا کنند. گفته می‏شود که شبکۀ اپستین از اشخاص مهم زیادی اسناد رسوایی و ویدیوهای در حال فساد جنسی گردآوری کرده بود که در بایگانی سازمانهای اطلاعاتی مربوطه محفوظ است و تاکنون این اشخاص مهم و قدرتمند در دام این سازمان یا سازمانهای اطلاعاتی می‏باشند.

البته پرسش فلسفی شعر همچنان پابرجاست:  اگر اطلاعات خصوصی یک انسان به ابزار کنترل دیگری تبدیل شود، آیا او هنوز از آزادی واقعی برخوردار است؟

این مسئله در عصر دیجیتال اهمیت بیشتری پیدا کرده است. اطلاعات شخصی می‌تواند در قالب داده‌های مالی، پیام‌ها، تصاویر، سوابق جست‌وجو و روابط اجتماعی ذخیره شود. هرچه قدرت پردازش و تحلیل این اطلاعات افزایش یابد، نیاز به حفاظت از حریم خصوصی، محدودیت دسترسی و نظارت مستقل نیز بیشتر می‌شود. در جهان کنونی حریم خصوصی مورد هجوم همه جانبه است.

هوش مصنوعی؛ فصل تازهٔ مسئلهٔ قدرت

در پیوند با دغدغه‌ای که پیش‌تر دربارهٔ آزادی رابطهٔ انسان و هوش مصنوعی مطرح شد، شعر ظرفیت مهمی برای یک پرسش معاصر دارد:

اگر اطلاعات، دانش و ارتباط به منابع قدرت تبدیل شده‌اند، چه کسی زیرساخت‌های هوش مصنوعی را کنترل می‌کند؟

امروزه هوش مصنوعی می‌تواند دسترسی به آموزش، تحلیل اسناد، ترجمه، تولید ادبی و گفت‌وگوی فکری را گسترش دهد. در عین حال، تمرکز زیرساخت‌ها و داده‌ها در دست تعداد محدودی از بازیگران می‌تواند وابستگی اقتصادی و اطلاعاتی ایجاد کند.

سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد، یونسکو، در توصیه‌نامهٔ اخلاق هوش مصنوعی بر کرامت انسانی، شفافیت، پاسخ‌گویی، نظارت انسانی و دسترسی فراگیر تأکید کرده است. این اصول همچنین بر اهمیت جلوگیری از تبعیض و امکان بررسی آثار اجتماعی فناوری دلالت دارند.

از این منظر، پرسش شعر دربارهٔ اخلاق و تمدن به فناوری نیز گسترش می‌یابد:

• آیا مردم صرفاً مصرف‌کنندهٔ فناوری‌اند یا در تعیین قواعد آن مشارکت دارند؟
• آیا تصمیم‌های محدودکننده توضیح‌پذیر و قابل اعتراض‌اند؟
• آیا منافع فناوری در اختیار گروه کوچکی متمرکز می‌شود یا امکان دسترسی گسترده و عادلانه وجود دارد؟
• آیا حریم خصوصی و آزادی اندیشه در برابر منافع تجاری و سیاسی محافظت می‌شوند؟

این پرسش‌ها به معنای آن نیست که هر محدودیت فنی یا حفاظتی، اقدامی برای سلطه است. امنیت، حریم خصوصی و جلوگیری از آسیب نیز ارزش‌های واقعی‌اند. مسئله، توازن میان این ارزش‌ها و جلوگیری از تمرکز بی‌پاسخ‌گوی قدرت است.

در این معنا، هوش مصنوعی می‌تواند دو مسیر متفاوت را تقویت کند:  گسترش توانایی انسان برای اندیشیدن و آفرینش، یا افزایش توانایی نهادهای قدرتمند برای نظارت و کنترل. مسیر نهایی فقط به فناوری وابسته نیست؛ به قوانین، نهادها، مالکیت، فرهنگ عمومی و مشارکت مردم نیز بستگی دارد.

۶. ایران، خراسان کهن و حافظهٔ تمدنی: آیا گذشته می‌تواند راهنمای آینده باشد؟

در بخش پایانی، شعر از نقد قدرت جهانی به یادآوری تاریخ ایران قدیم و خراسان کهن و حوزهٔ فرهنگی فارسی‌زبانان می‌رسد:

ز گرز رستم و از پتک کاوه یاد آرید    سر ستمگران زیر گرز و سندان بود

اینجا زبان شعر تغییر می‌کند.  لحن افشاگرانه جای خود را به لحن حماسی می‌دهد.  شاعر از قربانیان و فساد شبکۀ اپستین در امریکا سخن گفته بود؛ اکنون به مقاومت، دادخواهی و حفظ استقلال می‌رسد.

این تغییر از نظر ساختار ادبی مهم است، زیرا شعر نمی‌خواهد در تاریکی متوقف بماند.  پس از طرح بحران اخلاقی، به دنبال منبعی برای امید و توان جمعی می‌گردد.

رستم و کاوه:  قدرت و دادخواهی

رستم، در سنت شاهنامه، نماد نیروی پهلوانی، دفاع  از سرزمین و اخلاق نیکو است.  کاوهٔ آهنگر نیز در روایت فردوسی، چهره‌ای از اعتراض به ستم ضحاک و برآمدن دادخواهی مردمی است.

این دو شخصیت، البته از دو جهت متفاوت‌اند:  رستم بیش از هر چیز قهرمان پهلوانی، دفاع، جوانمردی و اخلاق است؛ کاوه نماد قیام و شورش علیه فرمانروایی ستمگر و حقوق مردم.

پیوند این دو در شعر می‌تواند معنایی فراتر از جنگ داشته باشد:  قدرت زمانی مشروعیت اخلاقی پیدا می‌کند که در خدمت دفاع از میهن، مردم و مقابله با ستم باشد، نه آنکه خود به منبع ستم و تجاوز  تبدیل شود. در جهان کنونی از قدرت برای تجاوز، اشغال و در ادواری استعمار استفاده نامشروع شده است و هنوز قدرت یک تاز کنونی در آن راه روان است.

از سام و نریمان تا سورنا

شعر با کنار هم قراردادن شخصیت‌های اسطوره‌ای و چهره‌های تاریخی، نوعی تداوم نمادین میان گذشتهٔ اسطوره‌ای و تاریخ سیاسی ایران باستان و خراسان کهن ایجاد می‌کند.

سورنا، سردار نامدار اشکانی، در نبرد حران در سال ۵۳ پیش از میلاد، در شکست سپاه روم به فرماندهی کراسوس نقش محوری داشت.  این رخداد نشان داد که برتری نظامی روم در همهٔ شرایط تضمین‌کنندهٔ پیروزی نبود؛ شناخت زمین، شیوهٔ جنگ، تحرک نیروها و تصمیم‌گیری فرماندهان نیز اهمیت داشت.

اما این نبرد را نباید به قانونی همیشگی دربارهٔ شکست همهٔ مهاجمان به ایران تبدیل کرد. تاریخ ایران و خراسان مجموعه‌ای از پیروزی‌ها، شکست‌ها، سازش‌ها، تحولات داخلی و دگرگونی‌های تمدنی است.

ارزش مطالعهٔ سورنا در این نیست که گذشته را به تضمین عملی پیروزی امروز تبدیل کنیم؛ بلکه در این است که بفهمیم قدرت نظامی همواره به زمینهٔ جغرافیایی، سازمان سیاسی، منابع اقتصادی و کیفیت تصمیم‌گیری وابسته بوده است.

از بلخ و کابل تا پارس و هرات

ز بلخ و کابل  و پارس و هرات می‌گویم 

زبان پارس  کهن در  دل   خراسان بود

این بیت، حوزهٔ فرهنگی فارسی‌زبانان را به‌صورت یک فضای تاریخی گسترده به تصویر می‌کشد. فارسی دری در تاریخ خراسان و فرارود جایگاهی مهم در ادبیات، دیوان‌سالاری، دانش و ارتباطات فرهنگی داشته است.

بااین‌حال، این گستره را نباید با مرزهای یک دولت واحد در تمام دوره‌های تاریخی برابر دانست. زبان، فرهنگ، تجارت و ادبیات می‌توانند از مرزهای سیاسی عبور کنند و حتی هنگامی که دولت‌ها با یکدیگر رقابت می‌کنند، پیوندهای فرهنگی میان جوامع ادامه یابد.

از این منظر، شعر پویان یک امکان مهم را مطرح می‌کند: هویت تاریخی می‌تواند به‌جای انحصارطلبی، منبعی برای پیوند فرهنگی، تاریخ، تمدنی و همکاری منطقه‌ای باشد.

تاریخ و تمدن مشترک لزوماً به معنای مالکیت انحصاری یک ملت بر گذشته نیست؛ بلکه می‌تواند نشان دهد که فرهنگ‌ها و تمدن‏ها چگونه از تعامل، ترجمه، مهاجرت، تجارت و آفرینش مشترک شکل گرفته‌اند.

آیا تاریخ باید ما را به جنگ دعوت کند؟

در اینجا باید به همان مصراع پیشین بازگردیم:

زمانه از هنر صلح  و  جنگ اگر گوید  

گمان مبر که رزم و دفاع، آرمان بود

این بیت مانع از آن می‌شود که شعر را صرفاً دعوت‌نامه‌ای برای نظامی‌گری بدانیم.  اگرچه شعر از پهلوانان و دفاع از وطن یاد می‌کند، می‌توان پیام آن را چنین خواند:  توان دفاعی برای حفظ استقلال اهمیت دارد، اما ارزش نهایی تمدن در زندگی‌ای است که این دفاع باید از آن حفاظت کند.

دفاع از مردم با تقدیس جنگ تفاوت دارد.  استقلال سیاسی نیز زمانی به رفاه و آزادی می‌انجامد که با عدالت، مساوات، آموزش، امنیت انسانی و امکان مشارکت مردم همراه باشد.

به بیان دیگر، حافظهٔ تاریخی زمانی سازنده است که از گذشته درس بگیرد، نه اینکه گذشته را بی‌چون‌وچرا تکرار کند.

۷. نقد ادبی:  چرا شعر از اپستین به رستم و کاوه می‌رسد؟

از نظر ساختار، شعر بر دو قطب استوار است: رسوایی و شکوه؛ تباهی و دادخواهی؛ سقوط اخلاق و امید تمدنی.

 نیمهٔ نخست با واژگانی مانند «دام»، «شکار»، «فتنه»، «زندان»، «فروش»  و «ظلمت» ساخته شده است.  این واژگان فضایی بسته، انحصاری و خفقان‌آور می‌آفرینند. انسان در این جهان گرفتار شبکه‌ای از قدرت است که می‌خواهد بدن، اطلاعات، آزادی و حتی وجدان او را تصاحب کند.

در نیمهٔ دوم، میدان واژگانی تغییر می‌کند: «رستم»، «کاوه»، «وطن»، «عهد»، «فرهنگ»، «مهر» و «عمران».  در اینجا انسان دیگر صرفاً قربانی نیست؛ حافظه، اراده، میهن، دادخواهی و امکان مقاومت دارد.

این جابه‌جایی دو نتیجه دارد:

• از نظر عاطفی، شعر از خشم به امید حرکت می‌کند.
• از نظر فلسفی، شاعر می‌کوشد پاسخی به بحران اخلاقی بدهد: اگر قدرت می‌تواند انسان را به ابزار تبدیل کند، حافظهٔ تاریخی، تمدن، فرهنگ و همبستگی انسانی می‌توانند زمینهٔ مقاومت در برابر این روند باشند.

نقطهٔ قوت شعر

نقطهٔ قوت اصلی شعر، گسترهٔ موضوعی و جسارت در پیوند دادن پرونده‌ای معاصر با پرسش‌های کهن تمدن است.  شاعر نمی‌خواهید، شما یک رسوایی را فقط افشا کنید؛ می‌خواهد بدانید چرا بشر، با وجود هزاران سال تجربهٔ اخلاق، فلسفه، دین و فرهنگ، همچنان در برابر شکل‌های تازهٔ بهره‌کشی آسیب‌پذیر است.

همچنین، بازگشت به مهر، عشق و عمران در پایان شعر مهم است. این واژگان یادآور می‌شوند که هدف نقد قدرت نباید فقط افشای دشمن ظالم و فاسد باشد؛ باید تصویری از زندگی بهتر نیز عرضه کند.

جایی که شعر می‌تواند نیرومندتر شود

شعر گاهی از یک پروندهٔ مشخص به داوری‌های بسیار گسترده دربارهٔ ادیان، مناطق جهان و تمدن‌ها می‌رسد. این گستردگی به شعر انرژی اعتراضی می‌دهد.

سه اصلاح مفهومی می‌تواند پیام آن را نیرومندتر سازد:

1. میان شواهد مربوط به افراد مشخص و کل یک جامعه تفاوت گذاشته شود.
2. بین نقد سوءاستفاده از دین توسط افراط‌گرایان و اعتقاد عمومی باورمندان تفاوت گذاشته شود.
3. مقاومت ملی نه فقط با قدرت نظامی، بلکه با رشد فرهنگ، عدالت، مساوات، آزادی، دانش و کرامت شهروندان نیرومند تر می‏گردد.

۸. اخلاق و تمدن در عصر فناوری:  آزمون نهایی شعر

اکنون می‌توانیم تمام بخش‌های شعر را در یک چارچوب واحد قرار دهیم.

این پرسش‌ها نشان می‌دهند که موضوع مشترک همهٔ بخش‌ها، صرفاً فساد یا جنگ نیست؛ مسئلهٔ بنیادی‌تر، رابطهٔ میان قدرت و مسئولیت است.

یک اصل برای عصر هوش مصنوعی

تصور کنیم جامعه‌ای از فناوری بسیار پیشرفته، اقتصاد نیرومند، ارتش قدرتمند و نهادهای علمی بزرگ برخوردار باشد، اما شهروندانش نتوانند تصمیم‌های صاحبان قدرت را نقد کنند، فساد شبکه سازی و سازماندهی گردد، قربانیان به عدالت دسترسی نداشته باشند و اطلاعات به ابزار سلطه، انحصار و کنترول شهروندان تبدیل شود.

آیا می‌توان چنین جامعه‌ای را از نظر فنی پیشرفته و از نظر اخلاقی ناکام دانست؟

این تناقض یکی از پرسش‌های مهم عصر ماست.  پیشرفت فناوری به‌خودی‌خود تضمین‌کنندهٔ پیشرفت اخلاقی نیست. ابزارهای قدرتمند می‌توانند برای درمان بیماری، رفع فساد و جرم، آموزش و آفرینش به کار روند؛ همان ابزارها ممکن است در خدمت نظارت، تبعیض یا جنگ نیز قرار گیرند.

بنابراین، تمدن را باید هم با توانایی‌هایش و هم با محدودیت‌هایی که برای قدرت خود می‌پذیرد سنجید.

در این زمینه، اصول یونسکو دربارهٔ اخلاق هوش مصنوعی ــ از جمله کرامت انسانی، پاسخ‌گویی، شفافیت، نظارت انسانی و مشارکت عمومی ــ معیاری برای سنجش فاصلهٔ میان وعده‌های فناوری و پیامدهای واقعی آن فراهم می‌کنند.

۹. نتیجهٔ نهایی: تمدن چیست؟

اگر بخواهم پیام مرکزی شعر شما را در یک استدلال فلسفی جمع کنم، آن را چنین صورت‌بندی می‌کنم:

تمدن با ساختن قصر آغاز نمی‌شود و با داشتن سلاح نیرومند به کمال نمی‌رسد. تمدن زمانی ارزش اخلاقی پیدا می‌کند که قدرت را محدود کند، انسان را از ابزار بودن برهاند، از آسیب‌پذیران محافظت کند و امکان اعتراض به صاحبان قدرت را به رسمیت بشناسد.

از این منظر، جزیرهٔ اپستین و کاخ سلطان، با وجود تفاوت‌های تاریخی و اجتماعی‌شان، در شعر به یک پرسش مشترک می‌رسند: آیا کسانی که از امتیاز و نفوذ برخوردارند، می‌توانند خود را فراتر از مسئولیت بدانند؟

رستم و کاوه نیز در این چارچوب فقط نماد جنگاوری و دادخواهی نیستند؛ آن‌ها می‌توانند یادآور این اصل باشند که قدرت باید در برابر ستم مسئول باشد. بااین‌حال، تمدن آینده تنها با بازگشت به پهلوانان گذشته ساخته نمی‌شود؛ به نهادهای عادلانه، دانش، آموزش، حقوق برابر، آزادی اندیشه و همکاری میان ملت‌ها نیز نیاز دارد.

و شاید عمیق‌ترین تقابل شعر رسول پویان، تقابل میان دو نوع قدرت باشد:

• قدرتی که انسان را شکار می‌کند، اطلاعاتش را می‌گیرد، بدنش را به کالا تبدیل می‌کند و خود را از پاسخ‌گویی معاف می‌داند.
• قدرتی که از انسان حفاظت می‌کند، دانش را گسترش می‌دهد، آزادی را به رسمیت می‌شناسد، رفتار، گفتار و پندار نیک را ترویج می‏کند و خودش نیز در برابر قانون پاسخ‌گوست.

اولی ممکن است ثروت و فناوری داشته باشد، اما داشتن این ابزارها به‌تنهایی آن را اخلاقی نمی‌کند. دومی نیز بدون عدالت، سازوکار مشخص و نهادهای مسئول، صرفاً یک آرمان باقی می‌ماند.

پس آزمون نهایی تمدن نه این است که انسان چه اندازه قدرت به دست آورده، بلکه این است که با قدرتی که به دست آورده، چگونه با انسان دیگری رفتار می‌کند.

و از همین‌جا می‌توان به آخرین پیام شعر رسید:

وفا و   عشق و   محبت  نور دل‌ها باد

نجابتی که در آن شیر پاک پستان بود

این پایان، در خوانش من، مهم‌تر از آن است که فقط ستایش گذشته تلقی شود. اینجا شاعر پس از عبور از رسوایی، خشونت، ریاکاری و رقابت قدرت‌ها، دوباره به سرچشمهٔ زندگی بازمی‌گردد: عشق، محبت، مهر، پرورش، وفاداری و پیوند انسانی.

این بازگشت می‌تواند پیام نهایی شعر باشد: فناوری باید در خدمت انسان باشد، دین باید با عدالت سنجیده شود، وطن باید جایگاه زندگی، رفاه و آزادی باشد و تاریخ باید به ما کمک کند که رنج انسان را کمتر کنیم، نه آنکه ابزار تازه‌ای برای تقلید و تکرار آن بسازیم.

تمدنی که نتواند از انسان محافظت کند، هرقدر هم نیرومند باشد، هنوز در برابر مهم‌ترین امتحان خود قرار دارد: امتحان اخلاق.

ادامه دارد . . .