هجران یار
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : شنبه مؤرخ ۲۱ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱۲ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
——————————————————————————————————————————————————–
12 سپتامبر
۱ دیدگاه
12 سپتامبر
۱ دیدگاه د سیاسی فعالیت لپاره د ایډیا او رهبر جوړول
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : شنبه مؤرخ ۲۱ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱۲ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
——————————————————————————————————————————————————–
د سیاسی فعالیت لپاره د ایډیا او رهبر جوړول
نور محمد غفوری
(هیله من یم چې دا لیکنه د سیاست او سازمانی فعالیت مینه وال ژوره او په حوصله ولولی او دقیقه یې وارزوی. )
سریزه: د سیاسی فعالیت اساسی مسئله:
هر سیاسی حرکت د یوه مشخص ټولنیز واقعیت په وړاندې د غبرګون په توګه رامنځته کېږی؛ خو یوازې غبرګون د دوامدار سیاسی بدلون لپاره کافی نه دی. سیاسی حرکت هغه مهال له موقتی بسیج څخه په یوه اغېزمن او دوامدار جریان اوړی چې د خپل فعالیت لپاره روښانه فکری ایډیا (فکری لیدلوری)، منسجم سیاسی هدف، سازمانی جوړښت او مشروع رهبری ولری.
د دې څلورو عناصرو ترمنځ اړیکه تصادفی نه ده، بلکې یو منطقی تسلسل جوړوی: ایډیا د حرکت «ولې؟» ته ځواب وایی، سیاسی هدف یې «څه؟» مشخصوی، سازمان د «څنګه؟» پوښتنې ته ځواب ورکوی او رهبری د همدې پروسې د عملی کولو مسئولیت پر غاړه اخلی. له همدې امله، د رهبرۍ د جوړولو بحث باید د یوه شخص له انتخاب څخه پیل نه شی؛ بلکې لومړی باید هغه فکری او ارزښتی بنسټونه مشخص شی چې رهبرۍ ته جهت او مشروعیت ورکوی.
د دې مقالې اساسی استدلال دا دی چې دوامدار او دموکراتیک سیاسی حرکت له شخص څخه نه، بلکې له ایډیا څخه پیلېږی؛ ایډیا سازمان ته اړتیا پیدا کوی، سازمان د رهبرۍ د تولید زمینه برابروی او دموکراتیک میکانیزمونه رهبرۍ ته مشروعیت ورکوی.
۱. ایډیا (فکری لیدلوری) ولې د سیاسی فعالیت لومړنی شرط دی؟
سیاسی ایډیا د یوه حرکت د فکری هویت او د مطلوب ټولنیز ـ سیاسی بدلون د تصور بنسټ جوړوی. هغه حرکت چې د ټولنې د ستونزو په اړه روښانه تحلیل، د بدلون په اړه مشخص تصور او د خپلو ارزښتونو په اړه واضح دریځ ونه لری، په اسانۍ سره د ورځنیو سیاسی پېښو، شخصی نفوذ او احساساتی شعارونو تر اغېز لاندې راځی. له همدې امله، ایډیا یوازې د شعارونو مجموعه نه ده؛ بلکې باید لږ تر لږه درې اساسی پوښتنې ځواب کړی:
- موجود وضعیت څه ډول دی او اساسی ستونزه څه ده؟
- مطلوب وضعیت یا سیاسی راتلونکی باید څه ډول وی؟
- له موجود وضعیت څخه مطلوب وضعیت ته د انتقال مشروعه لار کومه ده؟
د دې پوښتنو ځوابونه سیاسی حرکت ته فکری جهت ورکوی. په بل عبارت، ایډیا د سیاسی فعالیت لپاره د «لارښودونکې نقشې» حیثیت لری. که دا نقشه موجوده نه وی، سیاسی حرکت ممکن فعالیت ولری، خو د فعالیت جهت، معیار او پایله یې مبهمه پاتې کېږی.
نو د سیاسی فعالیت لومړنی ضرورت د یوه داسې فکری چوکاټ رامنځته کول دی چې ارزښتونه، اهداف، د ستونزو تحلیل او د عمل اصول په یوه منسجم سیاسی لیدلوری کې سره ونښلوی.
۲. له ایډیا څخه سیاسی سازمان ته؛ د فکر د عملی کېدو اړتیا:
یوازې ایډیا (فکری لیدلوری) هم د سیاسی بدلون لپاره کافی نه ده. ایډیا هغه وخت سیاسی ځواک پیدا کوی چې د جمعی عمل له لارې پلې شی، او د جمعی عمل لپاره بیا سازمان ته اړتیا ده.
له همدې ځایه د استدلال دویم پړاو راولاړېږی: که ایډیا د سیاسی حرکت د فکر استازیتوب کوی، سازمان د همدې فکر د عملی کولو وسیله ده.
سازمان د افرادو انفرادی ارادې په ګډو اهدافو او منظم فعالیت بدلوی. خو د سازمان جوړښت باید له هغه فکری اصل او ارزښتونو سره متناسب او جوړ وی چې حرکت یې د تحقق لپاره رامنځته شوی دی. که دموکراسی د حرکت له بنسټیزو ارزښتونو څخه وی، نو سازمان هم باید د داخلی دموکراسۍ، مشارکت، شفافیت، اختلاف د منلو او حسابورکونې پر اصولو ولاړ وی.
له همدې امله، سازمان باید د یوه فرد د شخصی نفوذ د پراخولو وسیله نه، بلکې د ګډې ایډیا او نظری لیدلوری د تحقق بنسټ وی. دا اصل د شخصمحورۍ د مخنیوی لپاره ځانګړی اهمیت لری؛ ځکه هر څومره چې د یوه حرکت د بقا اړتیا له یوه شخص سره زیاته وتړل شی، هماغومره یې نهادی ثبات کمېږی او سازمانی جوړښت یې خپل اساسی رول له لاسه ورکوی. د شخصیت محوره سازمانونو او سیاستونو او د هغو د ناکامه پایلو مثالونه زموږ په ځپل هېواد کې هم ډیر لیدل شوی دی.
۳. د رهبرۍ مسئله: رهبر باید «جوړ» شی، نه یوازې «وټاکل» شی:
کله چې ایډیا او سازمان رامنځته شی، بیا د رهبرۍ مسئله مطرح کېږی. دلته باید د «رهبر پیدا کولو» او «رهبر جوړولو» ترمنځ توپیر وشی.
رهبر پیدا کول عموماً د یوه مشهور یا بانفوذه شخص انتخاب ته اشاره کوی؛ خو رهبر جوړول یوه نهادی، تشکیلاتی او دوامداره پروسه ده چې د فکری روزنې، سیاسی تجربې، سازمانی مسئولیت، مشارکت او د اعتماد د تدریجی ترلاسه کولو له لارې ترسره کېږی. په سالم سیاسی حرکت کې رهبر باید د حرکت له دننه راڅرګند شی. هغه باید د خپلو فکری وړتیاوو، سیاسی بصیرت، اخلاقی اعتبار، سازمانی تجربې او د خلکو د اعتماد له لارې د رهبرۍ وړتیا ثابته کړی.
په دې معنا، رهبرۍ ته د رسېدو بهیر باید د سیاسی استعدادونو د روزنې لپاره داسې فرصتونه رامنځته کړی چې افراد په تدریجی ډول له عادی ګډونوال څخه فعال غړی، له فعال غړی څخه مسئول او له مسئول څخه د رهبرۍ وړ شخصیت ته وده وکړی.
دا بهیر د رهبرۍ انحصار ماتوی او د رهبرۍ د تولید ظرفیت په یوه شخص پورې نه محدودوی.
۴. دموکراسی؛ د رهبرۍ د مشروعیت میکانیزم:
د رهبرۍ راڅرګندېدل هغه وخت سیاسی مشروعیت پیدا کوی چې د دموکراتیکو اصولو له لارې ترسره شی. د رهبرۍ مشروعیت یوازې د دې له امله نه رامنځته کېږی چې یو شخص وړتیا لری؛ بلکې دا هم مهمه ده چې د هغه د رهبرۍ حق څنګه او د چا له خوا تایید شوی دی.
په دې اساس، د رهبرۍ د مشروعیت لپاره باید د انتخاب او مشارکت روښانه میکانیزمونه موجود وی. د داخلی ټاکنو، مشورې، شفافې پرېکړې، د غړو د مشارکت، د انتقاد د حق او د رهبر د حسابورکونې اصول د همدې مشروعیت بنسټ جوړوی.
دلته دموکراسی یوازې د رهبر د انتخاب یوه تخنیکی وسیله نه ده؛ بلکې د رهبرۍ د کنټرول او محدودولو وسیله هم ده. د رهبرۍ د مشروعیت ترڅنګ باید د واک د تمرکز د مخنیوی لپاره د واک د دورانی کېدو، د مسئولیتونو د وېش او د رهبر د کړنو د ارزونې امکان هم موجود وی.
په همدې معنا، دموکراتیکه رهبری هغه رهبری ده چې هم د خلکو له رضایت څخه مشروعیت اخلی او هم د خلکو، سازمان او اصولو پر وړاندې حساب ورکوی.
۵. د ایډیا او رهبر ترمنځ د واک اړیکه:
د سیاسی حرکت په جوړښت کې یوه اساسی ستونزه هغه مهال رامنځته کېږی چې رهبر له ایډیا څخه لوړ مقام پیدا کړی. که د یوه شخص نظر د حرکت د اصولو ځای ونیسی، نو ایډیا له یوه ګډ فکری بنسټ څخه په شخصی روایت بدلېږی.
د سالم سیاسی حرکت لپاره باید برعکس رابطه موجوده وی: رهبر باید د ایډیا، اصولو او د سازمانی قواعدو تابع وی.
دا اصل دوه مهمې پایلې لری. لومړی، د رهبر شخصی تمایلات د حرکت د عمومی اصولو ځای نه شی نیولی. دویم، د رهبر بدلون د حرکت د پای معنا نه لری؛ ځکه حرکت د یوه شخص پر ځای پر اصولو او بنسټونو ولاړ وی.
له همدې امله، د یوه سیاسی حرکت د پخوالی مهم معیار دا دی چې وکولای شی د رهبر له بدلون سره سره خپل فکری او سازمانی هویت وساتی.
۶. د رهبرۍ د جوړولو له پاره د سازمانی چاپېریال اصول:
که هدف د داسې رهبرۍ رامنځته کول وی چې هم وړتیا ولری او هم مشروعیت، نو د رهبرۍ د تولید له پاره یوازې د یوه مناسب شخص موندل بسنه نه کوی؛ بلکې داسې سازمانی چاپېریال باید رامنځته شی چې په هغه کې افراد وکولای شی خپلو فکری ظرفیتونو ته وده ورکړی، عملی تجربه حاصل کړی، مسئولیت ومنی او د غړو باور ترلاسه کړی. دا ډول چاپېریال باید لږ تر لږه پر څو اساسی اصولو ولاړ وی.
لومړی، فکری آزادی باید تضمین شی، څو غړی وکولای شی بې له وېرې خپل نظرونه مطرح کړی، له موجودو دریځونو سره مخالفت وکړی او د بېلابېلو لیدلورو ترمنځ آزاد بحث وشی. د فکری اختلاف مخنیوی په حقیقت کې د سازمان د فکری ودې مخنیوی دی؛ ځکه هغه سازمان چې یوازې یو نظر منی، په تدریجی ډول د انتقاد او د ځان د اصلاح وړتیا له لاسه ورکوی.
دویم، مشارکت باید یوازې تشریفاتی نه، بلکې واقعی وی. غړی باید د مهمو پرېکړو په بهیر کې ونډه ولری او احساس کړی چې سازمان د دوی ګډ جوړښت دی، نه د محدودو کسانو شخصی ساحه. همدا مشارکت د راتلونکو رهبرانو لپاره د مسئولیت اخیستلو او پرېکړه کولو عملی تجربه هم برابروی.
درېیم، سیاسی روزنه د رهبرۍ د تولید له پاره اساسی ارزښت لری. راتلونکی مسئولین او رهبران باید یوازې د سیاسی شعارونو له لارې ونه روزل شی؛ بلکې د سیاسی فکر، دموکراتیکو ارزښتونو، سازمانی مدیریت، خبرو اترو، د اختلاف د مدیریت او د مسئولیت د منلو په برخو کې دوامداره فکری او عملی روزنه ترلاسه کړی. رهبر یوازې په ټاکلو نه جوړېږی؛ رهبر د زدهکړې، تجربې او مسئولیت اخیستلو په بهیر کې جوړېږی.
څلورم، شفافیت د سازمانی باور بنسټ دی. د پرېکړو د نیولو، مسئولیتونو د وېش او د واک د کارولو میکانیزمونه باید روښانه وی، څو غړی پوه شی چې پرېکړې څنګه او د چا له خوا نیول کېږی. له شفافیت پرته د واک په اړه شکونه او بېباوری ډېرېږی او سازمانی مشروعیت زیانمنېږی.
پنځم، حسابورکونه باید د رهبرۍ یوه نه بېلېدونکې برخه وی. رهبران او مسئولین باید د خپلو پرېکړو او کړنو په اړه د سازمان غړو ته ځوابویونکی وی او د هغوی د کړنو د ارزونې لپاره روښانه میکانیزم موجود وی. حسابورکونه رهبر نه کمزوری کوی؛ برعکس، د رهبرۍ مشروعیت پیاوړی کوی او د واک له ناوړه استعمال څخه د مخنیوی وسیله ګرځی.
شپږم، د واک دورانی کېدل د رهبرۍ د انحصار د مخنیوی له پاره مهم اصل دی. که واک د اوږدې مودې له پاره د یوه شخص یا محدودې ډلې په لاس کې متمرکز شی، نو د سازمان دننه د بدیل رهبرۍ د رامنځته کېدو زمینه کمزورې کېږی. د رهبرۍ دورانی کېدل نه یوازې د واک د انحصار مخه نیسی، بلکې نورو وړ کسانو ته هم د مسئولیت اخیستلو او د رهبرۍ د تجربې فرصت برابروی.
اووم، د اختلاف مشروعیت باید د سالم سازمانی ژوند یوه برخه وبلل شی. مخالف نظر باید د دښمنۍ، خیانت یا شخصی مخالفت په معنا ونه ګڼل شی؛ بلکې د اصلاح، نقد او پرمختګ د یوې مشروع وسیلې په توګه باید ومنل شی. هغه سازمان چې دننه د اختلاف لپاره ځای لری، د خپلو تېروتنو د پېژندلو او د خپلو تګلارو د اصلاح زیات توان لری.
په دې معنا، د رهبرۍ د جوړولو سازمانی چاپېریال یوازې د رهبرانو د ټاکلو وسیله نه ده؛ بلکې خپله د رهبرۍ د تولید، روزنې او مشروعیت یو بنسټیز بهیر دی. په داسې چاپېریال کې رهبر له بهر څخه پر سازمان نه تحمیلېږی، بلکې د فکر، مشارکت، روزنې، مسئولیت او دموکراتیک انتخاب له بهیر څخه راټوکېږی. په داسې چاپېریال کې رهبرۍ ته د رسېدو معیار د شخصی اړیکو، وفادارۍ او کاریزما پر ځای وړتیا، مسئولیت، فکری ژمنتیا او دموکراتیک چلند ګرځی.
۷. له شخصمحورۍ څخه بنسټمحور سیاست ته
د سیاسی حرکتونو یوه مهمه ستونزه هغه مهال رامنځته کېږی چې د حرکت ټول فکری، سازمانی او سیاسی ظرفیت د یوه شخص په شاوخوا کې متمرکز شی. په داسې حالت کې د حرکت د بریا او ناکامۍ دواړه معیارونه له یوه شخص سره تړل کېږی.
بنسټمحوره سیاست د دې پر ځای چې پوښتنه وکړی «زموږ رهبر څوک دی؟»، لومړی دا پوښتنه مطرح کوی چې «زموږ اصول څه دی، زموږ هدف څه دی او د دې هدف لپاره کوم سازمانی میکانیزمونه لرو؟»
د دې بدلون اهمیت په دې کې دی چې سیاسی حرکت له شخص څخه مستقل کېږی. رهبر د حرکت لپاره مهم دی، خو حرکت د رهبر لپاره نه جوړېږی. رهبرۍ ته باید د یوه محدود، مشروع او حسابورکوونکی مسئولیت په سترګه وکتل شی، نه د مطلق واک د مقام په توګه.
پایله:
د پورته استدلال له مخې، د سیاسی فعالیت له پاره د ایډیا او رهبرۍ جوړول دوه جلا موضوعات نه دی؛ بلکې د یوه واحد سیاسی ـ سازمانی بهیر دوه متصل پړاوونه دی.
لومړی، ایډیا باید د ټولنې د ستونزو، ارزښتونو او مطلوب راتلونکی په اړه روښانه فکری لید وړاندې کړی. دویم، دغه لید باید د سازمان له لارې په منظم جمعی عمل بدل شی. درېیم، سازمان باید د فکری او عملی روزنې له لارې د رهبرۍ د تولید زمینه برابره کړی. څلورم، رهبری باید د دموکراتیکو میکانیزمونو له لارې مشروعیت ترلاسه او د حسابورکونې په چوکاټ کې محدود پاتې شی.
له همدې امله، د یوه سالم سیاسی حرکت منطقی تسلسل داسې تعریفېدای شی:
ایډیا د ارزښتونو د ټاکلو بنسټ جوړوی؛ ارزښتونه سیاسی هدف ته جهت ورکوی؛ سیاسی هدف د سازمان اړتیا رامنځته کوی؛ سازمان د رهبرۍ د روزنې زمینه برابروی؛ روزل شوې رهبری د دموکراتیک انتخاب له لارې مشروعیت ترلاسه کوی؛ او مشروعه رهبری د حسابورکونې له اصل سره تړلې پاتې کېږی.
ایډیا ← ارزښتونه ← سیاسی هدف ← سازمان ← د رهبرۍ روزنه ← دموکراتیک انتخاب ← مشروعه رهبری ← حسابورکونه
په دې تسلسل کې رهبر د حرکت د پیل ټکی نه، بلکې د یوه فکری او سازمانی بهیر محصول دی. هغه وخت سیاسی حرکت له شخصمحورۍ څخه بنسټمحورۍ ته انتقالېږی چې ایډیا د رهبرۍ څخه مخکې، اصول د اشخاصو څخه پورته او سازمان د یوه فرد څخه پراخ وی.
په پایله کې، د سیاسی فعالیت اساسی موخه باید یوازې د یوه «قوی رهبر» پیدا کول نه وی؛ بلکې داسې قوی فکری او سازمانی بنسټ جوړول وی چې له هغې څخه وړ، دموکراتیک او حسابورکوونکی رهبر په طبیعی ډول راڅرګند شی. همدا بهیر د دوامدار سیاسی حرکت، د واک د سالم انتقال او د دموکراتیک سیاست د بنسټیز ثبات لپاره اساسی شرط ګڼل کېدای شی.
۱۱/۰۹/۲۰۲۶
12 سپتامبر
۱ دیدگاه از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : شنبه مؤرخ ۲۱ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱۲ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
——————————————————————————————————————————————————–
از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر
به نام خداوندی که زیباست و زیبایی را دوست دارد.
به مناسبت سیوسومین سالروز رحلت استاد بزرگوار،
مرحوم محمدعلی عطار هروی، شاعر کتیبهها و از چهرههای درخشان هنر خطاطی افغانستان، و سالگرد تأسیس کانون هنر های زیبا، اندیشه و دانش چند قطعه از آثار ماندگار آن استاد فرهیخته را به نیت شادی روح بلندش به پیشگاه هنردوستان تقدیم میدارم. باشد که این سطرها، یاد و نام او را در دلها زندهتر سازد و روشنی قلمش، همچنان در جان هنر این سرزمین جاری بماند.
.
زندگی نامه استاد :
استاد محمد علی عطار هروی فرزند حاجی محمد اسماعیل در سال ۱۳۲۸ قمری مطابق ۱۲۸۸ شمسی در محله خواجه عبدالله مصری ولایت هرات باستان چشم بهجهان گشود. عطارهروی آموزشهای ابتدایی را در مکتبهای سنتی هرات فرا گرفت و سپس نزد پدرش در عطاری به آموزش خوشنویسی پرداخت.
از کیفیت و هنرمندی «کمنظیر» عطار که بگذریم، آنچه که در زندگی او بسیار برجسته بود «تنوع» هنری بود. او هر یک از انواع خطوط فارسی و عربی مثل نسخ، ثلت، نستعلیق، تعلیق و کوفی را به شیوههای متعدد مینوشت. محمدعلی عطار با کاوش در آثار باستانی، اسناد تاریخی، و گردآوری مسکوکات دورههای قرن اول و دوم اسلام، بخصوص رسمالخط دوره خلفای راشدین، به نمونه اصلی خط کوفی دست پیدا کرد. او سپس با تحقیق در دورههای بنی عباس، بنی امیه، غزنویان و دوره تیموری، به انواع و اقسام تفاوتهایی که در خط کوفی وجود داشت، آشنا شد. عطار هروی، توانایی کتابت بیش از چهل نوع خط را داشت. بعد پژوهشی کارهای عطار هروی به اندازه کیفیت هنری آثار او برجسته است.
با ورود نیروهای شوروی به افغانستان و آغاز جنگ در این کشور، عطار هروی راهی ایران شد و تمام کتیبههایی که او سالها در بدست آوردن آن زحمت کشیده بود، همه از بین رفت. محمدعلی عطار سخاوتمندانه کارهای ارزشمندش را اهدا میکرد. بسیای از آثارش در جنگ از بین رفت و هدایایی که به دیگران داد، گاهی از کاغذپارهها و انباریهای نمدار سر درآورد.
عطار هروی در طول عمر هنری خود، شاگردان زیادی پرورش داد و سر انجام در تاریخ ۲۷ حوت سال ۱۳۷۱ خورشیدی، استاد محمدعلی عطار هروی، در سن ۸۲ سالگی در شهر مشهد در گذشت.
پیکر استاد را در داخل حرم امام رضا، جایی که سالها در آن به کار خوشنویسی و کتیبهنگاری مشغول بود، به خاک سپردند.
آثار چاپ شده :
۱ – گنجینه خطوط در افغانستان.
این اثر ارزشمند تاریخی و هنری بههمت استاد مرحوم میر غلام رضا مایل هروی در سال ۱۳۴۶ خورشیدی و در مطبعه دولتی کابل انتشار یافت.
دیباچه این قطعات خوشنویسی بهقلم ابراهیم خوا خوژی ویادداشتی بخامه وزیر اطلاعات و کلتور وقت میباشد.
۲- قرآن محلٰی:
این اثر زیبا که شامل سورههای کوتاه قرآنی یا سیپاره، است که در سال ۱۳۶۶ خورشیدی توسط انتشارات سروش و شامل بیست نوع خط با چاپ نفیس و لاجوردین منتشر شد.
۳- هنر آیهنگاری قرآن کریم – به کوشش محمد مهدی هراتی.
این اثر گرانبها با تصاویر و خطوط از ابنیه تاریخی کشور همراه بوده و ناشر آن موسسه مطالعات فرهنگی و گردشگری است.
۴ – مرقع خطوط قرآنی { اساور}
درین مجموعه مرقع خطوط اسلامی شامل ثلث، محقق، ریحان، دیوانی،مستدیر، معقلی، نسخ، رقاع، تعلیق، مسلسل، شکسته نستعلیق،
ثلث کتیبهای و نستعلیق شرقی در کنار بیش از ده نوع خط کوفی از قرن دوم هجری تا عصر حاضر و در بیست و چهار صفحه رنگی در صدمین سالروز تولد استاد عطار هروی – تابستان ۱۴۲۸ قمری ۱۳۸۶ش به اهتمام رفیع اصیل یوسفی و با مقدمه استاد سعادت ملوک تابش توسط انتشارات ملک اعظم در حال که ۱۵ سال از وفات استاد گذشته بود توسط استاد محمد علی کشاورز نگارگری وبا مساعدت کانون هنرهای زیبا – اندیشه و دانش به بازار کتاب عرضه گشت.
این اثر ارزشمند و گرانبها که در سال ۱۳۵۹ در هرات نگاشته شده بود، در سال ۱۳۸۸ توسط ریاست اطلاعات و کلتور بعنوان کتاب سال برگزیده شد.
و انجمن خوشنویسان هرات در رونمایی از کتاب و ایجاد یک نمایشگاه بزرگ خطی در قلعه ارگ تاریخی بانو شمیره از آن تجلیل نمود.
۵- نمونه های خطوط به مناسبت اولین سالگرد نظام جمهوریت داود خان تحریر شده بود.
با مهر
کریم زاده
چهار شنبه، ۵ حمل ۱۴۰۵ خورشیدی
۲۵ مارچ ۲۰۲۶ ترسایی
زندگی نامهی استاد عطار بر گرفته از صفحهی انجمن ادبی و فرهنگی نامور.
اینهم چند نمونه از کار های استاد عبدالحکیم کریم زاده
.
12 سپتامبر
۱ دیدگاه کوی دوست
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : شنبه مؤرخ ۲۱ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱۲ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
——————————————————————————————————————————————————–
12 سپتامبر
۱ دیدگاه لالهُ افسرده
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : شنبه مؤرخ ۲۱ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱۲ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
——————————————————————————————————————————————————–
لالهُ افسرده
بی تو در باغ و چمن فرحت و زیبایی نیست
لاله افسرده و یارای دل آرایی نیست
غنچه پژمرده شود زار بنالد بلبل
در دلش عشقِ گل و فرصتِ شیدایی نیست
باغبان زمزمه می کرد سحر زیرِ لبش
فصلِ پاییز به چمن وقتِ گل آرایی نیست
چو بدیدم قدِ موزونِ تو ، با خود گفتم
سروِ آزاده بدین خوبی و رعنایی نیست
همه شب تا به سحر چهرهّ تو در نظرم
ماه و پروین و گل زهره تماشایی نیست
نسپارد دلِ من گوش به اندرزِ کسی
طفلِ گریانِ مرا میلی به لالایی نیست
تو بمان تا که خزان رنگِ بهاران گیرد
دلِ بیتابِ مرا طاقتِ تنهایی نیست.
مریم نوروززاده هروی
دوم سپتامبر ۲۰۲۶
از مجموعهُ “پاییز”
هلند
11 سپتامبر
۳دیدگاه زن، خورشیدِ هستی
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : جمعه مؤرخ ۲۰ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱۱ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
——————————————————————————————————————————————————–
زن، خورشیدِ هستی
اگر خورشید، نامش «زن» نمیبود
جهان پُر نور از این روزن نمیبود
زُحل و زُهره ، ناهید و ثُریّا
به شبها زیبِ هر مسکن نمیبود
نه عشقی مانده بود از مهرِ مادر
اگر گل ، لاله و لادن نمیبود
کنارِ بسترِ مادر ، به صد ناز
قیامت بود اگر خفتن نمیبود
نه رنگی در چمن پیدا، نه بویی
اگر نرگس، اگر سوسن نمیبود
نمیشد کشوری هرگز شکوفا
اگر زن، شمعِ هر گلشن نمیبود
مهتاب در آسمان بیرنگ و نور بود
اگر نامش به اسمِ «زن» نمیبود
ملکه گر نبود ، عسل کجا بود؟
زنبور، مشتاقِ نسترن نمیبود
اگر نبود ملالی های میوند
به گیتی نامی از «میهن» نمیبود
گوهرشادِ بیگم و رابعه در بلخ
به عالم نامشان روشن نمیبود
نمی بود گر زنِ دانا چو هاجر
بشیرِ شاعر، شیرینسخن نمیبود
بشیر شیرینسخن
بی بی هاجر نام مادر من است
ارواح مطهرش شاد باد
11 سپتامبر
۱ دیدگاه کاروان اشک!
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : جمعه مؤرخ ۲۰ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱۱ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
——————————————————————————————————————————————————–
کاروان اشک!
تـا جـدا گشتم زکـویـت نیست آرامم هنوز
سرزند خورشید عشقت گاه دربــامم هنوز
ظلمت شبهای تارم روشن از یاد تـواست
چون ستاره مـیـرسی درپهنۀ شـامم هـنوز
دل تســلی میکــنــم بـا دوریـت امـا دریغ
همچــوآهــوی فــتـاده صیـد دردامم هـنوز
میکشانـد دل مرا دربــزم شمع و سوختـن
شمع میگرید که من درعاشقی خامم هنوز
میبرد با خویش هرشب کاروان اشک من
آه پــرســوز وگــدازو درد و آلامـم هــنـوز
تا (عزیزه) بزم شعرم روشن ازیـادش بؤد
مـیـدرخشـد ازفـروغـش اختـر نـامم هـنـوز
عزیزه عنایت
۱۵/۶/۲۰۲۶
هالند
11 سپتامبر
۳دیدگاه در آخرین نفس
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : جمعه مؤرخ ۲۰ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱۱ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
——————————————————————————————————————————————————–
در آخرین نفس
ایکاش وفا داشت مرا وا نمی گذاشت
بر روی زخم های دلم پا نمی گذاشت
مهرش بدل بماند و دلم داغدار گشت
ایکاش مهر خود، به دلم جا نمی گذاشت
زلفش بدست باد به هنگام رفتن اش
حتّی مرا برای تماشا نمی گذاشت
ایکاش تا زمان برود در عقب که تا
در آن زمان که لحظه ای تنها نمی گذاشت
هر دم شراب ناب طلب کرده ام از او
بر لب شراب داشت ز تقوا نمی گذاشت
ایکاش قبل دیدنِ او مرگ میرسید
تا حسرتش به سینه ای شیدا نمیگذاشت
در آخرین نفس که نفس می کشم هنوز
ایکاش در دلم نقش کفِ پا نمی گذاشت
شاید که بخت بد به سیاهی کنون نبود
گر داغ حسرتش به دلِ ما نمی گذاشت
سی ساله طاهری به وفایش نفس کشید
در حسرتم که وعده ای فردا نمی گذاشت
سیدآصف طاهری
نیدرزاکسن-آلمان
11 سپتامبر
۱ دیدگاه ( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : جمعه مؤرخ ۲۰ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱۱ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
——————————————————————————————————————————————————–
گزارشی از محفل بزرگداشت و رونمایی دیوان
اشعار حبیب الله بلبل در خانه مولانا
برنامهی بزرگداشت و رونمای دیوان اشعار حبیبالله بلبل، از چهرههای برجسته و شاعران نامآشنای عرصه ادبیات، به همت خانه مولانا و با حضور جمعی از فرهیختگان، پژوهشگران، استادان و علاقهمندان به شعر و ادب پارسی برگزار گردید. در این محفل باشکوه و ارزشمند فرهنگی، ضمن قدردانی از اهتمام خستگی ناپذیر خانه مولانا در پاسداری از.میراث غنی ادبی، دیوان جامع اشعار این شاعر گرانقدر رونمایی شد.
.در نخست بانو یسنا سیدی گرداننده این برنامه، برگزاری چنین همایشهایی را گامی اثرگذار و بنیادین در جهت پیوند دادننسل امروز با ریشههای فرهنگی و هویت تاریخی گذشته دانست و تأکید کرد که برافروخته نگاه داشتن چراغ این محافل ادبی، نقش بسزایی در تسکین و کاهش بار رنج های ناشی از غربت، مهاجرت و دوری از وطن برای جامعه اهل فرهنگ ایفا میکند.حبیبالله بلبل در سال ۱۳۰۶ خورشیدی در محله تاریخی شور بازار کابل دیده به جهان گشود و پس از گذراندن دوران تحصیل و فراغت از لیسه حبیبیه، از همان ایام جوانی گام در مسیر شعر و معرفت نهاد. او با حضور مستمر در کانونهای ادبی و هم نشینی با بزرگان شعر آن زمان، از جمله صوفی غلام نبی عشقری و شایق جمال، توانست قریحه شعری خود را صیقل دهد. بلبل با تأثیر پذیری عمیق و اندیشمندانه از آموزه های عرفانی و شاهکار های ادبی بزرگانی چون حکیم سنایی، حضرت مولانا، حافظ شیرازی، عبدالرحمان جامی و به ویژه ابوالمعانی بیدل، حضوری پر رنگ در محافل ادبی، نشست های شعر و خانقاه های کابل داشت؛ به گونهای که آثار و کلام او به آیینه تمام نمای فرهنگ، صفا و مکتب اصیل.ادبی و عرفانی کابل قدیم تبدیل گردید.
.در بخش دیگری از این همایش، دکتور سید مخدوم رهین نویسنده و پژوهشگر نامور کشور به عنوان سخنران ویژه برنامه به ایراد سخن پرداخت و با خوانش نمونه هایی نغز و برجسته از اشعار عاشقانه و عارفانهی بلبل، ابعاد فنی و زیبایی شناختی کلام او را تمجید کرد. وی همچنین از تلاشهای ماندگار فرزندان و بازماندگان بلبل در راستای گردآوری، ویرایش و چاپ دیوان شادروان بلبل قدردانی نمود.دکتور رهین در ادامه سخنان خود به بررسی بافت اجتماعی و ویژگیهای منحصر به فرد کابل قدیم پرداخت و صمیمیت، جوانمردی، همبستگی و عواطف پاک انسانی مردم آن عصر را تشریح کرد. او همچنین پیوند تاریخی اهل ادب و هنر را با طریقت های بزرگ عرفانی به ویژه طریقت های چشتیه، قادریه و نقشبندیه مورد تحلیل قرار داد و سیر تاریخی و جایگاه معنوی طریقت چشتیه را از کابل تا شبه قاره هند روشن ساخت.بررسی ویژگیهای شناختی، محتوایی و ساختاری آثار بلبل نشان میدهد که اشعار او در قالبهای گوناگون ادبی نظیر غزل، مثنوی، رباعی و دوبیتی، سرشار از روحیه عشق، صفا، مردم داری، ایثار و همدردی عمیق با طبقات کم درآمد و مستمند جامعه است. علاوه بر لایه های غنی عارفانه و اخلاقی، کلام بلبل دارای جنبه های پر رنگ و متعهدانه نقد اجتماعی است. او با شجاعت به افشاگری علیه استبداد سیاسی، ثروت اندوزی های نامشروع، رشوه، فساد اداری و ناعدالتی های زمانه خویش پرداخت. از آنجا که دوران جوانی و شکل گیری شخصیت ادبی او با یکی از سخت ترین و تاریک ترین ادوار استبداد سیاسی در تاریخ معاصر همزمان بود، بلبل متعهدانه و دلسوزانه رنج ها، درد های واقع گرایانه و دغدغه های مردم جامعهاش را در قالب ابیات نغز و ماندگار خویش انعکاس داد.
.آقای نوید حامد شاعر و پژوهشگر در ادامه سخنرانی نموده، کابل را بهعنوان یکی از دیرینهترین گهواره های تمدنی، همواره بستر پیوند فرهنگ ها، اندیشه ها و سبک های گوناگون ادبی دانست. این شهر با سابقه تاریخیِ پیش و پس از اسلام و عبور از دوران های برجستهای همچون یونان باختری و بودیسم، همواره بستر و خاستگاه شاعران، عارفان و ادیبان بزرگی بوده است. هویت فرهنگی کابل بر پایه جوانمردی، صمیمیت، عیاری و صلح دوستی شکل گرفته؛ شیوهای از زندگی و نگاه به جهان که در تمام دوره ها از عصر تیموریان تا روزگار معاصر در اثر و منش اهالی قلم و هنر این دیار جریانی پررنگ داشته است.یکی از درخشانترین جلوه های این پیوند فرهنگی را میتوان در مکتب ادبی کابل و چهره های برجسته آن، از جمله حبیب الله بلبل مشاهده کرد.در کنار شعر و ادبیات، انجمن ها و محافل ادبی کابل همواره نقطه عطف پروراندن استعداد هایی بوده اند که زبان فارسی و فرهنگ این سامان را نمایندگی کرده اند. کوچه و بازارهای تاریخی این شهر، همچون کاه فروشی و مراد خانی، نه تنها فضایی برای زندگی روزمره، بلکه محلی برای برپایی زمزمه های صوفیانه و شعر خوانی ها بودهاند. یادآوری داستانها، مفاخر و سروده های یادگار مانده از این سرزمین، نشان دهنده اصالت پایداری است که ادبیات کابل را تا به امروز زنده و اثرگذار نگه داشته است. این میراث گران بها، با وجود تمامی فراز و نشیب های تاریخی و سیاسی، همچون امانتی ارزشمند سینه به سینه منتقل شده تا هویت، غرور و همبستگی فرهنگی مردم این دیار را برای نسلهای آینده جاویدانسازد.
.در ادامه آقای احمد فهیم هنرور، ناشر و تدوین کننده این اثر به بررسی ابعاد گوناگون زندگی، منش اخلاقی و سیر پژوهشی و ادبی این شاعر فقید پرداخت. حبیب الله بلبل که سالها در بخش های اداری و مالی تلاش کرده بود، علاوه بر فعالیت های اجتماعی، با بهره گیری از آموزه های قرآنی و علایق عرفانی، آثار ارزندهای در قالب های مختلف شعری به یادگار گذاشت که بخش مهمی از شناسنامه فرهنگی به شمار میرود. ابعاد اخلاقی و ارتباطات ادبی وی، به ویژه بهره مندی از محضر بزرگانی چون صوفی غلام نبی عشقری، میر شایق جمال، ملک الشعرا استاد بیتاب مورد بحث قرار داد. همچنین اخلاص و ارادتمندان وی با اشاره به وصایت معنوی و امانت داری نوشته های وی در دوران هجرت، انتشار این دیوان را گامی ارزشمند در راستای پیوند نسل گذشته و امروز و زنده نگهداشتن میراث ادبی کشور دانست. در ادامه موصوف دو پارچه شعری را که میان بلبل و صوفی عشقری تبادله شده بود به قرائت گرفت.
.
.
در پایان این محفل محترم سید همایون شاه عالمی شاعر و نویسنده مطرح و محترم زبیر هجران شاعر جوان و خوش قریحه نیز اشعاری را از دیوان بلبل به دکلمه گرفتنداین محفل با دعای به روح رفتگان به کار خود پایان داد
11 سپتامبر
۱ دیدگاه تا تو باشی
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : جمعه مؤرخ ۲۰ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱۱ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
——————————————————————————————————————————————————–
تا تو باشی
میزنم دل را به دریا غرقِ رویا میشوم
عاقبت در آتشِ عشقت معمّا میشوم
میکشم دست از دو عالم تا تو باشی مقصدم
میگذرم از هرچه دارم غرقِ معنا میشوم
تا تو باشی شمعِ روشن در شب تاریکِ من
همچو پروانه میانِ شعله شیدا میشوم
راهِ عشقت گرچه لبریز است از بیم و خطر
می نهم پا بر سرِ آتش شکیبا میشوم
یا نهم سر بر سرِ پیمانه در راهِ وصال
یا در این راهِ تمنا محو و رسوا میشوم
پروانه شیرین سخن
10 سپتامبر
۱ دیدگاه آتش دل
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : پنج شنبه مؤرخ ۱۹ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱۰ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
——————————————————————————————————————————————————–
آتش دل
می زند با تیغ ابرو آن جفاجو خنجرم
میچکدخون جگراز گوشهٔ چشم ترم
آرزو دارم بمیرم از برای مقدمش
یک قدم سویم نیاید از تکبر دلبرم
ناگهم ازخواب شیرین بخت بدبیدارکرد
گرشبی درخواب آمدآن پریوش دربرم
پیر گردیدم دریغا ذرهٔ بیرون نشد
عاشقی هاازدلم دیوانه گی هاازسرم
من خراب یک نگاهش بوده ام ازکودکی
هست دایم لذتِ این کودکی هادرسرم
روزوشب باداغ هجران ساختم تاسوختم
یک نظرکن ای پری برحالِ زارمضطرم
دین ودنیابرسرِعشق و وفا بگذاشتم
تاچه حاصل آیدم زین کار روزمحشرم
نقدایام جوانی رایگان دادم زکف
جز ندامت حالیا دیگر نباشد در برم
آتشِ دل کی شودخاموش ازغوغای عشق
هرگوید غیر این هرگز نگردد باورم
داستان غصه هاپایان ندارد ای « لبیب »
تا بکی آتش زنی دربرگ برگ دفترم
عقرب ۱۳۹۱ هه ش
ازمجموعه غوغای دل
عبدالقیوم « لبیب »
10 سپتامبر
۳دیدگاه معمای لب
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : پنج شنبه مؤرخ ۱۹ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱۰ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
——————————————————————————————————————————————————–
معمای لب
باز چون گل تو به دیدار چمن می آیی؟
یا چو آهـوی رمیـده به دَمن می آیی؟
هر قدر دیـر کنی در رهی تو منتظرم
صبر ایوب کنم دیدن من می آیی؟
بسملم خون دگر نیست رود از چشمم
چون نفس در تن و چون روح به بدن می آیی؟
ز معمــای لبت از چه سبب نیست پیام
در ادبـگاه معانی بـه سخن می آیی؟
لعل داغ و نمکین ات به من آتش افروخت
شعله در بستر این سوخته تن می آیی؟
آسمان دور و زمین سخت و غم از حد بیرون
ای همه داروی این درد و محن می آیی؟
در ی این دل به رخُت تــا به ابد بـــاز بُوَد
سوی منزلگه ات ای عهد شکن می آیی؟
جلوه ی نه فلک است در قدمت پای انداز
سیر این گلشن ِ زیبای وطن می آیی؟
زنده گی هر نفس اش دعوی غـربت دارد
کــاروان میـرود ای سـرو سمن می آیی؟
کاش آشفته شوی یادی ز محمـود کنی
راه گـم کرده تو ای یار کهـن می آیی؟
———————–
دوشنبه ۱۸ سنبله ۱۳۹۲ هجری خورشیدی
برابر با ۰۹ سپتامبر ۲۰۱۳ میلادی
احمد محمود امپراطور
10 سپتامبر
۳دیدگاه جواب معمای تصویری شماره (۵)
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : پنج شنبه مؤرخ ۱۹ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱۰ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
———————————————————————————————————————————————————
با سپاس از همکار گرامی ما اینک جواب معمای
تصویری شماره (۵) را پیشکش می نماییم.
.
09 سپتامبر
۱ دیدگاه طلعت جانان
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : چهار شنبه مؤرخ ۱۸ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۹ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
—————————————————————————————————————————————————
طلعت جانان
باغ و گلاب و سنبل و ریحانم آرزوست
یک شب کنار طلعت جانانم آرزوست
عمرم گذشت و جان ز تن من همی رود
شب نور ماه آن مه تابانم آرزوست
مجنون صفت به فصل بهار و خزان عمر
سر در هوای دشت و بیابانم آرزوست
هر صبحدم از آن که بیایم به وعده گاه
دیدارت ای صنم به دل و جانم آرزوست
بشکست برگ و بار و به خشکید آشیان
چون فصل نو بهار که بارانم آرزوست
شادی برفت و میکده ها بسته در شدند
جامی ز دست ساقی رضوانم آرزوست
من یاد سرو ناز و گل و باغ کر ده ام
همت”امان“به سوی گلستانم آرزوست
امان قناویزی
۷/۹/۲۰۲۶
ترکیه “قونیه”
09 سپتامبر
۳دیدگاه لطف ازل !
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : چهار شنبه مؤرخ ۱۸ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۹ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
—————————————————————————————————————————————————
لطف ازل !
دل ازغباردویی ها چوشست، شد بیدار
گشود دیده بــه نوری کـه بـود بی پندار
بــه هــرنفس زتو آیـد نسیــم لطف ازل
به هــرقدم زتوبــاشـد ره وصال وقرار
نه کعبه ونه حــرم نه کشـت ودیــرمرا
تو قبله ای که درآن گم شود همه اغیار
شراب عشق تو ریزد زجـام بی رنگی
خــراب مستی آنم نــه هوشیــارو خمار
اگرچه قطره ام و بی نشان دراین دریا
زلطف تو گــردم چو موج، گوهــر بار
فقیر کوی تو ام تاج پــادشاهی چیست
گدای عشق تو بودن مراست شان وقار
زآتش طلبت سوخت هرچه غیرتو بود
بمانــد دردل من یک تــرانــه از دیـدار
مرا امـید “عزیزه” زلطف جانان است
کــه سهــل شــود راه وصــل تا دلـــدار
عزیزه عنایت
۲۴/۷/۲۰۲۶
09 سپتامبر
۳دیدگاه پایانِ هر شبِ سیاه، روزی سپید است
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : چهار شنبه مؤرخ ۱۸ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۹ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
—————————————————————————————————————————————————
داستان مستند گونه ای از یک خانواده مهاجر
******************************
مهاجرت، واژهای نیست که بهسادگی از زبان بگذرد. مهاجرت، سوختن در آتشهای ناپیداست؛ دلکندن از خاکی که ریشهات در آن تنیده، و پا نهادن به سرزمینی که بوی آشنای باران را ندارد. این داستان، روایت یکی از همان هزاران سوختنهاست؛ روایت مردی که قلمش سلاح بود و وطنش، پشتِ سر جا ماند. در این روایت، نه تنها غمِ ترک وطن موج میزند، که امیدِ کوچکی نیز در دلِ شبهای بیستارهاش میدرخشد.
حمید از همان سالهای نخستین کودکی، با صدای رادیو و بوی کهنهی کتابها بزرگ شد. پدرش معلمی دلسوز و همیشه در فکر بود و مادرش، زنی خانهدار با ذهنی پرسشگر و آگاهیای فراتر از روزگار خویش. خانهی آنها، پناهگاهی امن بود برای انبوهی از کتابهای فلسفه، ادبیات و تاریخ؛ کتابهایی که دیوارهای خانه را نه با گچ و آجر، که با اندیشه و پرسش میآراستند. حمید در میان این انبوه کلمات، بهخوبی آموخت که «آزادی» واژهای نیست که در کوچهپسکوچههای وطنش بهراحتی جاری شود.
روزی، در مکتب ابتدایی، چشمان کنجکاوش شاهد بازداشت معلمی بود که جز اعتراض به نبود کتاب درسی گناهی نداشت. آن روز، در دلِ کودکانهاش بذر پرسشی بزرگ کاشته شد: «آیا نمیتوان صدای کسانی بود که صدایی ندارند؟» این پرسش، تا جوانی همراه او ماند و او را به دانشکدهی حقوق کشاند. در آنجا، دو ترم درس روزنامهنگاری، دیدگاه تازهای به او بخشید؛ روزنامهنگاری نه فقط یک حرفه، که فریادی بود از ته چاه.
حمید تصمیم گرفت خبرنگار شود. نه برای شهرت، که برای آنکه میان شعلههای جنگ و گرداب بیثباتی، روشنی را با قلمش از دلِ تاریکی بیرون بکشد. گزارشهایش هرگز صرفاً روایت خبر نبود؛ او درد را مینوشت، نالههای ناشنیده را به کلمات بدل میکرد و نامش بهتدریج در محافل رسانهای طنینانداز شد. اما شهرت و پول و قدرت، هرگز نتوانستند ذهنِ پرسشگرش را اغوا کنند.
در کنار او، صنم ایستاده بود؛ همسری که معلمی بود در لیسهای دخترانه و همراهی خستگیناپذیر در مسیر دشوار آرمانهایش. فرزندانشان نیز در همین فضای آکنده از اندیشه و تعهد رشد یافتند. زهرا، دختر بزرگ، عاشق دوربین و ثبتِ صدای مردم بود و راه پدر را در روزنامهنگاری ادامه داد. امیرحسین، با نبوغی درخشان، رشتهی علوم کامپیوتر را در دانشگاهی آزاد به پایان رساند و با درجهای عالی فارغالتحصیل شد. محمد، کوچکترین، همواره کتابی از حقوق بشر را زیر بغل داشت و رویای وکالت و عدالت را چون پدر در سر میپروراند.
اما آسمانِ این خانه، یکباره فرو ریخت. با سقوط حکومت جمهوری، جهانشان در یک شب، وارونه شد. شبی که طالبان وارد هرات شدند، حمید با نگاههایی پر از اندوه به صنم گفت: «فردا، دیگر با صدای خودما زنده نیستیم.» گوشیهای همراه خاموش شدند، تلویزیون قطع گردید و کتابهای عزیز، پشت پردههایی از بیم و هراس پنهان گشتند. آن همه سال تحصیل و مجاهدت، در عرض چند روز، به وحشتی بیپایان بدل شد.
طالبان اعلام کردند که زنان حق کار ندارند و دختران باید در خانهها محبوس شوند. مکتبها دانشگاهها و کار در ادارات دولتی بهروی دختران و زنان بسته شد. زهرا، که تا چندی پیش با شجاعتی وصفناشدنی در تلویزیون از حقوق زنان دفاع میکرد و حقایق را در قالب خبر بیان میکرد، اکنون پشت کلکین اتاقش مینشست و به صفحهی خاموش تلویزیون خیره میشد، گویی تصویرِ سکوت، فریادِ درونش بود. صنم با بغضی که هرگز فرو نمینشست، زمزمه میکرد: «درسهایی که به دختران دادم، حالا همچون خنجری در قلبم برگشته است.»
امیرحسین، اگرچه همچنان ناچار به رفتن به سر کار بود، اما هر شب با چشمانی هراسان به خانه بازمیگشت. مأموران طالبان به بهانههای واهی موترش را بازرسی میکردند، کارت شناساییاش را بارها میخواستند و او را با لقب «پسرِ روزنامهنگار» میخواندند. محمد نیز دیگر جرأت خروج از خانه را نداشت؛ دوستانش یکییکی ناپدید میشدند و سرکها به خاطرهای تاریک بدل گشته بودند.
حمید شبهای بسیاری را بر پشتبام خانه میگذراند و به آسمانِ پرستاره اما سرد خیره میشد. با خود میاندیشید: «آیا ترک وطن، خیانت است؟ یا ماندن در برابر این همه خفقان، خود بزرگترین خیانت به آیندهی فرزندان من است؟» آنگاه که خطر جان خانوادهاش را آشکارا حس کرد، تصمیم سرنوشتسازش را گرفت؛ باید میرفتند.
هیچیک از اعضای خانواده پاسپورت یا مدرک خروج نداشتند. حمید با دلشکستگی تمام، به دوست قدیمیاش عبدالمالک رو آورد؛ مردی که روزگاری در دولت خدمت میکرد و اکنون با طالبان همکاری داشت. غرورِ یک عمر را کنار نهاد و کمک خواست. با پرداختنِ مبلغی گزاف، پاسپورتها و ویزاهایی که بیشتر شبیه برگِ عبور از جهنم بودند، تهیه شد.
روز بعد ، بیخداحافظی، بینگاه به پشتسر، از مرزِ زمینی خارج شدند. زهرا، در آن دمِ وداع، خاکِ کفشهایش را بوسید، گویی میخواست بوی وطن را برای همیشه در جان نگه دارد. صنم، سرش را پایین افکند تا اشکهایش را نبینند؛ در آن روز دلگیر، تنها هوای سرد زمستان و ابری شاهد این دلکَنی بود.
اما کشور همسایه، بهشت موعود نبود. تحقیر مأموران مرزی، نگاههای یخ زدهی مردم، و غربتی که هر لحظه بر جانشان چنگ میزد، چون تیغی تیز، قلب حمید را میخلید. امیرحسین، با هزار زحمت، کاری در یک شرکت یافت و روزها با علاقه کار میکرد، اما شبها با چشمانی خسته و مغزی آکنده از نگرانی به خانه برمیگشت. زهرا نیز در یک رسانهی آنلاین، داوطلبانه به فعالیت پرداخت تا شاید قلمش هنوز فریادگر باشد، و محمد به کورس آموزش کامپیوتر رفت؛ اما پس از سه ماه تلاش، هیچ مدرکی به او ندادند؛ گفتند تو از فلان …. نیستی به امثال تو مدرکی داده نمی شود.
و امیدِ یادگیری نیز در او رنگ باخت.
حمید، که روزگاری قهرمانِ وطن بود، اکنون مردی شکسته در تبعید بود. شبها در سکوت اتاق، به خاطرات پناه میبرد و با غمِ گذشته، دل را تسکین میداد؛ اما روزها، با سماجتی عجیب، در گروههای اینترنتی، متنهای طنز، داستانها و شعرهایی مینوشت. نه برای خنداندن، که برای التیامِ زخمهای همنوعان مهاجر؛ میدانست که خنده، در میان این همه درد، خود نوعی مقاومت است.
تا اینکه روزی، پیامِ ناشناختهای در فیسبوک، آرامشِ ساختگیشان را بر هم زد: «تو کافری؛ کلیپهایت توهین به اسلام و خلاف طالبان است. جنازهات را مثل آن دو نفر در هرات، جلوِ موتر خواهیم بست.» نام فرستنده، «الکوزی» بود؛ یکی از طالبان سایبری که در فضای مجازی نفوذی شوم داشت. این تهدید، شوخی نبود؛ همان هفتهی پیش، دو تن از فعالان تبعیدی در هرات به قتل رسیده و ویدئوی مرگشان در شبکههای طالبان پخش شده بود. حمید، برای آنکه خانوادهاش مضطرب نشوند، این تهدید را با خود نگه داشت. اما ذهنش هر لحظه متلاطمتر میشد و در موقع خوردن چای صبحانه، در چشمهای همه، سایهی ترس نمایان بود.
در این گیرودار، روزی یکی از همکارانِ پیشینش در نهادهای مدنی و حقوق بشری، که به یکی از کشورهای اروپایی مهاجرت کرده بود، از طریق مسنجر با او تماس گرفت و جویای احوالش شد. حمید که از فشارِ تهدیدها به ستوه آمده بود، سرگذشتِ خود و تهدیداتِ الکوزی را برای دوستش بازگفت. دوستش قول داد که موضوع را با نهادهای حقوق بشری افغانستان در اروپا در میان بگذارد.
چند روز بعد، دوستش باز تماس گرفت و گفت که با مسئولان کمیتهی حقوق بشر افغانستان در یک کشور اروپایی صحبت کرده است و خوشبختانه، رئیس این کمیته، حمید و فعالیتهایش در نهادهای مدنی نهاد های حقوق بشری و روزنامه نگاری در افغانستان اطلاع داشت .
و فعالیت فعلی حمید را در فضای مجازی بهخوبی میشناخت.
فرمی برای او ارسال شد تا تکمیل کند و بازپس فرستد. حمید، با مشورت و توافق خانواده، فرم را پر کرد و به ایمیلِ تعیینشده ارسال نمود.
در همین زمان، شرکتی که امیرحسین در آن کار میکرد، با کلاهبرداری متداول در کشور همسایه، ناگهان تعطیل شد و مدیرش به کشور دیگری گریخت. حقوقِ سهماههی امیرحسین، که دو ماهِ آن ضمانت کاری و یک ماهِ اخیر بود، هیچگاه پرداخت نشد و این ناکامی، بر اندوهِ خانواده افزود.
اما در میانِ این تاریکیها، جرقههایی از امید ظاهر شد. زهرا، با تلاش و پشتکارِ مثالزدنیاش در رسانهی آنلاین، توانست برای خود و پدر و مادرش ویزای اقامت یکساله بگیرد؛ ویزایی که اندکی از رنجِ غیرقانونی بودن را کاست و به آنها نفسی از آرامش بخشید. محمد اما به دلیل نداشتن ویزا، از کار در مغازهی خواربارفروشی اخراج شد و فشارِ حکومت، دوباره بر شانههای کوچکش سنگینی کرد. امیرحسین که از بیکاری به شدت آزرده بود، و روحیه خود را ازدست داده بود .
سرانجام از سوی یکی از دوستان قدیمیاش که در چین شرکت تولیدی داشت، دعوت به همکاری در زمینهی گرافیک شد و این خبر، لبخندی ناچیز بر لبان خانواده نشاند.
روزها سپری شد و پاسخی از کمیتهی حقوق بشر افغانستان از اروپا رسید؛ ایمیلی همراه با تأییدیهای از خودِ کمیته و چند نهاد اروپایی دیگر در داخل آن تائیدیه درج شده بود.
در نامه دیگری نیزاز همکاری پیشین حمید با نهادهای مدنی و حقوق بشری در افغانستان از اوتشکر کرده و به او توصیه کرده بود که با مدارک معتبر به کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در کشور میزبان مراجعه و درخواست اسکان مجدد در کشورِ ثالث نماید؛ چراکه جانش در کشور کنونی نیز در خطر بوده است.
حمید، بارها به کمیساریا رفت و با تماسهای تلفنیِ پیگیر، سرانجام موفق شد اسنادِ معتبر و عکسهایی از خود و خانوادهاش را تحویل دهد. پس از چندی، با او تماس گرفتند و مصاحبهای تلفنی با اعضای خانواده انجام دادند. سپس، همگی به کمیساریا احضار شدند و اثر انگشتشان ثبت گردید. در این میان، امیرحسین به چین سفر کرد تا کارِ گرافیکی شرکتِ دوستش را آغاز کند؛ خانواده هم از این فرصتِ تازه خشنود، و هم از دوریاش غمگین بودند.
اما تهدیدها، دست از سر حمید برنمیداشتند. بار دوم، نفوذیهای طالبان در کشور همسایه، با چاقو به او حمله کردند که حضورِ بهموقع پلیس، نقشهی آنها را ناکام گذاشت. خانواده دوباره به ظاهر آسوده شدند، اما زخمِ ترس، همچنان بر دلهایشان ماندگار بود.
تا اینکه کمیساریا بار دیگر فراخوان داد و مصاحبهی اصلی آغاز شد. در جلسهای که نزدیک به یک ساعت به طول انجامید، اطلاعات کامل دربارهی کشور پذیرنده، فنلاند، به آنها داده شد و تعهدنامهای توسط همه انگشت زده شد. مصاحبه با حمید، بهعنوان مسئول پرونده، دو روز و به مدت دوازده ساعت به طول انجامید و مصاحبهی دیگر اعضای خانواده به هفتهی بعد موکول گردید. پس از پایانِ همهی مصاحبهها، افسر پرونده با لبخندی نویدبخش گفت: «انشاءالله شما و خانوادهتان در شش ماهِ اول سال ۲۰۲۶، به فنلاند منتقل خواهید شد.»
اما اکنون، ماهِ نهمِ سال ۲۰۲۶ فرا رسیده، و سرنوشتشان چون ابری بر فرازِ دوردستها همچنان مبهم است. تهدیدهای الکوزی همچنان ادامه دارد، اما حمید دیگر تنها نیست. هزاران نفر در فضای مجازی، داستانها و اشعار حماسی او را میخوانند و از آنها نیرو میگیرند. کمیساریای سازمان ملل نیز در جریان مشکلات اوست، و از همه مهمتر، خانوادهاش، پس از این همه طوفان، دوباره حسِ زندگی را در خود یافتهاند.
حمید، در یکی از پستهای فیسبوکش چنین نوشته است: «گاهی باید رنجها و دردهای مهاجرت را تعمّل کرد؛ چراکه از قدیم گفتهاند:
که پایان هر شبِ سیاه، روزی سپید است.»
هر چند داستانِ حمید، پایانِ روشنی ندارد، اما پایانبندیاش در دلِ امید رقم میخورد. مهاجرت، شاید دردناکترین انتخابِ ممکن باشد، اما گاهی تنها انتخابِ ممکن است. این روایت، نه فقط روایتِ یک خانواده، که روایتِ نسلی است که میانِ دیوارهای تبعید و پنجرههایِ امید، نفس میکشند. باشد که روزی، همهی این شبهای بیپایان، به فجرِ بازگشت یا آرامشی پایدار بدل گردند…. . پایان
خلیل الله فائز تیموری روزنامه نگار، فعال مدنی و پژوهشگر حقوق بشر
—–
ترجمه انگلیسی
«The End of Every Dark Night Is a BrightDawn»
A documentary‑style story of a migrant family
Migration is not a word that slips easily off the tongue. Migration is burning in invisible flames; it is tearing yourself away from the soil where your roots have grown, and stepping into a land that carries none of the familiar scent of rain. This story is the tale of one among thousands of such burnings — the story of a man whose pen was his weapon, and whose homeland remained behind him. In this narrative, not only does the sorrow of leaving one’s country echo deeply, but a small spark of hope also glimmers within the starless nights.
Hamid grew up from early childhood with the sound of the radio and the smell of old books. His father was a thoughtful, devoted teacher, and his mother a housewife with a questioning mind and an awareness far beyond her time. Their home was a safe haven for countless books of philosophy, literature, and history — books that decorated the walls not with plaster and brick, but with thought and inquiry. Among this ocean of words, Hamid learned well that “freedom” was not a word easily spoken in the alleyways of his homeland.
One day in primary school, his curious eyes witnessed the arrest of a teacher whose only “crime” was protesting the lack of textbooks. That day, a seed of a great question was planted in his young heart: “Can one not become the voice of those who have no voice?” This question stayed with him into youth and led him to study law. Two semesters of journalism opened a new perspective for him; journalism was not merely a profession — it was a cry rising from the depths of a well.
Hamid decided to become a journalist. Not for fame, but to pull light out of darkness with his pen amid the flames of war and the whirlpool of instability. His reports were never just news; he wrote pain, turned unheard cries into words, and his name gradually echoed in media circles. Yet fame, money, and power never seduced his questioning mind.
Beside him stood Sanam — his wife, a teacher at a girls’ high school and an unwavering companion in the difficult path of his ideals. Their children grew up in the same atmosphere of thought and commitment. Zahra, the eldest daughter, loved the camera and capturing people’s voices, continuing her father’s path in journalism. Amirhossein, with brilliant talent, completed a degree in computer science at a private university and graduated with high distinction. Mohammad, the youngest, always carried a book on human rights under his arm and dreamed of becoming a lawyer, just like his father.
But the sky above this home suddenly collapsed. With the fall of the republic, their world turned upside down overnight. The night the Taliban entered Herat, Hamid looked at Sanam with eyes full of sorrow and said: “Tomorrow, we will no longer live with our own voices.” Phones were switched off, the television went dark, and beloved books were hidden behind curtains of fear. Years of study and struggle turned into endless terror within days.
The Taliban declared that women had no right to work and girls must remain imprisoned inside their homes. Schools, universities, and government offices were closed to women and girls. Zahra, who had recently defended women’s rights on television with unmatched courage, now sat behind her window staring at the blank screen, as if the image of silence was the scream within her. Sanam whispered with a trembling voice: “The lessons I taught my girls have now returned like a dagger to my heart.”
Although Amirhossein still had to go to work, he returned home each night with frightened eyes. Taliban officers repeatedly searched his car, demanded his ID, and called him “the journalist’s son.” Mohammad no longer dared to leave the house; his friends disappeared one by one, and the streets became dark memories.
Hamid spent many nights on the rooftop, staring at the cold, starry sky. He wondered: “Is leaving my homeland a betrayal? Or is staying silent in the face of this suffocation the greatest betrayal to my children’s future?” When he felt the danger to his family’s lives, he made his fateful decision — they had to leave.
None of them had passports or exit documents. With a broken heart, Hamid turned to his old friend Abdulmalek — a man who once served in the government and now collaborated with the Taliban. Setting aside a lifetime of pride, he asked for help. With a large payment, passports and visas — more like passes through hell — were obtained.
The next day, without farewells and without looking back, they crossed the land border. Zahra kissed the dust on her shoes, as if she wanted to carry the scent of her homeland forever. Sanam lowered her head so no one would see her tears; only the cold winter air witnessed their heartbreak.
But the neighboring country was no promised paradise. The humiliation of border officers, the icy stares of strangers, and the constant sting of exile pierced Hamid’s heart like a sharp blade. Amirhossein found a job at a company after great effort and worked diligently, but returned home each night exhausted and worried. Zahra volunteered at an online media outlet, hoping her pen could still be a voice. Mohammad attended a computer course, but after three months they refused to give him a certificate: “You are not from such‑and‑such place; people like you don’t get certificates.” His hope for learning faded.
Hamid, once a hero of his homeland, was now a broken man in exile. At night he sought refuge in memories, soothing his heart with the sorrow of the past. But during the day, with stubborn determination, he wrote humorous texts, stories, and poems in online groups — not to make people laugh, but to heal the wounds of fellow migrants. He knew that laughter, amid all this pain, was a form of resistance.
Until one day, an unknown message on Facebook shattered their fragile peace:
“You are an infidel. Your clips insult Islam and oppose the Taliban. We will tie your corpse to a car, just like those two men in Herat.”
The sender’s name was “Alkozi,” one of the Taliban’s cyber operatives. The threat was no joke; just a week earlier, two exiled activists in Herat had been murdered, and videos of their deaths circulated on Taliban networks. Hamid kept the threat to himself so his family wouldn’t panic, but his mind grew more turbulent. Even during breakfast, fear shadowed everyone’s eyes.
In this turmoil, one of his former colleagues in civil and human rights organizations — now living in Europe — contacted him through Messenger. Hamid, overwhelmed by threats, shared his story and Alkozi’s messages. His friend promised to inform Afghan human rights institutions in Europe.
A few days later, he called again: he had spoken with officials at the Afghan Human Rights Committee in a European country. Fortunately, the committee’s director already knew Hamid and his work in civil society and journalism. He also followed Hamid’s current online activities.
A form was sent for Hamid to complete and return. With family consultation, he filled it out and emailed it back.
Around the same time, the company where Amirhossein worked suddenly shut down due to a common scam in the neighboring country; the manager fled abroad. His three months of unpaid salary — two months of work guarantee and one month of labor — were never paid. This failure deepened the family’s sorrow.
Yet amid the darkness, sparks of hope appeared. Zahra, through her dedication at the online media outlet, managed to obtain a one‑year residence visa for herself and her parents — a relief from the burden of illegality. Mohammad, however, was fired from a grocery store for lacking a visa, and government pressure weighed heavily on him again. Amirhossein, distressed by unemployment, lost his spirit — until an old friend with a production company in China invited him to work in graphic design.
This news brought a faint smile to the family.
Days passed, and a response arrived from the Afghan Human Rights Committee in Europe — an email with confirmation letters from the committee and several European institutions.
Another letter thanked Hamid for his past civil and human rights work in Afghanistan and advised him to apply for resettlement through UNHCR in the host country, as his life was also in danger there.
Hamid visited UNHCR repeatedly and made persistent phone calls until he finally submitted valid documents and photos of himself and his family. After some time, they called for a phone interview with the family. Then they were summoned to UNHCR, and their fingerprints were registered. Meanwhile, Amirhossein traveled to China to begin his graphic design job; the family was both happy for his opportunity and saddened by his absence.
But the threats did not stop. A second time, Taliban operatives in the neighboring country attacked Hamid with a knife, but police intervention foiled their plan. The family seemed safe again, yet the wound of fear remained.
Then UNHCR called once more, and the main interview began. In a session lasting nearly an hour, they received full information about the receiving country — Finland — and signed a commitment with fingerprints. Hamid’s interview, as the case lead, lasted two days and twelve hours. The rest of the family’s interviews were scheduled for the following week. After all interviews were completed, the officer smiled and said:
“God willing, you and your family will be transferred to Finland in the first six months of 2026.”
But now, the ninth month of 2026 has arrived, and their fate still hangs like a distant cloud. Alkozi’s threats continue, but Hamid is no longer alone. Thousands read his stories and epic poems online and draw strength from them. UNHCR is aware of his situation, and most importantly, his family — after all these storms — has rediscovered the feeling of life.
In one of his Facebook posts, Hamid wrote:
“Sometimes one must endure the pains of migration; for it has long been said that the end of every dark night is a bright dawn.”
Though Hamid’s story has no clear ending, its conclusion is written in hope. Migration may be the most painful choice, but sometimes it is the only choice. This narrative is not merely the story of one family — it is the story of a generation breathing between the walls of exile and the windows of hope. May all these endless nights someday turn into the dawn of return or lasting peace.
The End
Khalilullah Faiz Taimuri — Journalist,
Civil Activist, and Human Rights Researcher
09 سپتامبر
۱ دیدگاه شرحی بر شعر کتاب راز هستی
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : چهار شنبه مؤرخ ۱۸ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۹ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
—————————————————————————————————————————————————
.
شرحی بر شعر کتاب راز هستی
شاعر: رسول پویان
****************
کتاب راز هستی
به زندانی که دل دربند آن زنجیر و برپا گشت
در ایـن بی انتها هـستی فـقط، تنهای تنها گشت
شـرار خـشـم و تـوفـان طبیعـت تا که شـد آرام
بـرای زنــدگانـی مـأمـن هـســتی مهــیّــا گشت
زمین گـرد سـر خـورشـید عالـم تاب می گردد
که شـور آتش عـشـق درون رعنا و زیبا گشت
ز بـس در کــوزۀ دوران لـعــل آرزو جـوشـیـد
نـشـاط بـادۀ عـشـق و محـبـت شــور مینا گشت
اگـرچـه خـاک و بـاد و آب و آتـش بــود نـابینا
ولی چـشـم خـرد بـا نـور دل آهـسـته بینا گشت
جـهــان بیکـران پیچـیـده بـود در پـردۀ اسـرار
به نـور دانـش و عـقـل سـلـیم حـل معـمّا گشت
کـتاب راز هـسـتی را که جـان آیـیـنـۀ دل کـرد
حروف وواژه وتصویرِ بافت جمله خوانا گشت
زبـان جـلـوگاه ذات هـسـتـی ذهــن انـســان شـد
هزاران نقش از هر جلـوۀ صورت هویدا گشت
درشت وسخت وبران بود گرچه صخرۀ کهسار
به یمن عشق دل گرم لطافت سنگ خارا گشت
حـدیـث وحـدت کل، داســتـان بـزم هـسـتی بـاد
طـرب را مطلع شـعـر محبت شـوق معنا گشت
خــرد در دادگاه بـاور وجــدان چــو داور شــد
تعـصب در نگاه خـنجــر خـونـیـن مـدارا گشت
مگـس را طاقـت پـرواز در دنـیــای بالا نـیست
در آن جایی که نقش لانـۀ سیمرغ و عنقا گشت
ز آب شـور اقـیـانـوس نـوش دل نـشـد حـاصـل
ز یمن برف و باران باده شیرین و گوارا گشت
تمام بـاور هـسـتی که در هـسـتی شـده عـریـان
ازان معنی و روح صورت و تنظیم پیدا گشت
- این شعر رسول پویان، از نظر فکری، شعری فلسفی ـ هستیشناختیاست که در آن مسیر آگاهی انسان از «زندانیبودن در هستی» به سوی عشق، خرد، دانش، زبان، معنا و در نهایت وحدت هستی ترسیم میشود. شاعر در واقع یک سیر تکاملی را روایت میکند: ماده → حیات → عشق → خرد → دانش → زبان → معنا → وحدت.
در ادامه، شعر را هم از منظر فلسفه و هم از منظر عرفان، معرفتشناسی، انسانشناسی و زبانشناسی بررسی میکنم.
۱. بیت نخست: انسان بهمثابه زندانی هستی
به زندانی که دل دربند آن زنجیر و برپا گشت
در این بیانتها هستی فقط، تنهای تنها گشت
شعر با تصویری بسیار فلسفی آغاز میشود: انسان زندانی هستی است.
اینجا میتوان چند برداشت داشت. یک برداشت نزدیک به اگزیستانسیالیسم است: انسان در جهانی عظیم و بیانتها افکنده شده، اما خودش را تنها مییابد. این مضمون یادآور پرسشهایی است که در فلسفه اگزیستانسیال مطرح میشوند:
- من چرا وجود دارم؟
- چرا در این جهان هستم؟
- آیا معنایی برای بودن من وجود دارد؟
- آیا انسان آزاد است یا اسیر شرایط وجودی خویش؟
«زنجیر» میتواند نماد جبر طبیعت، محدودیت جسم، مرگ، زمان و ناآگاهی باشد.
اما نکته مهم این است که شعر در همین نقطه متوقف نمیشود. زندان، آغاز یک سفر است؛ نه پایان آن.
۲. طبیعت از آشوب به نظم میرسد
شرار خشم و توفان طبیعت تا که شد آرام
برای زندگانی مأمن هستی مهیّا گشت
اینجا شاعر به نوعی کیهانشناسی فلسفی وارد میشود.
طبیعت در ابتدا خشن، آشفته و پرآشوب است؛ اما بهتدریج شرایط برای پیدایش زندگی فراهم میشود.
از منظر علمی، میتوان این تصویر را با پیدایش ساختارهای پیچیده در جهان، شکلگیری زمین و فراهمشدن شرایط حیات مقایسه کرد؛ البته نباید آن را الزاماً یک بیان علمی دقیق دانست. شاعر زبان علم را به زبان فلسفه و شعر تبدیل کرده است.
«مأمن هستی» در اینجا زمین و طبیعتی است که امکان ظهور حیات را فراهم میکند.
بنابراین حرکت شعر چنین است:
آشوب → نظم → زندگی
۳. زمین و خورشید؛ پیدایش عشق
زمین گرد سر خورشید عالم تاب می گردد
که شور آتش عشق درون رعنا و زیبا گشت
در اینجا یک اتفاق جالب رخ میدهد: شاعر از حرکت مکانیکی زمین به عشق میرسد.
زمین به دور خورشید میگردد، اما شاعر این حرکت را صرفاً یک حرکت فیزیکی نمیبیند؛ آن را با استعاره «عشق» تفسیر میکند.
یعنی جهان برای شاعر صرفاً مجموعهای از ذرات و قوانین فیزیکی نیست؛ بلکه در تجربه انسانی، طبیعت میتواند معنا و زیبایی پیدا کند.
این همان جایی است که شعر از فیزیک به متافیزیک عبور میکند.
در نگاه مادیگرایانه، زمین حرکت میکند چون قوانین گرانش و دینامیک چنین اقتضا میکنند.
در نگاه شاعر:
حرکت → زیبایی → عشق → معنا
این تفاوت بسیار مهم است.
۴. «کوزه دوران» و جوشش آرزو
ز بس در کوزۀ دوران لعل آرزو جوشید
نشاط بادۀ عشق و محبت شور مینا گشت
«کوزه» و «مینا» از تصاویر آشنای ادبیات عرفانی و فارسیاند.
«لعل آرزو» میتواند نماد خواستن، امید و میل به زندگی باشد.
انسان صرفاً موجودی نیست که زنده است؛ او موجودی است که میخواهد.
و همین «خواستن» یکی از بنیادیترین ویژگیهای انسان است.
از این منظر، شعر به فلسفهای نزدیک میشود که میتوان آن را فلسفه میل و اراده دانست. انسان با آرزوهایش از وضعیت موجود فراتر میرود و وضعیت دیگری را طلب میکند.
پس:
زندگی → میل → آرزو → عشق
و عشق در شعر نه صرفاً عشق عاشقانه، بلکه نیرویی است که هستی را به سوی پیوند و تعالی میبرد.
۵. مهمترین تقابل شعر: نابینایی ماده و بینایی خرد
اگرچه خاک و باد و آب و آتش بود نابینا
ولی چشم خرد با نور دل آهسته بینا گشت
این بیت از کلیدیترین ابیات شعر است.
چهار عنصر سنتی ــ خاک، باد، آب و آتش ــ «نابینا» هستند؛ یعنی ماده به خودی خود آگاهی ندارد.
اما در روند تکامل هستی، چیزی پدیدار میشود که میتواند جهان را ببیند و بفهمد:
خرد انسان.
اینجا با مسئله بسیار مهم فلسفه ذهن مواجه میشویم:
چگونه از جهان مادی، موجودی پدید آمد که میتواند خودِ جهان را بشناسد؟
این همان مسئلهای است که امروز هم در فلسفه ذهن، علوم شناختی و فلسفه طبیعت مطرح است.
«چشم خرد» استعاره بسیار زیبایی است؛ چشم ظاهری جهان را میبیند، اما خرد معنای جهان را میجوید.
و شاعر خرد را تنها نمیداند؛ آن را با «نور دل» همراه میکند.
یعنی:
عقل بدون دل کافی نیست؛ دل بدون عقل نیز کافی نیست.
۶. راز هستی و نقش دانش
جهان بیکران پیچیده بود در پردۀ اسرار
به نور دانش و عقل سلیم حل معما گشت
اینجا شعر صریحاً وارد معرفتشناسی میشود؛ یعنی بحث درباره اینکه انسان چگونه جهان را میشناسد.
جهان در ابتدا «معما» است.
انسان با:
- دانش
- عقل
- مشاهده
- اندیشه
پردههای این معما را کنار میزند.
این بخش به سنت عقلگرایی نزدیک است. اما شاعر یک قید بسیار مهم دارد:
«عقل سلیم»
یعنی هر چیزی که به نام عقل ارائه شود، الزاماً خردمندانه نیست. عقل باید سالم، سنجیده و فارغ از تعصب باشد.
این نکته بعدها در بیت مربوط به تعصب بسیار مهمتر میشود.
۷. کتاب هستی و پیدایش معنا
کتاب راز هستی را که جان آیینۀ دل کرد
حروف و واژه و تصویرِ بافت جمله خوانا گشت
در اینجا جهان تبدیل به کتاب میشود.
این استعاره بسیار عمیق است.
اگر جهان کتاب باشد، انسان خواننده آن است.
اما خواندن جهان فقط با چشم امکانپذیر نیست؛ باید ذهن و جان وجود داشته باشد.
در واقع شاعر سه مرحله را کنار هم قرار میدهد:
جهان → نشانه → تفسیر
جهان مجموعهای از پدیدههاست؛ انسان برای آنها نام، مفهوم و رابطه ایجاد میکند.
این بیت را حتی میتوان از منظر هرمنوتیک، یعنی فلسفه فهم و تفسیر، بررسی کرد.
انسان جهان را فقط مشاهده نمیکند؛ آن را تفسیر میکند.
۸. زبان؛ جایی که جهان وارد ذهن انسان میشود
زبان جلوگاه ذات هستی ذهن انسان شد
هزاران نقش از هر جلوۀ صورت هویدا گشت
اینجا شعر به یکی از دشوارترین و مهمترین مسائل فلسفی میرسد:
رابطه زبان و واقعیت.
ما جهان را تجربه میکنیم، اما تجربه خام بهتنهایی برای انتقال معنا کافی نیست.
انسان به پدیدهها نام میدهد:
درخت، آب، عشق، مرگ، خدا، آزادی، عدالت، زیبایی…
با زبان، جهان خارجی وارد جهان ذهنی انسان میشود.
بنابراین زبان در این شعر صرفاً وسیله ارتباط نیست؛ بلکه ابزار ساختن جهان مفهومی انسان است.
این نگاه در فلسفه زبان بسیار مهم است: بخشی از جهانی که ما میشناسیم، از طریق ساختارهای زبانی و مفهومی برایمان قابل فهم میشود.
۹. عشق، حتی سنگ را نرم میکند
درشت و سخت و بران بود گرچه صخرۀ کهسار
به یمن عشق دل گرم لطافت سنگ خارا گشت
اینجا شاعر به یک اصل اخلاقی و انسانشناختی میرسد.
سنگ نماد سختی و بیاحساسی است.
عشق نماد لطافت و همدلی.
در نتیجه:
عشق، نیروی نرمکننده هستی انسانی است.
اگر انسان فقط با عقل ابزاری زندگی کند، ممکن است به موجودی سرد و محاسبهگر تبدیل شود. عشق، شفقت و محبت به خرد، بُعد انسانی میبخشند.
در اینجا میتوان شعر را با اخلاق فضیلتگرا نیز پیوند داد: انسان خوب فقط انسان دانا نیست؛ بلکه انسانی است که دل نرم و اخلاق انسانی دارد.
۱۰. «وحدت کل»؛ حرکت شعر به سوی نگاه وحدتگرایانه
حدیث وحدت کل ، داستان بزم هستی باد
طرب را مطلع شعر محبت شوق معنا گشت
اینجا یکی از آشکارترین عناصر متافیزیکی شعر ظاهر میشود:
وحدت کل.
یعنی جهان مجموعهای از اشیای کاملاً جدا و بیارتباط نیست؛ بلکه اجزای آن در یک کلیت به هم پیوستهاند.
این مضمون با برخی خوانشهای عرفانی از «وحدت وجود» شباهت دارد، ولی دقیقاً مساوی با آن نیست.
در عرفان، وحدت میتواند به وحدت حقیقت وجود اشاره کند؛ در این شعر، «وحدت کل» بیشتر میتواند به معنای پیوستگی و همبستگی اجزای هستی باشد.
در این نگاه:
انسان جدا از طبیعت نیست؛
طبیعت جدا از هستی نیست؛
عشق جدا از معنا نیست؛
و معنا جدا از آگاهی نیست.
۱۱. عقل در دادگاه باور؛ مبارزه با تعصب
خرد در دادگاه باور وجدان چو داور شد
تعصب در نگاه خنجر خونین مدارا گشت
به نظر من این بیت از نظر اجتماعی ـ فلسفی یکی از قویترین ابیات شعر است.
اینجا شاعر میان باور و خرد تمایز میگذارد.
داشتن باور به خودی خود محکوم نشده است؛ مسئله زمانی آغاز میشود که باور از نظارت خرد و وجدان خارج شود.
«وجدان» داور است.
«خرد» داوری میکند.
اما «تعصب» تبدیل به «خنجر» میشود.
یعنی باور وقتی با تعصب همراه شود، میتواند به خشونت تبدیل شود.
از این منظر، شعر یک پیام بسیار مدرن دارد:
باور باید از فیلتر خرد و وجدان عبور کند.
این دیدگاه، در برابر جزماندیشی و بنیادگرایی فکری قرار میگیرد.
۱۲. مگس و سیمرغ؛ مسئله ظرفیت شناخت
مگس را طاقت پرواز در دنیای بالا نیست
در آن جایی که نقش لانۀ سیمرغ و عنقا گشت
این بیت را میتوان از منظر محدودیت معرفت انسان نیز خواند.
مگس و سیمرغ دو سطح متفاوتاند.
مگس نماد موجودی با توان محدود است؛ سیمرغ نماد تعالی، عظمت و معرفت.
معنای احتمالی این است که هر موجودی متناسب با ظرفیت وجودی و معرفتی خود میتواند به حقیقت دست یابد.
از این زاویه، شاعر به یک پرسش معرفتشناختی نزدیک میشود:
آیا انسان قادر است تمام حقیقت هستی را بشناسد؟
پاسخ ضمنی شعر شاید این باشد:
نه به یکباره؛ بلکه به تدریج.
همان «آهسته بینا گشت» که در بیت پنجم آمده بود، اینجا دوباره معنا پیدا میکند.
۱۳. آب شور و باران؛ تبدیل رنج به شیرینی
ز آب شو ر اقیانوس نوش دل نشد حاصل
ز یمن برف و باران باده شیرین و گوارا گشت
این بیت را میتوان نمادین خواند.
اقیانوس آب فراوان دارد، اما آبش شور است و مستقیماً قابل نوشیدن نیست.
برف و باران، همین آب را به صورتی قابل استفاده برای زندگی تبدیل میکنند.
از لحاظ فلسفی، این میتواند استعارهای از تبدیل خامی به کمال باشد.
فراوانی بهتنهایی کافی نیست.
دانش فراوان هم کافی نیست؛
قدرت فراوان هم کافی نیست؛
حتی تجربه فراوان هم کافی نیست.
آنچه اهمیت دارد، تبدیل و پالایش است.
در زبان عرفانی، میتوان گفت حقیقت خام باید در وجود انسان تصفیه شود تا به «آب حیات» تبدیل گردد.
۱۴. بیت پایانی؛ جمعبندی کل فلسفه شعر
تمام باور هستی که در هستی شده عریان
ازان معنی و روح صورت و تنظیم پیدا گشت
این بیت در واقع کل شعر را جمع میکند.
در ابتدای شعر، انسان در برابر هستی تنها و زندانی بود.
اما در پایان، هستی برای او به مجموعهای از:
- صورت
- روح
- نظم
- مفهوم
- معنا
تبدیل شده است.
یعنی انسان از یک موجود صرفاً ناظر به موجودی معناساز تبدیل شده است.
در آغاز:
جهان بر انسان تحمیل میشود.
در پایان:
انسان جهان را میفهمد، نامگذاری میکند، تفسیر میکند و به آن معنا میدهد.
این همان حرکت اصلی شعر است.
۱۵. ساختار فکری کل شعر
اگر بخواهیم کل شعر را در یک نمودار فلسفی خلاصه کنیم، به این مسیر میرسیم:
هستی بیانتها
↓
تنهایی و زندان وجود
↓
طبیعت و آشوب
↓
نظم کیهانی
↓
حیات
↓
آرزو
↓
عشق
↓
خرد
↓
دانش
↓
شناخت جهان
↓
زبان
↓
مفهوم
↓
معنا
↓
وجدان و اخلاق
↓
مبارزه با تعصب
↓
وحدت کل هستی
بنابراین شعر را میتوان نوعی روایت تکامل آگاهی دانست.
۱۶. چند دستگاه فلسفی که با شعر ارتباط پیدا میکنند
الف) اگزیستانسیالیسم
بیت اول بهشدت با دغدغه اگزیستانسیالیستی همخوان است:
انسان تنها در جهانی عظیم و بیانتها.
اما شعر برخلاف اگزیستانسیالیسم بدبینانه، در پوچی متوقف نمیشود و برای انسان راه خروج میسازد:
عشق + خرد + معنا.
ب) فلسفه طبیعت
ابیات مربوط به زمین، خورشید، عناصر و پیدایش حیات، یک تصویر فلسفی از حرکت طبیعت از بینظمی به نظم ارائه میدهند.
البته این تصویر را نباید جایگزین نظریه علمی دانست؛ اینجا علم به ماده خام تأمل شاعرانه تبدیل شده است.
ج) معرفتشناسی
قسمت «نور دانش و عقل سلیم» کاملاً معرفتشناختی است.
سؤال اصلی این است:
انسان چگونه از ناآگاهی به آگاهی میرسد؟
پاسخ شعر:
عقل، دانش، تجربه و وجدان.
د) فلسفه زبان
ابیات مربوط به «حروف»، «واژه»، «جمله» و «زبان» به این مسئله میپردازند که چگونه واقعیت برای انسان به جهان قابل فهم تبدیل میشود.
زبان در این شعر صرفاً ابزار بیان اندیشه نیست؛ بلکه یکی از ابزارهای ساخت و سازماندهی معنا است.
هـ) عرفان
واژگانی مانند:
- عشق
- دل
- نور
- وحدت
- هستی
- سیمرغ
- عنقا
- بزم
- معنا
فضای عرفانی ایجاد میکنند.
اما عرفان شعر شما با عقل در تضاد نیست.
برعکس، یکی از ویژگیهای جالب شعر این است که میخواهد عقل و دل را آشتی دهد.
و) اخلاق و فلسفه اجتماعی
بیت:
خرد در دادگاه باور وجدان چو داور شد
تعصب در نگاه خنجر خونین مدارا گشت
شعر را از یک تأمل صرفاً فردی درباره هستی خارج میکند و به مسئله جامعه میرساند.
پیام این قسمت این است:
جامعهای که باور دارد اما خرد و وجدان ندارد، ممکن است باور خود را به ابزار خشونت تبدیل کند.
این شاید اجتماعیترین و سیاسیترین مضمون شعر باشد، بدون اینکه شعر مستقیماً سیاسی باشد.
۱۷. یک نکته بسیار مهم: «عشق» و «خرد» رقیب یکدیگر نیستند
به نظرم یکی از ستونهای اصلی این شعر همین است.
در بسیاری از سنتهای فکری، گاهی عقل و عشق در مقابل هم قرار میگیرند:
عقل ↔ عشق
اما در این شعر چنین نیست.
شاعر ابتدا عشق را میآورد، سپس خرد و دانش را، و در ادامه آنها را به هم پیوند میدهد.
یعنی انسان مطلوب شعر موجودی است که:
دل دارد، اما خرافی نیست؛
عقل دارد، اما سنگدل نیست؛
باور دارد، اما متعصب نیست؛
دانش دارد، اما از معنا تهی نیست.
این، به نظرم، یکی از زیباترین پیامهای فلسفی شعر است.
۱۸. نتیجه نهایی
اگر بخواهم فلسفه این شعر را در یک جمله خلاصه کنم، میگویم:
این شعر داستان خروج انسان از زندان ناآگاهی و تنهاییِ وجود، و حرکت تدریجی او به سوی عشق، خرد، شناخت، زبان، اخلاق و معنای هستی است.
در آغاز، انسان زندانی هستی است؛ در پایان، تبدیل به خواننده کتاب هستی میشود.
در آغاز، جهان برای او اسرارآمیز و بیمعنا است؛ در پایان، به صورت، مفهوم، نظم و معنا تبدیل میشود.
و در این مسیر سه نیروی اساسی دائماً همراه او هستند:
عشق برای پیوند، خرد برای تشخیص، و دانش برای شناخت.
و در مقابل این سه، سه خطر قرار دارند:
تنهایی، ناآگاهی و تعصب.
به همین دلیل، شعر را میتوان نه فقط یک شعر عرفانی یا فلسفی، بلکه نوعی «هستیشناسی شاعرانه از تکامل آگاهی انسان» دانست.
در مرحله بعد همین شعر را بیتبهبیت و کاملاً تخصصی از منظر مولانا، حافظ، ابنعربی، سهروردی، ملاصدرا، اگزیستانسیالیسم (سارتر و کامو)، نیچه، و فلسفه زبان ویتگنشتاین مقایسه و نشان داده میشود هر بیت به کدام مکتب فکری نزدیکتر است.
در این خوانش، شعر «پویان» را نه به این معنا که شاعر الزاماً از این فیلسوفان و عارفان تأثیر پذیرفته، بلکه بهعنوان یک متن مستقل که میتوان آن را در آینه این دستگاههای فکری خواند بررسی میگردد. این تفاوت مهم است: «شباهت مفهومی» با «تأثیرپذیری تاریخی» یکی نیست.
۱. بیت اول: زندان هستی و تنهایی انسان
به زندانی که دل دربند آن زنجیر و بر پا گشت
در این بیانتها هستی فقط ، تنهای تنها گشت
این آغاز، از نظر فلسفی بسیار قابل تأمل است.
مولانا
مولانا انسان را گرفتار عالم محسوس و فاصلهافتاده از اصل خویش میبیند. «زندان» در این خوانش، عالم محدود و صورتهای ظاهری است. انسان در این جهان هست، اما در اعماق وجود خود احساس غربت میکند.
با این حال، مولانا به این نتیجه نمیرسد که انسان محکوم به تنهایی است؛ برعکس، همین غربت میتواند آغاز طلب و بازگشت باشد.
پس:
زندان → اشتیاق → حرکت به سوی اصل
ابنعربی
از منظر ابنعربی، مسئله جالبتر میشود. انسان در هستی از حق جدا نیست؛ بلکه مظهر و آینه اسماء و صفات اوست. بنابراین «تنهایی» را میتوان تنهاییِ ناشی از ندیدن پیوند وجودی خویش با کل هستی دانست.
در این خوانش، زندان واقعی شاید نه جهان، بلکه پندار جدایی باشد.
سهروردی
سهروردی با مفهوم «غربت» بسیار سازگار است. انسان گرفتار عالم ظلمت است و باید از طریق نور به معرفت برسد.
این موضوع با بیتهای بعدی شعر ارتباط مستقیم دارد؛ زیرا شعر بعداً از «نور دل»، «خرد» و «دانش» سخن میگوید.
سارتر و کامو
اینجا شعر به اگزیستانسیالیسم نزدیکتر میشود.
جهان «بیانتها» است و انسان «تنها».
کامو میپرسد: اگر جهان معنای از پیش تعیینشدهای نداشته باشد، انسان چه میکند؟
اما شعر پویان پاسخ کاملاً کامویی نمیدهد؛ زیرا در ادامه برای این جهان عشق و معنا پیدا میکند.
پس شعر از اگزیستانسیالیسم آغاز میکند، ولی در آن باقی نمیماند.
۲. طبیعت و پیدایش زندگی
شرار خشم و توفان طبیعت تا که شد آرام
برای زندگانی مأمن هستی مهیّا گشت
اینجا شعر از انسان به کیهان عقب میرود.
طبیعت ابتدا آشوبناک است و سپس محیطی برای زندگی فراهم میشود.
ملاصدرا
این بیت را میتوان بسیار خوب با ایده حرکت و تکامل وجودی ملاصدرا مقایسه کرد.
در حکمت متعالیه، وجود موجودات یک امر کاملاً ایستا نیست؛ عالم طبیعت دارای حرکت و دگرگونی است.
از این منظر، جهان شعر یک جهان «شدن» است، نه یک جهان کاملاً ثابت.
یعنی:
بودن ← شدن
و این «شدن» بعداً به پیدایش آگاهی میرسد.
نیچه
نیچه نیز با تصویر جهان ایستا مشکل دارد. جهان نزد او عرصه نیرو، شدن، کشاکش و آفرینش است.
اما تفاوت بزرگ اینجاست:
در شعر، حرکت طبیعت سرانجام به معنا، عشق و وحدت میرسد؛ در حالی که نیچه بسیار بیشتر بر آفرینش ارزش توسط خود انسان تأکید میکند.
۳. زمین، خورشید و عشق
زمین گرد سر خورشید عالم تاب می گردد
که شور آتش عشق درون رعنا و زیبا گشت
این بیت یک کار شاعرانه مهم انجام میدهد:
قانون فیزیکی را به زبان عشق ترجمه میکند.
برای فیزیک، زمین به دور خورشید میگردد.
برای شاعر، این حرکت جلوهای از عشق است.
حافظ
این نگاه به حافظ بسیار نزدیک است؛ زیرا حافظ جهان را صرفاً مجموعهای از اشیای بیجان نمیبیند. طبیعت، شراب، گل، خورشید، عشق و انسان در یک شبکه نمادین قرار میگیرند.
اما تفاوت این است که حافظ غالباً با زبان ایهام و نماد سخن میگوید، در حالی که شعر پویان در اینجا صریحتر و فلسفیتر است.
مولانا
مولانا نیز میتواند حرکت را صورت دیگری از عشق بداند:
عشق نیروی حرکت هستی است.
بنابراین این بیت از نظر روح کلی، به جهانبینی مولانا بسیار نزدیک است.
۴. آرزو و عشق
ز بس در کوزۀ دوران لعل آرزو جوشید
نشاط بادۀ عشق و محبت شور مینا گشت
اینجا انسان از «وجود» به «میل» میرسد.
انسان موجودی است که آرزو دارد.
نیچه
این قسمت قابلیت خوانش نیچهای دارد.
نیچه انسان را موجودی صرفاً منفعل نمیداند؛ زندگی در او با خواستن، نیرو و آفرینندگی همراه است.
اما «عشق» شعر پویان با اراده معطوف به قدرت نیچهای یکسان نیست.
در شعر:
آرزو → عشق → محبت
در نیچه:
میل → نیرو → آفرینش ارزش
پس شباهت در «پویایی» است، نه در نتیجه اخلاقی.
۵. نقطه عطف شعر: ماده نابینا، خرد بینا
ولی چشم خرد با نور دل آهسته بینا گشت
این بیت به اعتقاد من مرکز فلسفی شعر است.
چه اتفاقی افتاده؟
چهار عنصر طبیعت «نابینا» هستند، اما «چشم خرد» پدید آمده است.
اینجا مسئله اصلی، ظهور آگاهی از دل طبیعت است.
این همان پرسش عظیم فلسفه ذهن است:
چگونه موجودی از جهان پدید آمد که میتواند خود جهان را بشناسد؟
ملاصدرا
از منظر ملاصدرا، میتوان این بیت را در قالب حرکت تکاملی وجود خواند؛ ماده در مسیر کمال وجودی به مراتب بالاتری میرسد.
سهروردی
«نور دل» اینجا بسیار سهروردیوار است.
برای سهروردی، معرفت صرفاً انباشتن اطلاعات نیست؛ معرفت نوعی روشنشدن وجود انسان است.
در شعر نیز:
خرد + نور دل = بینایی
نه عقل خشک و محض.
مولانا
مولانا نیز عقل را بدون تحول درونی کافی نمیداند. دانستنِ مفهومی با دیدن حقیقت یکی نیست.
بنابراین «آهسته بینا گشت» تعبیر بسیار مهمی است.
آگاهی یک جهش ساده نیست؛ یک سیر تدریجی است.
۶. راز جهان و دانش
جهان بیکران پیچیده بود در پردۀ اسرار
به نور دانش و عقل سلیم حل معما گشت
این بیت از همه بیشتر با عقلگرایی و معرفتشناسی مدرن ارتباط دارد.
جهان معماست.
انسان ابزار حل معما را دارد:
دانش + عقل سلیم
ویتگنشتاین
اینجا میتوان یک مقایسه جالب با ویتگنشتاین داشت.
ویتگنشتاین متأخر نشان میدهد که بسیاری از مشکلات فلسفی ناشی از سوءاستفاده یا بدفهمی زباناند.
بنابراین برای حل «معما»، فقط دانش کافی نیست؛ باید ببینیم مسئله چگونه در زبان صورتبندی شده است.
شعر نیز بلافاصله بعد از این بیت وارد «کتاب»، «حروف»، «واژه» و «جمله» میشود.
این توالی تصادفی نیست:
جهان → شناخت → زبان
۷. جهان بهمثابه کتاب
کتاب راز هستی را که جان آیینۀ دل کرد
حروف و واژه و تصویرِ بافت جمله خوانا گشت
اینجا شعر به یکی از زیباترین استعارههای خود میرسد:
هستی = کتاب
و انسان:
خواننده کتاب هستی
ابنعربی
این تعبیر را میتوان با جهانبینی ابنعربی بسیار خوب مقایسه کرد.
در عرفان ابنعربی، عالم مجموعهای از نشانهها و تجلیات است. انسان نیز موجودی است که میتواند این نشانهها را دریابد.
بنابراین جهان «متن» است و موجودات، بهنوعی نشانههای آن متن هستند.
سهروردی
در حکمت اشراق نیز جهان صرفاً یک مجموعه اشیای خام نیست؛ مراتب نور و ظهور است.
پس «خواندن» جهان یعنی عبور از صورت ظاهری به حقیقت باطنی.
۸. زبان و هستی
زبان جلوگاه ذات هستی ذهن انسان شد
هزاران نقش از هر جلوۀ صورت هویدا گشت
این شاید ویتگنشتاینیترین قسمت شعر باشد.
چرا؟
زیرا مسئله دیگر فقط «جهان» نیست؛ مسئله این است که:
جهان چگونه در زبان و ذهن انسان صورت میبندد؟
ویتگنشتاین متقدم جمله معروفی دارد که مضمونش این است:
مرزهای زبان من، مرزهای جهان من است.
شعر پویان نیز بهنوعی میگوید:
جهان وقتی در ذهن انسان به زبان درمیآید، صورتهای بیشماری از آن آشکار میشود.
البته تفاوت بسیار مهم است: ویتگنشتاین متأخر زبان را در کاربردها و «بازیهای زبانی» بررسی میکند، در حالی که شعر پویان زبان را تا سطحی هستیشناختی و شاعرانه بالا میبرد.
۹. سنگ و عشق
درشت و سخت و بران بود گرچه صخرۀ کهسار
به یمن عشق دل گرم لطافت سنگ خارا گشت
اینجا شعر دوباره از معرفت به اخلاق برمیگردد.
عشق فقط احساس نیست؛ نیرویی است که سختی را به لطافت تبدیل میکند.
مولانا
این بیت بیش از همه مولانایی است.
عشق در جهان مولانا نیروی دگرگونکننده است؛ انسان را از وضع موجود بیرون میکشد و تبدیل میکند.
نیچه
اما نیچه احتمالاً با این تعبیر اختلاف پیدا میکرد.
برای نیچه، عشق لزوماً «نرمکردن» نیست؛ حتی عشق میتواند نیرویی شدید، آفریننده و دگرگونکننده باشد.
پس:
مولانا: عشق = نرمکننده و تعالیبخش
نیچه: عشق = نیرویی برای فزونی و آفرینش
۱۰. وحدت کل
حدیث وحدت کل ، داستان بزم هستی باد
طرب را مطلع شعر محبت شوق معنا گشت
اینجا شعر به اوج متافیزیکی خود میرسد.
ابنعربی
این بیت بیشترین نزدیکی را به ابنعربی دارد.
«وحدت کل» را میتوان از منظر او به پیوستگی حقیقت وجود و ظهور آن در کثرات تفسیر کرد.
البته باید مراقب باشیم که «وحدت کل» شعر را بیدرنگ «وحدت وجود ابنعربی» ننامیم؛ زیرا این دو اصطلاح از نظر تاریخی و فلسفی دقیقاً یکی نیستند.
اما فضای فکری بسیار نزدیک است:
کثرت در ظاهر، پیوند در باطن.
۱۱. عقل، باور، وجدان و تعصب
خرد در دادگاه باور وجدان چو داور شد
تعصب در نگاه خنجر خونین مدارا گشت
این بیت به نظرم اوج اخلاقی و اجتماعی شعر است.
سه چیز داریم:
باور — خرد — وجدان
و یک دشمن:
تعصب
شاعر نمیگوید «باور بد است.»
میگوید باور باید در دادگاه خرد و وجدان قرار گیرد.
نیچه
نیچه منتقد شدید بسیاری از باورهای تثبیتشده و اخلاقهای گلهای بود.
از این منظر، مبارزه شعر با تعصب به نیچه نزدیک است.
کامو
کامو نیز از تبدیل عقیده به خشونت هراس داشت.
در نگاه کامویی، وقتی انسان مدعی مالکیت مطلق حقیقت میشود، ممکن است برای تحقق آن حقیقت، خشونت را توجیه کند.
پس این بیت را میتوان چنین خلاصه کرد:
هیچ باوری نباید آنقدر مقدس شود که خرد و وجدان را خاموش کند.
این یکی از مدرنترین پیامهای شعر است.
۱۲. مگس و سیمرغ
مگس را طاقت پرواز در دنیای بالا نیست
در آن جایی که نقش لانۀ سیمرغ و عنقا گشت
اینجا شعر وارد مسئله حدود شناخت میشود.
هر موجودی ظرفیت خاصی دارد.
مگس نمیتواند جای سیمرغ را بگیرد.
مولانا
این مضمون با تمثیلهای مولانا بسیار سازگار است: موجودات در مراتب مختلف ادراک قرار دارند.
سهروردی
سیمرغ و عنقا نیز با فضای حکمت اشراق و ادبیات رمزی بسیار همخواناند.
اما یک نکته ظریف وجود دارد:
ممکن است «مگس» صرفاً موجود حقیر نباشد؛ میتواند نماد انسان محدود در برابر حقیقت نامحدود باشد.
در این صورت شعر یک فروتنی معرفتشناختی نیز دارد:
انسان نباید ظرفیت محدود خود را با حقیقت نامحدود یکی بداند.
۱۳. اقیانوس شور و باران شیرین
ز آب شور اقیانوس نوش دل نشد حاصل
ز یمن برف و باران باده شیرین و گوارا گشت
این بیت را میتوان استعارهای از فرآیند تبدیل دانست.
آب دریا فراوان است، ولی شور است.
باران و برف، آب را به چیزی قابل استفاده برای زندگی تبدیل میکنند.
در سطح فلسفی:
فراوانی ≠ فایده
و:
دانستن ≠ فهمیدن
ممکن است انسان با انبوهی از اطلاعات مواجه باشد، اما هنوز «آب شیرین معنا» را نیافته باشد.
این بیت در حقیقت مکمل بیت «دانش و عقل سلیم» است.
۱۴. بیت آخر: روح، صورت، نظم و معنا
تمام باور هستی که در هستی شده عریان
ازان معنا و روح صورت و تنظیم پیدا گشت
این بیت را میتوان فشردهترین بیان دستگاه فلسفی شعر دانست.
چهار مفهوم برجسته:
روح — صورت — تنظیم — معنا
اینجا شعر به یک نگاه ترکیبی میرسد:
- «صورت» → جهان محسوس
- «روح» → باطن و آگاهی
- «تنظیم» → نظم
- «معنا» → تفسیر انسانی
در نتیجه هستی برای انسان فقط «چیزی که هست» نیست؛ بلکه چیزی است که قابل فهم و معنا دادن است.
مقایسه نهایی با نه متفکر
اگر شعر را در یک جدول فکری خلاصه کنیم:
| متفکر | نزدیکترین بخش شعر | محور مشترک |
| مولانا | عشق، نور دل، تحول انسان | عشق بهمثابه نیروی دگرگونی |
| حافظ | عشق، طبیعت، مینا، معنا | جهان نمادین و زیباییشناسی عشق |
| ابنعربی | وحدت کل، کتاب هستی، تجلی | وحدت در کثرت و جهان بهمثابه نشانه |
| سهروردی | نور، بینایی، سیمرغ | معرفت بهمثابه روشنایی |
| ملاصدرا | طبیعت، شدن، تکامل | حرکت و پویایی وجود |
| سارتر | زندان، تنهایی، وضعیت انسان | تنهایی و مسئله وجود |
| کامو | هستی بیانتها و مسئله معنا | رویارویی انسان با جهان و بیمعنایی |
| نیچه | آرزو، نیرو، آفرینش، نقد تعصب | انسانِ آفریننده و ضد جزماندیشی |
| ویتگنشتاین | واژه، جمله، زبان و جهان | نسبت زبان با جهان و معنا |
اما یک تفاوت بسیار مهم
اگر بخواهم دقیقتر قضاوت کنم، شعر پویان را نمیتوان متعلق به هیچیک از این مکاتب دانست.
اتفاقاً ویژگی جالب شعر همین ترکیب است.
در آن، چند سنت با یکدیگر ملاقات میکنند:
عرفان ایرانی
+
حکمت اسلامی
+
عقلگرایی مدرن
+
اگزیستانسیالیسم
+
فلسفه زبان
+
نگاه تکاملی به هستی
اما شاعر آنها را به یک نتیجه شخصی میرساند:
هستی از آشوب آغاز میشود، حیات پدیدار میشود، انسان به عشق میرسد، عشق با خرد همراه میشود، خرد دانش میآفریند، دانش جهان را قابل خواندن میکند، زبان آن را مفهومپردازی میکند، و سرانجام انسان در کثرت جهان به جستوجوی وحدت و معنا میرسد.
به همین دلیل، اگر بخواهم برای این شعر یک عنوان فلسفی انتخاب کنم، شاید این تعبیر مناسب باشد:
«حماسه تکامل آگاهی از ماده تا معنا»
و اگر بخواهیم آن را حتی عمیقتر کنیم:
«از زندان هستی تا خواندن کتاب هستی»
این دو عبارت تقریباً دو قطب شعر را تشکیل میدهند: «زندان» در آغاز و «کتاب» در میانه و «معنا» در پایان.
یک نکته دیگر هم بسیار قابل توجه است: شعر ظاهراً یک حرکت مارپیچی دارد، نه صرفاً خطی. انسان ابتدا از طبیعت میآید، بعد طبیعت را میشناسد، سپس آن را در زبان بازسازی میکند و سرانجام دوباره به «وحدت کل» بازمیگردد. یعنی انسان از هستی جدا نشده؛ هستی در انسان به خودآگاهی رسیده است. این خوانش، شعر را به یکی از عمیقترین پرسشهای فلسفه تبدیل میکند: آیا آگاهی، راهی است که هستی از طریق انسان برای شناخت خویش پیدا کرده است؟
نواب راصل
08 سپتامبر
۳دیدگاه صبحِ فردا
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : سه شنبه مؤرخ ۱۷ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۸ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
—————————————————————————————————————————————————
صبحِ فردا
دوباره فصلِ گلها میرسد باز
بهارانِ مست و زیبا میرسد باز
به هر صحرا، هر باغ و خیابان
صنوبر، سبز و برپا میرسد باز
پس از شبهای تاریکِ ستمگر
سحر با صبحِ فردا میرسد باز
قلم از بندِ خاموشی و حسرت
روان، کارا، نویسا میرسد باز
دوباره حقِّ مطلوبِ جوانان
با استمرار و معنا میرسد باز
کرامت ، داد و آزادیِ انسان
با سعی و عزم و تقوا میرسد باز
حقوقِ فرد و آزادیِ عامه
بدون شک، سراپا میرسد باز
نه بیمی از سخن باشد، نه تحقیر
زِ هر دل، بانگِ گویا میرسد باز
اگر امروز باغِ ما خزانیست
به فردا سبز و زیبا میرسد باز
هر آن چیزی که از ما رفته، روزی
به دستِ مردمِ ما میرسد باز
دوباره بر لبِ خاموشِ مردم
نوایِ حق به آوا میرسد باز
بشیر، هر دورهای پایانی دارد
بهارِ مست و رعنا میرسد باز
بشیر شیرینسخن
08 سپتامبر
۱ دیدگاه په جګړه کې زموږ ګټه څه ده؟
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : سه شنبه مؤرخ ۱۷ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۸ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
—————————————————————————————————————————————————
په جګړه کې زموږ ګټه څه ده؟
نور محمد غفوری
افغانستان نور د جګړې توان نه لری او افغان ولس نور د جګړې د دوام زغم نه لری. زموږ د نږدې نیمې پېړۍ تجربې په ښکاره ډول راښیی چې جګړه هېڅکله د عامو خلکو د ژوند د ښه کېدو، د هېواد د آبادۍ او د ملی ګټو د خوندی کېدو لاره نه ده.
هیڅ افغان نه غواړی چې پاکستان، پنجاب او یا کوم بل بهرنی هېواد پر افغانستان واکمن شی. همدارنګه افغانان نه غواړی له خپلو ګاونډیانو سره دښمنی ولری. د یوه خپلواک هېواد ملی ګټې ایجابوی چې له ټولو ګاونډیانو سره د ښه ګاونډیتوب، متقابل احترام او سولهییز تعامل اړیکې ولرو او له نړۍ سره خپلې دیپلوماتیکې اړیکې د افغانستان د ملی ګټو پر بنسټ پیاوړې کړو.
زموږ تر ټولو اساسی اړتیا سوله، امنیت، ثبات او د هېواد ساتنه ده.
د افغانستان د اوږدو جګړو تر ټولو ستره بیه تل عامو او بېوزلو خلکو ورکړې ده. د جګړې په لومړۍ کرښه کې د غریبانو، کارګرانو او بېوسه کورنیو زامن وژل کېږی او معلولېږی؛ خو د شتمنو، زورواکو، قوماندانانو او لوړپوړو چارواکو اولادونه عموماً د جګړې له اوره خوندی پاتې کېږی.
له همدې امله، هغه څوک چې د عام ولس، محرومو او زحمتکښو خلکو د حقونو لپاره سیاسی مبارزه کوی، باید هر هغه عمل رد کړی چې د جګړې، تاوتریخوالی او وسلوالې شخړې لپاره زمینه برابروی.
زموږ هېواد ته د جګړې دوام نه، بلکې د جګړې پای ته رسول، د امنیت ټینګول او د ټولنیز ژوند عادی کول اړین دی.
تاریخ موږ ته دا هم راښودلې چې اوږدې جګړې یوازې انسانان نه وژنی؛ بلکې دولتونه کمزوری کوی، اقتصاد ته زیان رسوی، ټولنیز باور له منځه وړی، خلک له هېواده تېښتې ته اړ کوی، د هېواد د شتمنیو او طبیعی زیرمو د چور او لوټ لپاره شرایط جوړوی او د بهرنیو لاسوهنو له پاره لارې پرانیزی.
له همدې امله، هر هغه ځواک چې په قصدی ډول د جګړې اور تازه کوی، باید له ځانه وپوښتی چې دا جګړه د چا له پاره ده؟ او ګټه یې چا ته رسېږی؟
هغو عوامفریبه سیاستوالو او جګړهمارو ډلو چې د افغانستان د تېر شل کلن نظام په دوره کې د بهرنیو ځواکونو تر سیوری لاندې د واک او امتیاز خاوندان وو، د هېواد د خلکو په وړاندې یې خپل امتحان ورکړی دی. د هغوی د واک پایله د پراخ فساد، بېعدالتۍ، ټولنیزې بېباورۍ، غلا، چور او د هېواد د بنسټونو کمزوری کېدل وو. هغوی چې هغه مهال، د لسګونو هېوادونو د پوځی او سیاسی ملاتړ سره سره، ونه توانېدل چې هېواد سمسور او خپل نظام وساتی، نن یې هم د جګړې له لارې د افغانستان د ستونزو د حل ادعا ناسمه، دروغجنه او خیالی ده.
ازمویل شوی بیا ازمویل، تېروتنه ده.
که مخالفین د اوسنی نظام له سیاستونو سره مخالفت لری، د هغوی حق دی چې خپل نظر ولری، خپل سیاسی اهداف بیان کړی او په سوله ایز چوکاټ کې د اصلاحاتو لپاره مبارزه وکړی. خو د سیاسی اختلاف حل باید د ټوپک، بم او جګړې له لارې ونه شی. ملتونه د جګړې په زور نه، بلکې د سالم سیاست، خبرو، اصلاحاتو او د خلکو د ارادې له لارې پرمختګ کوی. موږ باید د افغانستان د ستونزو د حل لپاره داسې لاره غوره کړو چې د هېواد خپلواکی، ملی یووالی، ټولنیز ثبات او د خلکو ژوند خوندی کړی.
افغانستان د بهرنیو قدرتونو د سیالۍ ډګر نه دی؛ افغانستان زموږ ګډ کور دی.
هغه کسان چې د خپلو شخصی، کورنیو، ګوندی او اقتصادی ګټو لپاره د بهرنیانو ملاتړ غواړی او هېواد د جګړې پر لور بیایی، باید پوه شو چې دوی پخپله د جګړې اصلی قربانیان نه دی، بلکې قربانیان یې بیا هم هماغه بېوزله او زحمتکښ افغانان دی چې له تېرو لسیزو راهیسې یې د جګړې تر ټولو دروند بار پر اوږو وړی دی. له چا سره چې د ملت غم وی او د زحمتکښو خلکو او محرومو ټولنیزو ډلو د حقونو لپاره مبارزه کوی، باید د زورواکو، فاسدو او مستبدو کسانو د ګټو لپاره جګړه ونه کړی.
هر څوک چې د جګړې شوق لری؛ پرېږدئ چې د خپلو ګټو لپاره پخپله جګړه وکړی؛ زموږ عوام خلک او غریب وطنوال په جګړه کې څه ګټه لری؟ موږ نه د جګړې د پروژو قرارداد غواړو، نه د وینې بازار، نه د پردیو ملاتړ او نه د خپل وطن ورانېدل.
موږ سوله غواړو!
خو سوله د مبارزې پای نه ده؛ بلکې د هېواد د سمسورتیا او د خلکو د ژوند د هوساینې له پاره د یوې بلې، هوښیارې، باتدبیره، عاقلانه او اوږدمهالې مبارزې پیل دی.
موږ، وطنپاله زیار کښان، د ټولنې عادی کسان او محرومې ډلې، خپل انسانی حقوق غواړو؛ خو د خپلو حقونو د ترلاسه کولو لپاره به د سولې، قانون، سیاسی مبارزې، ټولنیز پوهاوی او پرلهپسې اصلاحاتو لاره غوره کوو. زموږ مبارزه باید منظمه، سولهییزه، عادلانه او د ټول افغانستان د خیر او پرمختګ لپاره وی.
راځئ چې د جګړې پر ځای د سولې غږ پیاوړی کړو؛ د کرکې پر ځای د خبرو لاره غوره کړو؛ د زور پر ځای سیاست ته مخه کړو؛ او د شخصی ګټو پر ځای د افغانستان او افغان ولس ګټې لومړیتوب وګرځوو.
ځکه زموږ د وطن د غریبانو لپاره د جګړې په دوام کې هېڅ ګټه نشته. موږ سوله غواړو، عدالت غواړو، ورورولی غواړو، عزت غواړو او یو آباد، خپلواک او سوکاله افغانستان غواړو.
۰۷/۰۹/۲۰۲۶
07 سپتامبر
۱ دیدگاه د فکر خونه یا (Think Tank) څه ته وایی؟
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : دوشنبه مؤرخ ۱۶ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۷ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
—————————————————————————————————————————————————
د فکر خونه یا (Think Tank) څه ته وایی؟
نور محمد غفوری
د سیاسی، ټولنیزو، علمی او اقتصادی ډلو او بنسټونو ترمنځ، په ځانګړی ډول د ځوان نسل په منځ کې، د فکر خونو
(Think Tanks) جوړول او تنظیمول په یوه مخ پر ودې دود بدل شوی دی. خو له بده مرغه، یو شمېر تازهکار او نوی راټوکېدلی کسان لا هم د دغو بنسټونو له تاریخی ماهیت، د فعالیت له طریقو او د اغېزمنتیا له ساحو سره لازمه بلدتیا نه لری. هیله ده چې لاندې لنډ معلومات د دې برخې د کارکوونکو او د عملی چارو د سمبالوونکو لپاره ګټور او لارښود وګرځی.
د فکر خونو تاریخی شالید
د بشری تاریخ په اوږدو کې، آن له میلاد څخه وړاندې، د متخصصو او متفکرو ډلو د راټولېدو، د بېلابېلو مسایلو د تحلیل او د ستونزو لپاره د حللارو او وړاندیزونو د وړاندې کولو بېلګې موجودې وې. دغو ډلو به د سیاسی او نظامی مشرانو لپاره د مهمو موضوعاتو په اړه مشورې او نظریات وړاندې کول.
د لرغونی یونان نامتو فیلسوفانو، لکه افلاطون او ارسطو، د علمی او فکری فعالیتونو د لا ښه تنظیم او پرمختګ لپاره اکاډمۍ او علمی محفلونه رامنځته کړل چې د بېلابېلو موضوعاتو په څېړنه او ارزونه یې تمرکز درلود او خپلې پایلې یې له واکمنانو او تصمیمنیونکو سره شریکولې.
په منځنیو پېړیو او د رنسانس په دوره کې هم د اروپا شاهی دربارونو له مشاورانو، متفکرانو او پوهانو څخه مشورې غوښتې او د مهمو پرېکړو پر مهال یې د هغوی له نظریاتو څخه ګټه اخیسته. خو د فکر خونه (Think Tank) د یوه مشخص مفهوم او رسمی بنسټ په توګه په شلمه پېړۍ کې رامنځته او په تدریجی ډول یې وده او تکامل وکړ.
د فکر خونه څه شی ده؟
د «د فکر خونې» (Think Tank) اصطلاح هغې ډلې، سازمان یا بنسټ ته ویل کېږی چې غړی یې په تخصصی او مسلکی توګه د بېلابېلو سیاسی، ټولنیزو، اقتصادی، فرهنګی او علمی موضوعاتو پر څېړنه، تحلیل او علمی ارزونه بوخت وی.
د فکر خونو اساسی موخه د نویو او ابتکاری نظریاتو، عملی حللارو او مسلکی وړاندیزونو تولیدول دی، څو د بېلابېلو برخو له تصمیمنیونکو، سیاستوالو او سیاستجوړوونکو سره مرسته وکړی.
هر دولت، سیاسی سازمان، لوی شرکت او یا غیرانتفاعی بنسټ کولای شی، د اړتیا او موخې له مخې، د بېلابېلو نومونو لاندې د فکر خونه رامنځته کړی. د فکر خونې کېدای شی له دولتونو، غیرانتفاعی سازمانونو، شرکتونو او یا نورو بنسټونو سره تړاو ولری او یا په خپلواکه توګه فعالیت وکړی.
سره له دې چې د دغو بنسټونو دندې، څېړنیزې ساحې او نومونه له یو بل سره توپیر لری، خو د ټولو اساسی دنده دا ده چې د تصمیمنیونکو لپاره دقیق تحلیلونه، هراړخیزې څېړنې او تخصصی مشورې وړاندې کړی.
له همدې امله باید په پام کې ونیول شی چې د یوې واقعی، پیاوړې او اغېزناکې فکر خونې د جوړولو لپاره لیکوالانو، مدیرانو، پوهانو، متخصصانو، څېړونکو، شنونکو او با تجربې او پخو کادرونو ته اړتیا ده؛ څو موجودې ستونزې او ننګونې، فرصتونه او راتلونکی احتمالات په علمی او مسلکی توګه وڅېړی او د هغو لپاره ابتکاری، عملی او ارزښتناک وړاندیزونه وړاندې کړی.
همدارنګه باید په پام کې ولرو چې د نوې ټکنالوژۍ، ډیجیټلی وسایلو او معلوماتی سیستمونو ظهور د فکر خونو پر فعالیتونو او د هغوی پر کاری طریقو د پام وړ اغېز کړی او د دوی د کار په بڼه کې یې مهم بدلونونه راوستی دی.
د فکر خونو فعالیت او ننګونې
د فکر خونو فعالیتونه معمولاً د تخصصی بشری ځواک او مسلکی کادرونو شتون ته اړتیا لری. له همدې امله، دغه بنسټونه د مالی ملاتړ د جلبولو، د تمویل یا فاند د ترلاسه کولو او د خپلو تولیداتو او څېړنیزو محصولاتو د وړاندې کولو او بازار موندنې په برخه کې له جدی سیالۍ سره مخامخ وی. سربېره پر دې، ډېری د فکر خونې له بېلابېلو سیاسی فشارونو او محدودیتونو سره هم مخ کېږی.
د فکر خونو تاریخ ښیی چې دغو بنسټونو د شلمې او یوویشتمې پېړۍ په اوږدو کې د پالیسۍ جوړونې او تصمیمنیونې په برخه کې ورځ تر بلې زیاتېدونکی رول خپل کړی دی. د فکر خونې د شلمې پېړۍ په پیل کې له عادی مشورتی بنسټونو څخه په تدریجی ډول په داسې مهمو فکری او څېړنیزو بنسټونو بدلې شوې چې د نړۍ په کچه د اوسنیو او راتلونکو سیاستونو په تحلیل او د پالیسۍ په وړاندې کولو کې مهم رول لری.
نن ورځ دغه بنسټونه په نړیواله او کورنۍ کچه د سیاستجوړونې په بهیر کې د پام وړ ونډه لری.
د فکر خونو نوم او اصلی محتوا
د فکر خونې ته کېدای شی د بېلابېلو نومونو له مخې اشاره وشی، خو د یوه څېړنیز او فکری سازمان په توګه یې اساسی محتوا هماغه پاتې کېږی: د څېړنې، علمی تحلیل او تخصصی ارزونې له لارې د تصمیمنیونې او سیاستجوړونې د بهیر پیاوړتیا.
دغه بنسټونه معمولاً پر کورنیو او نړیوالو سیاستونو او تصمیمنیونو د پام وړ اغېز لری او د دوی څېړنې او تحلیلونه د سیاستجوړوونکو، رسنیو، پوهانو او نورو اړوندو بنسټونو له خوا کارول کېږی.
لکه څنګه چې وویل شول، د فکر خونه یوه څېړنیزه ډله یا سازمان دی چې په بېلابېلو برخو، لکه سیاست، اقتصاد، امنیت، ټولنیزو علومو، ټکنالوژۍ، چاپېریال ساتنې او فرهنګ کې د نظریاتو تولید، د پالیسیو تحلیل او د عملی وړاندیزونو وړاندې کولو ته کار کوی.
دغه بنسټونه معمولاً له څېړونکو، متخصصانو، پوهانو او د بېلابېلو علمی او مسلکی برخو له کارپوهانو څخه جوړېږی چې د اوسنیو او راتلونکو موضوعاتو او ستونزو ژوره څېړنه او تحلیل کوی، څو د تصمیمنیونکو او سیاستجوړوونکو لپاره پر شواهدو او دقیقو څېړنو ولاړې حللارې وړاندې کړی.
د فکر خونو دنده د علمی څېړنې او د سیاستجوړونې د عملی بهیر ترمنځ د یوه فکری او علمی پُل په توګه، دغو بنسټونو ته دا زمینه برابره کړې چې د نړۍ د مهمو سیاستونو او پرېکړو په جوړولو کې د پام وړ رول ولوبوی.
د فکر خونې د جوړولو اړتیاوې
د یوې فکر خونې جوړول، که هر نوم ورته غوره شی، دقیقې طرحې، مناسبې سرچینې، روښانه موخې او منظم مدیریت ته اړتیا لری.
د فکر خونې د جوړولو لومړنی ګام د هغې د روښانه ماموریت او لیدلوری ټاکل دی. باید په څرګنده توګه معلومه شی چې دغه فکر خونه به په کومو برخو کې فعالیت کوی؛ د بېلګې په توګه، سیاست، اقتصاد، چاپېریال، امنیت، یا د تفاهم او ملی اجماع د رامنځته کولو په برخه کې.
همدارنګه باید څرګنده شی چې دغه فکر خونه په لنډمهاله، منځمهاله او اوږدمهاله پړاوونو کې کومو پایلو او کوم ډول اغېزمنتیا ته رسېدل غواړی.
له دې وروسته، د متخصصې او مسلکی ډلې جوړول، د مالی سرچینو برابرول، د مناسب اداری او حقوقی جوړښت رامنځته کول، د مسلکی او باصلاحیته کسانو جذب، د بېلابېلو کاری کمېټو لپاره د لازمې ملاتړ شبکې جوړول، د بازار موندنې او څېړنیزو وسایلو برابرول، له علمی او څېړنیزو بنسټونو، پوهنتونونو او اکاډمیو سره د اړیکو او همکاریو رامنځته کول، د مناسب دفتر برابرول، علمی او څېړنیزو سرچینو ته لاسرسی او نور اړین موارد، د یوې پیاوړې فکر خونې د جوړولو له مهمو اړتیاوو څخه دی.
پایله
د پورته مراحلو په پام کې نیولو، د مناسبې کاری تګلارې په جوړولو او د یوه پیاوړی بنسټ په رامنځته کولو سره، د فکر خونه کولای شی د بېلابېلو موضوعاتو په څېړنه او تحلیل، د ستونزو په تشخیص او د تصمیمنیونې لپاره د عملی او اغېزناکو حللارو په وړاندې کولو کې مهم او مؤثر رول ولوبوی.
په حقیقت کې، یوه پیاوړې فکر خونه یوازې د نظریاتو د تولید ځای نه ده؛ بلکې هغه علمی او فکری بنسټ دی چې څېړنه له عمل، فکر له سیاست، او پوهه له تصمیمنیونې سره نښلوی.
غفوری
۰۶/۰۹/۲۰۲۶
07 سپتامبر
۳دیدگاه قمارِ عشق
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : دوشنبه مؤرخ ۱۶ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۷ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
—————————————————————————————————————————————————
قمارِ عشق
با چنین دیوانگی ها راه در صحرا زدیم
نقش سودای ورا بر لوح دل یکجا زدیم
دل به طوفان جنون دادیم و مجنون وار هم
خیمه در صحرای دل از خاطر لیلا زدیم
چون شمیم از بند گل با باد صبح آویختیم
بوی عشق اش در مشام عاشقِ شیدا زدیم
چشم بیدار از تماشای تجلی های دوست
قطره کردیم و به بحر گوهر معنا زدیم
هر چه بود از نام و ننگ و آبروی خویشتن
در قمارِ عشق بازی شرطِ دل تنها زدیم
شمع سان گر سوختیم در بزم خوبان جهان
قصه های سرد دل را آتشی در جا زدیم
در سماعِ بیخودی با نغمه های بی نشان
مست گشتیم و درین مستی ش دست و پا زدیم
عاقبت ای دوست بیرون از خودی باید شدن
زانکه ما پا از حدود خویش و از دنیا زدیم
سیدجلال علی یار
ملبورن استرالیا
07 سپتامبر
۳دیدگاه هر چه میخواهی بگو
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : دوشنبه مؤرخ ۱۶ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۷ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
—————————————————————————————————————————————————
هر چه میخواهی بگو
قلب من بی نظم شد از زیر لب خندیدنت
می رود بالا فشار از ، طرز پنهان دیدنت
یکطرف ضربانِ قلب و یک طرف بالا فشار
خونِ این بیچاره ای عاشق فتد در گردنت
میل دارم چند روزی در بغل گیری مرا
من که بیمارم طبیبا ، دست من بر دامنت
رقص چشمت بی سر و پا میکند هردم مرا
قند خونم می رود بالا از آن رقصیدنت
بی سبب بر من چرا این شیطنت ها میکنی
من که شک دارم خدایی بر مسلمان بودنت
باغبانت میشوم تا جان به تن باشد مرا
آبیاری می کنم یک باغ گل پوشیدنت
دزد کی دیدم نگاهم میکنی با نیشخند
خوب میفهمی فدای لحظه ای فهمیدنت
چرخشِ چشمت مرا گمراه عالم کرده است
من که میخواهم شوم قربانِ آن چرخیدنت
دوست داری تا بگویی با کمی ترس و هراس
هر چه میخواهی بگو با خنده یا با دیدنت
من بگویم تا تو میگویی بگو من حاضرم
من که لذت می برم از پاسخ و پرسیدنت
کاش بگذاری سرت را بر سری زانوی من
من شوم غرقی تماشا لحظهٔ خوابیدنت
مثل گل مانند گل اصلا ز گل نازک تری
مثل گل خندیدنت مانند گل لرزاندنت
همچو خورشیدی که میتابی بروی عاشقت
مثل طاهر می شوم قربانِ آن تابیدنت
سیدآصف طاهری
نیدرزاکسن-آلمان
06 سپتامبر
۱ دیدگاه شوقِ لقا
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : یکشنبه مؤرخ ۵ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۶ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
——————————————————————————————————————————————————
شوقِ لقا
مبند یا رب، درِ فضل و دعا را
مگیر از جانِ مشتاقم صفا را
من آن گمکردهراهم در دلِ شب
که میجوید چراغِ آشنا را
غبارِ تیره بر راهم نشسته
برافروز از کرم نورِ هُدا را
میانِ چاهِ تنهایی اسیرم
به دستم ده طنابِ ارتقا را
تهیدستم ز خود، از یادِ تو پُر
مگیر از جانِ من شوقِ لقا را
سحر چون گل به یادت سر برآرم
بیفشان بر دلم عطر صبا را
منم محتاجِ اعجازِ نگاهت
مدارا کن دلِ بیدستوپا را
به لب دارم دعایِ نیمهشبها
اجابت کن هوایِ این صدا را
از این دریایِ آشوب و تلاطم
کشان بر ساحلی این بینوا را
بگیر از لطف دستم در مسیرت
ببخش این بندهٔ غرقِ خطا را
اگر از درگهات یک دم برانی
کجا دارم کسی جز تو، خدا را؟
هما_باوری
جرمنی
۰۴/۰۲/۲۰۲۶
06 سپتامبر
۳دیدگاه خوشا آن دم
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : یکشنبه مؤرخ ۱۵ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۶ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
——————————————————————————————————————————————————
خوشا آن دم
خوشا آن دم که ملت شاد گردد
همه از رنج و غم آزاد گردد
وطن گردد بهشتی خُرّم و شاد
یکایک در وطن دلشاد گردد
همه صاحبِ گاز و برق و رونق
از این درگه همه فرزاد گردد
وطن آباد و صنعت رونق آفزا
همه با کار و دانش شاد گردد
شکوفا گردد این خاکِ پُر از درد
همه صاحبِ عدل و داد گردد
چو از همّت شکافند بیستون را
همه نسلِ وطن فرهاد گردد
برای ملّتی در خون تپیده
دین و دنیا درست ارشاد گردد
اگر این فکرِ نو ، اندیشهٔ ناب
سراسر در وطن ایجاد گردد
بشیر، این آرزوی خاص و عام است
خدا خواهد ، همه بنیاد گردد
بشیر احمد شیرین سخن
05 سپتامبر
۱ دیدگاه آهِ گرمِ غریبان
( هجدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : شنبه مؤرخ ۱۴ سنبله ( شهریور) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۵ سپتامبر۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
——————————————————————————————————————————————————
——————————————-
آهِ گرمِ غریبان
ایدل تو کشتی دیده و طوفان ندیده ای
نوحِ نبی و هِمَّتِ مردان ندیده ای
چون عشق پرده پوشِ تنِ ابنِ آذر است
لبخنده اش در آتشِ سوزان ندیده ای
هر عاشقی ز هجرِ کسی گریه میکند
تو اشکِ خونِ ریخته به دامان ندیده ای
هرگز مباش در پَییِ آزردنِ دلی
چون آه و سوزِ گرمِ غریبان ندید ای
از پند محتسب بِگُذَر راهِ عشق گیر
این راهِ وصلُ را مگر آسان ندیده ای
داغیست بر دلم ز غم و دردِ روزگار
بنگر تو داغِ سینه ی بریان ندیده ای
طعنه مزن به حسنِ دل آرایِ دلبرم
چون تو صفایِ لعلِ بدخشان ندیده ای
نشنیده ای تو گریه ی پنهان خنجری
در رعد و برق تندی باران ندیده ای
دعا گوی تان
شیخ مولوی خنجری
کابل چهار دهی