هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : سه شنبه مؤرخ ۲۹ ثور ( اردیبهشت ) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱۹ می ۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
———————————————————————————————————————–
نور محمد غفوری
د دموکراسۍ د ناکامو تجربو انتقادی ارزونه
سریزه
د تحمیلی جمهوریت او تقلبی دموکراسۍ تجربې موږ ته دا وښوده چې یوازې د دموکراسۍ شعارونه، تش په نامه انتخابات، پارلمان او ظاهری سیاسی جوړښتونه نهشی کولای یو ملت د ثبات، عدالت او پرمختګ پر لور رهبری کړی. هغه نظامونه چې د ولس له ارادې، سیاسی شعور او ملی واقعیتونو څخه جلا وی، که هر څومره د ولسواکۍ ادعا وکړی، بیا هم د خلکو باور نه شی ترلاسه کولای.
په تیرو دوو لسیزو کې د دموکراسۍ د ناکامۍ مسئولیت یوازې د استبدادی، مافیایی او بهرنیو لاسوهنو پر غاړه نه دی؛ بلکې د هغو سیاسی او فکری جریانونو نیمګړتیاوې هم رول لری چې ځانونه یې د دموکراسۍ او پرمختګ مدعیان او استازی بلل.
په دې لیکنه کې هڅه شوې چې په لنډه توګه د دموکراسۍ د تېرو تجربو مهم درسونه وڅېړل شی او دا روښانه شی چې دموکرات ځواکونه باید په راتلونکې کې کومو اصولو او واقعیتونو ته جدی پاملرنه وکړی.
د دموکراتو ځواکونو نیمګړتیاوې
۱- له ولس څخه واټن
په تېر تحمیلی اسلامی جمهوریت کې د دموکراتو او مترقی جریانونو یوه مهمه کمزوری دا وه چې د خلکو له واقعی ژوند او ورځنیو ستونزو څخه لیرې پاتې شول. د دوی ډېر سیاسی فعالیتونه تر ډېره په لویو ښارونو، محدودو سیاسی مجلسونو، رسنیزو بحثونو او د خپلو تنظیمی او فکری حلقو ترمنځ راڅرخېدل، خو له کلیو، عادی خلکو، بزګرانو، کارګرانو، بېوزلو قشرونو او حتی ډېرو ځوانانو سره یې ژور او دوامدار تماس کم و.
په داسې حالت کې ډېر وخت سیاست یوازې د نخبهګانو او محدودو سیاسی څېرو ترمنځ بحث پاتې شو، نه د عام ولس د عملی ژوند برخه. د خلکو اصلی ستونزې لکه بېکاری، فقر، ناامنی، تعلیم، روغتیا او ټولنیزې اړتیاوې یا کافی نه اورېدل کېدې او یا هم په عملی او دوامدار ډول ورباندې کار نه کېده. په دې خاطر ډېرو خلکو دا جریانونه خپل استازی او د خپلو دردونو غږ نه باله.
۲- د دموکراسۍ د اصولو نه عملی کول
ډېرو هغو سازمانونو او اشخاصو چې د دموکراسۍ شعارونه ورکول، د دموکراسۍ له عملی تجربو بې برخې او یا خپلو نظریاتو ته وفادار نه وو. په خپل داخلی جوړښت کې یې د نظر ازادی، حسابورکونه، شفافیت او سالم انتقاد نه زغمه. په ډېرو مواردو کې فردی تصمیمونه، پر ټول ګوند باندې د خپل فریکشن د پریکړو تحمیل، شخصی سلیقې او تنظیمی انحصار د دموکراتیکو اصولو ځای نیولی و.
د دموکراسۍ په اړه یوازې شعار ورکول بسنه نه کوی؛ اصلی خبره دا ده چې د دموکراسۍ اصول په عمل کې هم مراعات شی. په تېر وخت کې د دموکراتو او مترقی جریانونو یوه مهمه ستونزه دا وه چې که څه هم دوی د آزادۍ، عدالت او دموکراسۍ خبرې کولې، خو په خپلو داخلی جوړښتونو او سیاسی چلند کې یې هماغه اصول نه عملی کول.
ډیر ځله به مهمې پرېکړې د ګډو مشورو او دموکراتیکو پروسو پر ځای د څو محدودو اشخاصو له خوا نیول کېدې. یعنې د سازمانونو دننه فردی تصمیمونه، شخصی سلیقې او د قدرت انحصار غالب و. د رهبرۍ د بدلون او تناوب په وړاندې حساسیتونه ډیر و. په عموم کې د حسابورکونې کمزورتیا (په تیره بیا د مالی چارو روښانتیا) هم یوه بله ستونزه وه. داسې ګوندونه او سازمانونه به ډیر کم وی چې مشرانو یې خپلو صفوفو ته د ګوند د مالی چارو روښانه حساب ورکړی وی. په رښتینې دموکراسۍ کې مشران او مسئولین باید د خپلو کړنو، پرېکړو او ناکامیو وضاحت ورکړی او که نه، نو د اصلاح او پرمختګ لاره محدودېږی.
دموکراسی یوازې سیاسی نظام نه دی، بلکې یو فرهنګ او طرز فکر هم دی. که یو سازمان په خپل داخل کې شفافیت، مشوره، د نظر احترام او حسابورکونه ونه لری، نو په عملی ډول د دموکراتیکې ټولنې د جوړولو ادعا هم کمزورې کېږی.
۳- شخصی او تنظیمی رقابتونه
د ملی اجماع او ګډې مبارزې پر ځای، شخصی اختلافونو، فرکسیونی میلانونو، تنظیمی رقابتونو او کوچنیو ګټو د دموکراتو ځواکونو ترمنځ بېباوری زیاته کړه. هرې ډلې ځان محور ګاڼه او د ګډ ملی هدف پر ځای یې خپل محدود سیاسی موجودیت ته لومړیتوب ورکاوه. د ګوندونو او سازمانونو په سر کې اکثراً داسې کسانو ځای نیولی و چې شخصی ګټې یې له عامو ټولنیزو هغو څخه لوړې ګڼلې. د دې پر ځای چې مختلف سیاسی او فکری جریانونه د هېواد د لویو ستونزو د حل لپاره ګډ کار وکړی، هره ډله تر ډېره د خپل نفوذ، نوم، تشکیلاتو او محدودو ګټو په ساتلو بوخته وه. کله چې سیاسی مشرتابه شخصی حسابونه او محدودې ګټې تر ملی او ټولنیزو اهدافو لوړې وبولی، نو سیاسی مبارزه خپله اصلی معنا له لاسه ورکوی.
په ډېرو مواردو کې کوچنی اختلافونه دومره لوی کېدل چې د ګډ کار او اعتماد فضا یې له منځه وړله. کله ناکله شخصی رقابتونه او د رهبرۍ پر سر شخړې تر اصولی او ملی مسایلو مهمې بلل کېدې. هرې ډلې هڅه کوله چې ځان اصلی او برحقه وښیی او نور کمزوری یا بېاهمیته ثابت کړی. دا حالت د دې سبب شو چې د دموکراتو او مترقی ځواکونو ترمنځ یووالی او ګډ دریځ رامنځته نه شی.
فرکسیونی او تنظیمی ذهنیت ستونزه لا نوره ژوره کړې وه. د دې پر ځای چې اختلافات د سالم بحث او دموکراتیک تعامل له لارې حل شی، ډېر وخت سیاسی ډلې په کوچنیو حلقو ووېشل شوې او هرې حلقې یوازې د خپلو کسانو، خپلو اړیکو او خپل نفوذ د پراخېدو هڅه کوله. همدا بېلتونونه د خلکو په منځ کې هم د بېباورۍ سبب ګرځېدل.
په اصل کې، هر سیاسی حرکت هغه وخت اغېزمن کېدای شی چې ګډ هدف، متقابل اعتماد او د همکارۍ فرهنګ پکې موجود وی. که شخصی او تنظیمی رقابتونه تر ملی ګټو مهم شی، نو سیاسی ځواکونه ټوټې کېږی او نه شی کولای د ټولنې په کچه اغېزمن بدلون رامنځته کړی.
۴- د نوی نسل کمزورې روزنه
په تېرو کلونو کې د ځوان نسل سیاسی او فکری روزنې ته هومره پاملرنه ونه شوه لکه څنګه چې د یوې سالمې او پرمختللې ټولنې لپاره اړینه وه. ډېری ځوانان یا له منظمې فکری روزنې بېبرخې پاتې شول او یا هم داسې چاپېریال ته ور ولوېدل چې پکې احساساتی، تقلیدی او تعصبی فکر تر آزاد او انتقادی فکر پیاوړی و.
په شل کلن اسلامی جمهوریت کې د ځوانانو یوه برخه د داسې مادی او مصرفی ذهنیتونو تر اغېز لاندې راغله چې پکې شتمنی، شخصی ګټې او اقتصادی امتیازات تر فکری او ټولنیزو ارزښتونو مهم بلل کېدل. یوې برخې نورو بیا د سیاسی او مدنی فعالیتونو خواته میلان وموند. سالمه سیاسی روزنه یوازې دا نه ده چې یو ځوان سیاست ته داخل شی؛ بلکې دا هم اړینه ده چې هغه د تحلیل، پوښتنې، انتقاد، زغم، ملی فکر او ټولنیز مسئولیت په داسې روحیه وروزل شی چې هره موضوع په دلیل او فکر وارزوی، نه دا چې یوازې د اشخاصو، شعارونو یا احساساتو تر اغېزې لاندې پرېکړې وکړی. په عملی ډګر کې ډېری سیاسی او فکری جریانونه ونه توانېدل چې داسې بافکره، مستقل او مسئول ځوانان وروزی چې د راتلونکی سالم مشرتابه بنسټ جوړ کړای شی. په دې خاطر سیاسی ډګر تر ډېره د تیرو سیالیو، زړو څېرو او پخوانیو فکرونو تر اغېز لاندې پاتې شو. نوې نظریې، نوې انرژی او عصری سیاسی لیدلوری کمزوری وو او ځوان نسل ته د رهبرۍ او عملی تجربې زمینه کمه برابره شوه.
یوه بله مهمه نیمګړتیا دا وه چې ځوانانو ته د سازمانی او عملی تجربو د زده کړې لپاره لازم فرصتونه کم وو. په ډېرو سیاسی او مدنی جریانونو کې ځوانان یوازې د ملاتړ کوونکو او عملی اجراکوونکو په توګه کارول کېدل، خو د تصمیم نیولو، مدیریت، بحث، مذاکراتو، د اختلاف د حل، عامه اړیکو او سازمان جوړونې په برخو کې ورته د پخو روزونکو له لوری د منظم کوچینګ او روزنې شرایط برابر نه و.
رهبرۍ یوازې د شعارونو او احساساتو له لارې په ناڅاپی ډول نه رامنځته کېږی؛ بلکې سالم مشران تدریجی روزنې، دوامدارې تجربې او عملی کار ته اړتیا لری. ځوانان باید د فکری زده کړو تر څنګ په عملی سیاسی، مدنی او سازمانی فعالیتونو کې هم وروزل شی، څو وکولای شی چې د ټیم او سازمان د مدیریت وړتیا پیدا کړی؛ د ستونزو د حل او تصمیم نیولو تجربه ترلاسه کړی؛ د خلکو سره د ارتباط او اعتماد جوړولو مهارتونه زده کړی او د سالمې رهبرۍ مسئولیت په تدریجی ډول پر غاړه واخلی.
کله چې یوه ټولنه یا سیاسی جریان د ځوانانو د روزنې، کوچینګ (Coaching ) او عملی تجربو لپاره دوامدار پروګرام ونه لری، نو د رهبرۍ تشه رامنځته کېږی. په داسې حالت کې یا هماغه زاړه اشخاص د زړو فکرونو سره تل په صحنه پاتې کېږی، او یا هم بې تجربه او احساساتی کسان ناڅاپه د رهبرۍ مقام ته رسېږی چې د لویو مسئولیتونو د سم مدیریت لازم ظرفیت نه لری.
کله چې یو نسل سالم فکری بنسټ او تدریجی عملی تجربې ونه لری، نو معمولاً دوه حالتونه رامنځته کېږی، یا په تقلیدی ډول د زړو او ناکامو سیاسی دودونو پیروی کوی او یا هم ژر د افراطی، احساساتی او تندلارو شعارونو تر اغېز لاندې راځی. بېروزنې او بېسیاسی شعوره ځوانان ډېر وخت د ژورو تحلیلونو پر ځای د احساساتو، تبلیغاتو او جذابو شعارونو له مخې متأثر کېږی. همدا تشه افراطی ډلو او عوامفریبو جریانونو ته زمینه برابروی چې د ځوانانو احساسات د خپلو موخو لپاره وکاروی.
د دې کمزورې روزنې بله پایله دا وه چې سیاست له فکری او عملی پرمختګ څخه وروسته پاتې شو. نه د نوې رهبرۍ قوی نسل رامنځته شو، نه سالم سیاسی بدیلونه جوړ شول، او نه هم داسې مشران وروزل شول چې هم پوهه، هم ملی احساس او هم د مسئولیت ظرفیت ولری.
په اصل کې، هره ټولنه چې د خپل ځوان نسل پر فکری، تعلیمی، سازمانی او سیاسی روزنه پانګونه ونه کړی، د راتلونکی له بحران سره مخ کېږی. ځکه د ټولنې دوام، بدلون او سالم مشرتابه د همدغو ځوانانو له فکر، تجربې او ظرفیت سره تړلی وی.
پایله:
په ټوله کې دا لیکنه موږ ته دا مهم درس راکوی چې د دموکراسۍ ناکامی یوازې د بهرنیو لاسوهنو یا استبدادی جوړښتونو نتیجه نه وه، بلکې د دموکراتو او مترقی جریانونو داخلی کمزورتیاوې هم پکې اساسی رول درلود.
له ولس څخه واټن، د دموکراتیکو اصولو نه عملی کول، د شخصی او تنظیمی رقابتونو پراخېدل، او د نوی نسل کمزورې فکری او سازمانی روزنه هغه بنسټیز عوامل وو چې د دې جریانونو اغېزمنتیا یې محدوده کړه. په ځانګړی ډول د ځوان نسل د سالمې روزنې او عملی تجربې نشتوالی د دې سبب شو چې نه قوی بدیل رهبری رامنځته شی او نه هم د دموکراسۍ فرهنګ په ټولنه کې ژور شی.
دا تجربه ښیی چې رښتینې دموکراسی یوازې په شعارونو، جوړښتونو او انتخاباتو ولاړه نه وی، بلکې د ولسی اړیکو، داخلی دموکراسۍ، ملی یووالی او د نسلونو د منظمې روزنې پر بنسټ جوړېږی. که دا عناصر موجود نه وی، نو د دموکراسۍ ظاهری چوکاټ هم دوامداره ثبات او مشروعیت نه شی رامنځته کولای.
په لنډ ډول، د راتلونکی لپاره اساسی اړتیا دا ده چې سیاسی جریانونه له ولس سره ژور ارتباط، د داخلی دموکراسۍ عملی کول، د شخصی رقابتونو کمول، او د ځوان نسل منظمه فکری او عملی روزنه خپل لومړیتوب وګرځوی؛ ځکه همدا عناصر کولای شی د یوې سالمې، ملی او پایدارې دموکراسۍ ریښتینی بنسټ رامنځته کړی.
نور محمد غفوری
۱۸/ می/۲۰۲۶م
