۲۴ ساعت

18 نوامبر
۱ دیدگاه

جدول کلمات متقاطع شماره  (۱۲)

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : چهار شنبه  مؤرخ  ۲۷ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

با سپاس از همکاری گرانقدر ما جناب انجنیر غیاثی عزیز ،

اینک جدول کلمات متقاطع این هفته را خدمت شما

خوبان پیشکش می نماییم:

================

جدول کلمات متقاطع شماره  (۱۲)

=======================

افقی:

۱- ولسوالی زیبا در شمال شرق شهر هرات  —  آب بسیار وسیع که کشتی‌ها هم در آن حرکت می‌کنند.

مقابل روز، وقتی تاریک می‌شود —  چیزی که کهنه نیست — عضوی در سینه که خون را در بدن می‌گرداند و محل محبت هم گفته می‌شود.  ۲-

۳- فصل، هنگام و زمان معین سال.

۴- جمع دوست است و هم کسانی که با هم رفاقت و محبت دارند.

۵- عمل مطالعه کتاب و نوشته و یا ضد نوشتن.

۶- ستاره پایان ندارد و نام هم است.

۷- بدی و ضرر —  به معنی زهر و در پشتو به معنی راست، مستقیم، درست، یا خوب — بدن انسان است و یکهزار کیلوگرم هم می شود.

۸- روشنایی شب در آسمان —  به معنی یاری‌دهنده، پشتیبان، کمک‌کننده و دوست است.

عمودی:

۱-  یکی از ولسوالی های دیگر هرات که مرکز آن رباط‌ سنگی است — و این از یکی ولسوالی های زیبای ولایت بدخشان است، اگر نیافتید فعل امر کشیدن هم می شود.

۲-  پروردگار —  در زبان عربی به معنی دود و سیاهی، اگر نیافتید دخل بی پایان است — از حروف ربط.

۳-  معکوس آن بعد از اول و دوم می آید با یک حرف اضافی «و» دربین.

۴-  سرچپهٔ آن در پشتو به معنی «از شما» با حرف اضافی «ن» در آخر.

۵-  دوست نامدار هم گفته می شود.  

۶-  زنی که فرزند به دنیا آورده است.

۷-  دست — امروز در پشتو — ضمیر دوم شخص مفرد (مخاطب).

۸-  درد و رنج — یکی از ولایت های شرقی افغانستان که شهر اسعد آباد مرکز آن است.

 

 حل جدول در هفته آینده . . .

 

 

 

18 نوامبر
۱ دیدگاه

هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق…

(نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : چهار شنبه  مؤرخ  ۲۷ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

*هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق…*

یادی ار ، زنده یاد استاد محمود صفر زاده

اوایل سال ۲۰۱۱ بود که با دریغ و درد جامعه فرهنگی کشور و مخصوصا محافل ادبی شهر هامبورگ یکی از چهره های فراموش نشدنی این عرصه را از دست داد.

این شخصیت فرهیخته ، زنده یاد استاد محمود صفر زاده بود  ، ادیبی با دانش، آموزگاری نمونه، سخنوری بی همتا و مهم تر از همه انسانی وارسته، مهربان، صبور و با گذشت  که به وطن و مردمش عشق می ورزید و مردم نیز او را صمیمانه دوست می داشتند ، بطوری که در فقدان

 او پیر و جوان و عارف و عامی گریستند و شهر در ماتم فرو رفت.

یکی از شاگردان استاد در حالیکه اشک می ریخت و از شدت تاثر بریده بریده صحبت می‌کرد در مورد معلم مهربانش چنین می‌گفت:

(( رفتار و گفتار استاد صفرزاده با ما چنان با مهر و محبت بود که سرکش‌ ترین شاگردان در دست های مهربان ایشان چون موم نرم می شدند و پا گریز ترین آنها با عشق و علاقه به درس استاد حاضر می‌گردیدند. ))

بقول نظیری نیشابو ری:

درس   ادیب   اگر  بود ، زمزمه  محبتی

جمعه به مکتب آورد، طفل گریز پای را

استاد از اوان جوانی شمع فروزان محافل ادب ‌دوستان بود و بر قلوب اهل ادب گرمی و روشنایی می بخشید.

استاد را می‌توان یکی از بهترین سخنوران و گردانندگان برنامه های فرهنگی دانست که در این راستا دانش عمیق ادبی،حافظه‌ی قوی و یک 

دنیا تجربه یاور او بود.

*****

من که افتخار نیم قرن دوستی با آن عزیز را داشتم اجازه می‌خواهم گوشه ای از سیر این رفاقت را برای شما شرح دهم.

سال ۱۳۴۷ خورشیدی بود که با شوق و دلهره سوار سرویس شرکت زنده بانان شدم تا از هرات راهی کابل شوم. شوقم بخاطر ورودم به دانشگاه  و ترسم برای محیط جدیدی بود که باید با آن خو کنم.

دانشگاه کابل را زیبا و دلنشین یافتم. ساختمان های زیبا و نوساز (که توسط شرکت آلمانی هوخ تیف بنا شده بود) و دختران و پسران شاد و خندانی که کتاب به بغل، به هر سو پراکنده بودند. لیلیه یا خوابگاه دانشجویان هم ساختمان بزرگ ومجهزی بود که برایم بزرگترین ارمغان را بهمراه داشت، چرا که من در آنجا با عزیزانی محشور شدم و  مدتی زیر یک سقف زندگی کردم که هر یک دنیایی از مهر و صفا و دانش بودند.

آقای ناصر رضایی، آقای لطیف ناظمی، آقای محمود صفرزاده  و چند عزیز دیگر.

هر یک از این عزیزان دنیایی از شعر و ادب و صفا و صمیمیت بودند که خاطرات زیبای آن دور هم نشستن ها و شعر گفتن ها و شعر شنیدن ها را هرگز فراموش نخواهم کرد. دریغ که من نتوانستم ازخرمن فضل و مهر و محبت این عزیزان خوشه ی برچینم.

دوستی من و محمود جان که از هرات آغاز شده بود از این زمان قوام بیشتری یافت.

هر وقت فرصتی دست می‌داد مخصوصا شب های مهتابی آخر هفته، با تنی چند از دوستان یکدل، دل به دریا می‌زدیم وراهی بند غرقه می شدیم. آن وقتها که یادش بخیر باد، غرقه در شبهای مهتابی، غرق زیبایی و جلال طبیعت بود. آنگاه که عکس ماه بر سطح آبهای دریاچه ی غرقه می افتاد، گویی قایق نورانی ای بود که بر امواج ریز دریاچه به حرکت در آمده است و یا این، پری قصه های کودکانه است که تن در زلال آب‌ می‌شوید.

 آنگاه که سکوتی آرام ‌بخش، همه جا را فرامی‌گرفت و تنها صدای ملایم امواج و نسیم شبانه، چون ملودی مسحور کننده ای با تارهای احساسات

 پنهانی ما به بازی می نشست، محمودجان ما، بنا به تقاضای دوستان، با صدای افسون کننده و بیانی شاعرانه ندا در می‌داد:

بی تو  مهتاب  شبی باز از  آن  کوچه  گذشتم

همه تن چشم شدم، خیره به دنبال تو گشتم

با آهنگ صدای محمودجان، ما در خود فرو می‌رفتیم و هر چه شعر جلوتر می‌رفت بیشتر در افکار و خاطرات خویش غرق می شدیم و در عالم رویا به دنبال کوچه ای می گشتیم تا بر لب جوی آن بنشینیم و از یار بی وفا گله ها کنیم.

گاه از دور صدای نوای نی به گوش می‌رسید که نوازنده‌ی عشق گم کرده، آهنگ غریبانه ای می نواخت و محمود جان به اینجا می‌رسید که:

رفت در ظلمت غم، آن شب و شبهای دگر هم .

و ما باورمان نمی شد که آن شب و شبهای دگر، این چنین زود از دست برود و ما بمانیم و خاطرات آن شبها…

*****

هنوزمدت زمان کوتاهی بیش از آن شبهای شیرین وروزهای نیکو نگذشته بود که به قول شاعر گرانقدر استاد ناظمی،«بادهای وحشی شمال 

وزیدن  آغاز کرد و توفان سهمناک سرخ، خرمن هستی و زندگی مردم ما را به تاراج برد». درخت تنومند دوستی ها نیز در مسیر آن توفان بیداد گر، در امان نماند. بسیاری   از برگهای سبزینه اش زیر سم های افسارگسیخته گان له شد و بسیاری   دیگر را چنان باد با خود برد که هرگز اثری از آنها دیده نشد.

تعدادی از برگهای خوش نصیب آن درخت سایه گستر، بعد از طی مسافت های طولانی در مسیر باد حادثه، در سرزمینیبیگانه فرود آمدند و چه خوش‌بخت بودند آنهایی که چند برگ هم ریشه ی خویش را باز یافتند.

*****

و چنین بود که من بعد از پانزده سال دوری و فراق، دوست نازنینم استاد صفرزاده را در شهر هامبورگ در آغوش گرفتم. چه زیبا بود آن لحظه ی فراموش نشدنی …

بعد از اینکه طومار خاطرات تلخ و شیرین پانزده سال جدایی را مرور کردیم و مدتی بیاسودیم، بر آن شدیم تا با همیاری عزیزانی هم فکر و هم اندیشه، نهال تازه ای در این سرزمین بنشانیم که   چنین کردیم و نامش را کانون فرهنگی افغانستان وآلمان نهادیم.

اکنون که دیگر آن یاور خردمند در میان ما نیست، امیدوارم کانون، این یادگار او، همانطور که حدود سی سال است، درخدمت فرهنگ فارسی  است، همچنان با قدی افراشته، رشد کند و باقی بماند.)

*****

استاد محمود صفرزاده در سال ۱۳۲۶ خورشیدی در شهر باستانی هرات، در میان خانواده ی مهربان و اهل دانش، پا به عرصه ی وجود گذاشتند. 

ایشان دوره دبیرستان را در لیسه سلطان غیاث الدین غوری هرات سپری و در سال ۱۳۴۴ از آنجا فارغ التحصیل شدند. استاد، درسال ۱۳۴۵ پس از موفقیت در اولین دوره امتحانات کنکور وارد دانشکده ادبیات و علوم اجتماعی کابل گردیدند. 

لازم به یاد آوریست که دانشجویان آن دوره شاهد نا آرامی ها و حوادث ناگوار سیاسی بودند که باعث تعطیل شدن ششماهه دانشگاه شد. آقای صفرزاده در سال ۱۳۴۹ موفق به دریافت لیسانس ادبیات گردیده سپس به خدمت عسکری فراخوانده شد که بعد از طی دوره‌ی یکساله کورس  احتیاط، راهی شهر هرات شده و بر کرسی استادی ادبیات در لیسه سلطان ، همان مدرسه ای که خود، شاگرد آن بودند ، تکیه زنند.

در این زمان استاد به عنوان مربی و سرپرست تیم فوتبال هری نیز انجام وظیفه می نمودند که زحمات ایشان باعث شهرت فراوان این تیم گردید.

این دوره خدمت ایشان بیش از سه سال ادامه نیافت  زیرا بنا به تصمیم نا بخردانه وزارت معارف وقت ، این دبیرستان کهنسال و باسابقه هرات، به لیسه زراعت تبدیل گردید. از آن پس ایشان به عنوان دبیر ادبیات لیسه جامی هرات به انجام وظیفه پرداختند.

از آنجائیکه استاد در این زمان حلقه ازدواج بر انگشت کرده بودند و میبایست در کابل رحل اقامت افکنند، ازسال ۱۳۵۶ خورشیدی به عنوان استاد ادبیات دری و آمر دیپارتمنت زبان و ادبیات فارسی در دبیرستان امانی کابل منصوب گردیدند. این دوره خدمت ایشان تا سال ۱۳۶۵ ادامه یافت    آنگاه استاد نظر به شرایط نا مساعد و خطرناک سیاسی و اجتماعی ،مجبور شدند خلاف میل باطنی خویش، با رخصتی بدون حقوق، از سمت معلمی کناره گیری نمایند و از آنجائیکه اوضاع بسیار تا بسامان و خطرناک گردیده بود ایشان به اتفاق افراد خانواده خویش چون هزاران هموطن دیگر مجبور به ترک سرزمین اجدادی خویش گردیده عازم کشور آلمان شدند.

استاد در غربت نیز از فعالیت های فرهنگی و ادبی باز ننشسته ، در برنامه های فرهنگی کانون فرهنگی افغانستان آلمان ونشرات این نهاد چون تلویزیون فانوس و مجله فانوس سهمی پر رنگ داشتند و مدتی نیز به عنوان مسوول کانون فعالیت کردند. لازم به یادآوری است که درخشش فرهنگی استاد همواره در برنامه ها ی هموطنان و سایر همزبانان چشم گیر بوده است . 

*****

با دریغ استاد صفرزاده به علت بیماری در سحرگاه پنجشنبه هفدهم فبروی ۲۰۱۱  در یکی از شفاخانه های شهر هامبورگ زندگی را بدرود گفتند.

پرواز ملکوتی روح پاک استاد صفرزاده، نه تنها همسر مهربان و دو پسر و یک دختر ایشان را در ماتم نشاند، بلکه جامعه فرهنگی کشور را نیز سوگوار کرد.

****

در آخرین دیدار، در شفاخانه، یادداشتی به من داد و گفت: این، وپیشت باشد، شاید لازم شود. وآن شعری بود که برای سنگ آرامگاهش

سروده بود؛

محمود چه‌ زود  به  سوی   معبود  دوید

بشکست قفس، به سوی مقصود  پرید

یک عمر به‌ گلستان ادب، برگ‌ چین بود

بی برگ  ‌شد  ‌و  گوشهٔ    غربت    امید

*****

روح استاد صفرزاده عزیز شاد، و یادش گرامی باد.

فضل الله رضائی« بسمل »

هامبورگ – نوامبر ۲۰۲۶

17 نوامبر
۱ دیدگاه

که سیاست نه کوئ، سیاست به درباندې کېږی!

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : سه شنبه  مؤرخ  ۲۶ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
—————————————————————————————————————————————————–

که سیاست نه کوئ، سیاست به درباندې کېږی!

*****************************

یادونه: دا مقاله د لومړی ځل لپاره د ۲۰۱۰ زیږدیز کال

د فبرورۍ په میاشت کې د هېواد په ځینو داخلی چاپی

مطبوعاتو او انټرنېټی پاڼو کې خپره شوې ده. اوس یې 

د نویو سیاسی، ټولنیزو او نړیوالو شرایطو په پام کې 

نیولو سره، له ځینو بدلونونو او زیاتونو وروسته، یو 

ځل بیا د خپرېدو له پاره وړاندې کوم.

================================

سیاست یوازې د واکمنانو، سیاسی ګوندونو او دولتی چارواکو کار نه دی؛ سیاست د هر انسان د ورځنی ژوند، حقونو، ازادیو، اقتصادی وضعیت او ټولنیز برخلیک یوه نه بېلېدونکې برخه ده.

په یوه ټولنه کې ژوند کول، خو د هغې له ژورو او پېچلو ستونزو، سیاسی تحولاتو او هغو پرېکړو څخه چې د ټولو وګړو پر برخلیک اغېز کوی، ځان ګوښه ساتل، ناخبری غوره کول او یا د هېواد د حالاتو په وړاندې بې‌تفاوته پاتې کېدل، د یوه مسئول او باخبره ټولنیز انسان له مقام او حیثیت سره سمون نه لری.

مسئول، خپلواک‌فکره او هوښیار انسانان یوازې د نړۍ، خپل هېواد او چاپېریال له پېښو ځانونه نه خبروی، بلکې د ټولنې د روانو بهیرونو د مثبت لوری د ټاکلو، د عامه ګټو د خوندی کولو او د ټولنیزو ستونزو د حل لپاره هم هڅې کوی. هغوی ځان د ټولنې بې‌طرفه ننداره‌چی نه ګڼی، بلکې د هغې د برخلیک په جوړولو کې خپل مسئولیت پېژنی او د خپل توان، پوهې او امکاناتو په اندازه فعاله ونډه اخلی.

د افغانستان د اوسنیو پېچلو سیاسی، اقتصادی، ټولنیزو او فرهنګی ستونزو د حل په لار کې هڅه او ونډه اخیستل د هر افغان ګډ مسئولیت دی؛ په ځانګړی ډول د هغو روڼ‌اندو، متخصصانو، ځوانانو او خپلواک‌فکره شخصیتونو مسئولیت دی چې د خپلواک نظر، مدنی شعور او ټولنیز مسئولیت احساس لری.

سیاست؛ د ټولنیز ژوند نه بېلېدونکې برخه

د ټولنیز ژوند د اړیکو او چارو د وېش په اړه بېلابېل نظرونه شته. ځینې پوهان د ټولنې ژوند په دریو عمده برخو، یعنې سیاسی، اقتصادی او ټولنیزو باندې وېشی؛ ځینې نور بیا فرهنګ (کلتور) د ټولنیز ژوند له عمومی برخې څخه بېل او د یوه خپلواک بنسټیز ټولنیز ډګر په توګه ارزوی. خو په دواړو وېشونو کې سیاست خپل ځانګړی مقام لری، ځکه سیاسی پرېکړې د اقتصادی، ټولنیزو او فرهنګی چارو پر جوړښت، بهیر او پایلو ژور اغېز کوی.

د دې لیکنې اساسی موضوع همدا ده چې ولې د ټولنې د هر وګړی لپاره په سیاسی چارو کې ګډون، سیاسی پوهاوی او د خپل برخلیک په ټاکلو کې ونډه اخیستل اړین دی.

د ټولنې ډېری وګړی د خپلو ورځنیو اړتیاوو د پوره کولو له پاره په اقتصادی فعالیتونو کې برخه اخلی. ځینې په کرنه او مالدارۍ، ځینې په صنعت، سوداګرۍ، ودانیزو چارو، ترانسپورټ او نورو تولیدی او خدماتی برخو کې کار کوی. څرګنده ده چې هر څومره د هېواد د اقتصاد فعال وګړی زیات وی، د کار وسایل یې عصری، کاری شرایط یې مناسب، مسلکی مهارتونه یې لوړ او د کار موثریت او مؤلدیت یې زیات وی، په هماغه اندازه د ټولنې د اقتصادی ودې او هوساینې امکانات پراخېږی.

په ټولنیزو او فرهنګی چارو کې هم د وګړو فعاله ونډه د پرمختګ له پاره مهمه ده. سیاست هم له دې اصل څخه مستثنا نه دی. برعکس، سیاست د هغو اصولو، قوانینو، بنسټونو او شرایطو په رامنځته کولو کې اساسی رول لری چې اقتصادی، ټولنیز او فرهنګی فعالیتونه په کې ترسره کېږی. له همدې امله، سیاست یوازې د دولت د جوړښت او د واک د ترلاسه کولو موضوع نه ده، بلکې د ټولنې د ژوند د عمومی تنظیم، د عامه ګټو د ټاکلو او د ګډ ژوند د شرایطو د برابرولو یوه مهمه وسیله ده.

سیاست د ټولو وګړو پر ژوند اغېز کوی

سیاست د هېواد د ټولو وګړو پر ژوند مستقیم یا غیرمستقیم اغېز لری. هېڅوک نه شی کولای د ښه سیاست له ګټو او د ناسمو سیاسی پرېکړو له زیانونو ځان بشپړ خوندی وساتی. د خلکو د زده‌کړې، روغتیا، کار، عاید، امنیت، عدالت، ازادۍ، ټولنیز حیثیت او د ژوند د کیفیت په اړه پرېکړې ټولې له سیاسی بهیرونو سره تړاو لری.

موږ د کورنی او بهرنی سیاست، اقتصادی او مالی سیاست، تعلیمی او فرهنګی سیاست، ټولنیز او روغتیایی سیاست، د کار او چاپېریال سیاست، د ښځو او ځوانانو د مشارکت سیاست او نورو ګڼو برخو له اصطلاحاتو سره اشنا یو. دا ټول ښیی چې سیاست د ژوند په یوه ځانګړې برخه پورې محدود نه دی، بلکې د ټولنې د نږدې ټولو چارو په تنظیم او بدلون کې ونډه لری.

د ټولنې د وګړو او بېلابېلو ټولنیزو ډلو ترمنځ د اړیکو د تنظیم، د حقوقو او مسئولیتونو د ټاکلو، د سرچینو د وېش، د ټولنیز عدالت د تأمین او د ګډ ژوند د اصولو په جوړولو کې سیاسی پرېکړې مهم رول لری. د قوانینو جوړول، د ښوونې او روزنې د نظام ټاکل، د عامه خدمتونو برابرول، د کار او تولید د اړیکو تنظیم، د مالیاتو ټاکل، د ملی شتمنیو مدیریت او د دولتی بودجې لګول ټول د سیاسی تصمیم‌نیونې له بهیر سره تړلی دی.

همدارنګه، د دولت په ادارو کې د کارکوونکو ټاکنه، د عامه بنسټونو اداره، د واک وېش، د خلکو د استازیتوب څرنګوالی او د حکومت د کړنو څارنه د سیاسی نظام او سیاسی اصولو له مخې تنظیمېږی. که په دې بهیرونو کې د خلکو ونډه محدوده وی، د واک د انحصار او د عامه شتمنیو د ناعادلانه وېش خطر زیاتېږی. برعکس، د خلکو پراخ ګډون، د قانون حاکمیت، خپلواکې رسنۍ او د حساب‌ورکونې اغېزمن میکانېزمونه د واک د ناوړه استفادې مخه نیولای شی.

له همدې امله، د سیاست په اړه ناپوهی یا بې‌تفاوتی په حقیقت کې د خپل ژوند، حقونو او راتلونکی په اړه د نورو پرېکړو ته د خپل برخلیک سپارل دی.

د افغانستان د معاصر تاریخ تجربې

د پورته څرګندونو د روښانولو لپاره د افغانستان معاصر تاریخ ګڼې بېلګې وړاندې کوی. په تېره بیا د شلمې پېړۍ په اوږدو کې د سیاسی واک له هر بدلون سره د دولت په جوړښت، ټولنیزو اړیکو، اقتصادی سیاستونو، فرهنګی ارزښتونو او د خلکو د ژوند په شرایطو کې مهم بدلونونه رامنځته شوی دی.

د غازی امان‌الله خان د واکمنۍ دوره

له بریتانوی استعمار څخه د افغانستان د خپلواکۍ له ترلاسه کولو وروسته، د غازی امان‌الله خان د واکمنۍ پر مهال د هېواد د عصری کولو او اصلاحاتو لپاره پراخې هڅې پیل شوې. د دولت په اداری جوړښت، ښوونه او روزنه، حقوقی نظام، اقتصادی چارو او ټولنیزو مناسباتو کې د بدلون لپاره ګامونه واخیستل شول.

د عصری ښوونځیو جوړولو، د نجونو او هلکانو د زده‌کړو پراختیا، د ښځو د حقوقی او ټولنیز موقف د ښه کولو، د مدنی قوانینو د تدوین، د فابریکو او تولیدی مرکزونو د رامنځته کولو او له بهرنیو هېوادونو سره د اړیکو د پراخولو هڅې وشوې. د ښځو د زده‌کړې او ټولنیز حضور موضوع هم د اصلاحاتو یوه مهمه برخه وه.

خو دغه اصلاحات د ټولنې له تاریخی، فرهنګی او سیاسی شرایطو سره په بشپړ توافق او د ټولو اغېزمنو قشرونو په ګډون پر مخ ولاړ نه شول. د پخوانیو واکمنو کړیو، ځینو محافظه‌کارو مذهبی مشرانو، ځمکوالو او نورو اغېزمنو ډلو مقاومت هم ورسره مل شو. د اصلاحاتو د بهیر چټکتیا، د ټولنیز ملاتړ محدودیتونه او د سیاسی مدیریت ستونزې د حکومت د کمزورتیا له عواملو څخه وو. په پایله کې د امان‌الله خان د اصلاحاتو بهیر له جدی خنډونو سره مخ او د هغه حکومت پای ته ورسېد.

دا تجربه ښیی چې سیاسی اصلاحات یوازې د واکمنو د ارادې په وسیله نه بریالی کېږی؛ د خلکو پراخ ملاتړ، ټولنیز پوهاوی، سیاسی مشارکت او د بدلونونو د دوام له پاره د پیاوړو بنسټونو شتون هم اړین دی.

د امیر حبیب‌الله کلکانی د واکمنۍ لنډه دوره

د امان‌الله خان له واکه د لرې کېدو وروسته، د امیر حبیب‌الله کلکانی په مشرۍ نوی حکومت رامنځته شو. د واکمنۍ په دغه لنډه دوره کې د پخوانیو اصلاحاتو ډېری برخې ودرېدې یا بېرته شاته ولاړې. د زده‌کړو، په ځانګړی ډول د نجونو د زده‌کړو، او د ښځو د ټولنیز حضور په برخه کې محدودیتونه زیات شول.

د دولت د عوایدو د راټولولو او د ادارې د تنظیم په برخه کې هم ستونزې موجودې وې. د پخوانی نظام د اصلاحاتو او نوی حکومت د سیاستونو ترمنځ ژور توپیرونه څرګند شول. دغه بدلونونه دا څرګندوی چې د واک انتقال یوازې د واکمنو د نومونو او څېرو بدلون نه وی، بلکې د ټولنې د ژوند پر ارزښتونو، حقوقو، ادارو او فرصتونو هم اغېز کوی.

د محمد نادر خان او محمد ظاهر شاه د واکمنۍ دورې

د محمد نادر شاه او وروسته د محمد ظاهر شاه د واکمنۍ پر مهال د دولت په سیاسی جوړښت کې د شاهی کورنۍ او له هغې سره تړلو کړیو نفوذ پیاوړی پاتې شو. د دولتی واک او مهمو سیاسی پرېکړو ډېره برخه د محدودو واکمنو حلقو په لاس کې وه.

که څه هم د ظاهر شاه د واکمنۍ په وروستیو کلونو کې د سیاسی او ټولنیزو اصلاحاتو ځینې هڅې وشوې، د ۱۳۴۳ کال اساسی قانون د مشروطه پاچاهۍ، پارلمانی فعالیت او د سیاسی مشارکت لپاره یو نوی حقوقی چوکاټ رامنځته کړ. د سیاسی ګوندونو د فعالیت له پاره د ځانګړی قانون د نه توشیح کېدو له امله د ګوندونو فعالیتونه له حقوقی او عملی ستونزو سره مخ پاتې شول.

د سیاسی واک تمرکز، د شاهی کورنۍ او ځواکمنو کړیو نفوذ، د سیاسی رقابت محدودیتونه او د دولتی ادارو کمزوری حساب‌ورکول د هغه وخت د سیاسی نظام له مهمو ځانګړنو څخه وو. سره له دې، د همدې دورې په وروستیو کې د سیاسی بحثونو، مطبوعاتو او پارلمانی فعالیتونو د پراختیا لپاره ځینې مهم فرصتونه هم رامنځته شول.

د محمد داوود خان د جمهوریت دوره

په ۱۳۵۲ کال کې محمد داوود خان د یوې پوځی کودتا له لارې شاهی نظام ړنګ او جمهوریت یې اعلان کړ. د نظام په نوم او رسمی جوړښت کې بدلون راغی، خو د سیاسی واک تمرکز تر ډېره د ولسمشر او د هغه د نږدې کړیو په لاس کې پاتې شو.

د اقتصادی او ټولنیزو اصلاحاتو، د دولت د عصری کولو او د بهرنی سیاست د خپلواکۍ لپاره ځینې هڅې وشوې، خو د سیاسی ګوندونو او مخالفو جریانونو د آزاد فعالیت زمینه محدوده پاتې شوه. په ۱۳۵۴ کال کې د ملی انقلاب ګوند جوړ شو او د ۱۳۵۵ کال اساسی قانون د یوګوندیز سیاسی جوړښت بنسټ کېښود. د واک د تمرکز او د سیاسی مشارکت د کمښت له امله د ټولنې د بېلابېلو سیاسی ځواکونو ترمنځ د تفاهم او ګډ کار فرصتونه محدود شول.

دا دوره هم څرګندوی چې یوازې د نظام د نوم بدلول د دموکراتیک سیاست د رامنځته کېدو ضمانت نه کوی؛ د واک وېش، د خلکو استازیتوب او د سیاسی آزادیو تضمین اساسی اهمیت لری.

د افغانستان د خلکو دموکراتیک ګوند د واکمنۍ دوره

کله چې په ۱۳۵۷ کال کې د افغانستان د خلکو دموکراتیک ګوند د ثور د اوښتون له لارې واک ته ورسېد، د دولت په جوړښت، ټولنیزو اړیکو او اقتصادی سیاستونو کې ژور بدلونونه پیل شول. د دولتی ادارو په مهمو مقامونو کې د ګوند د غړو او پلویانو ونډه زیاته شوه. د ځمکو د اصلاحاتو، د زده‌کړو د پراختیا، د ښځو د ټولنیز حضور، د کارګرو او بزګرانو د سازمانونو او د ځینو ټولنیزو خدمتونو د پراختیا لپاره اقدامات وشول.

د ښځو او ځوانانو سازمانونه فعال شول، د محصلینو، کارګرانو او نورو مسلکی او تولیدی ډلو د اتحادیو د جوړولو هڅې وشوې او په ټولنیزو چارو کې د ښځو د ګډون له پاره ځینې نوی فرصتونه رامنځته شول.

خو دغه بدلونونه له جدی سیاسی او ټولنیزو ستونزو سره هم مل وو. د اصلاحاتو د پلی کولو په برخه کې د زور کارول، د سیاسی مخالفینو ځپل، د واک انحصار، د ټولنیزو او مذهبی حساسیتونو نه درک کول او د پراخ ملی تفاهم نشتوالی د نظام د مشروعیت او ثبات پر وړاندې لوی خنډونه شول. جګړو، بهرنیو مداخلو او کورنیو اختلافاتو وضعیت لا پسې پېچلی کړ.

له دې تجربې څخه مهم درس دا دی چې د ټولنیز عدالت او اصلاحاتو شعارونه هغه وخت دوامدار ارزښت پیدا کوی چې د خلکو په آزاد ګډون، د قانون په حاکمیت، سیاسی زغم او د بشری حقونو په درناوی ولاړ وی.

د مجاهدینو د واکمنۍ دوره

د پخوانی حکومت له سقوط وروسته، د مجاهدینو بېلابېل تنظیمونه واک ته ورسېدل. د دولتی ادارو او مهمو سیاسی مقامونو په وېش کې د تنظیمی تړاو، پوځی ځواک او د سیاسی ډلو ترمنځ د سیالۍ اغېز څرګند و.

د سیاسی او پوځی تنظیمونو ترمنځ د واک پر سر اختلافونو، د ملی تفاهم د نشتوالی او د وسلوالو نښتو له امله د هېواد سیاسی او اداری جوړښت سخت زیانمن شو. د مسلکی ادارو او اتحادیو فعالیتونه کمزوری شول، د خلکو د ژوند امنیت له ګواښ سره مخ شو او په ځانګړی ډول د ښځو د زده‌کړې، کار او ټولنیز حضور امکانات په ډېرو سیمو کې محدود شول.

د دې دورې تجربه څرګندوی چې کله سیاسی سیالی د قانونی او مدنی لارو پر ځای د وسلې او زور له لارې ترسره شی، د ټولنې ملی شتمنۍ، سیاسی بنسټونه او د خلکو ګډ ژوند له جدی خطر سره مخ کېږی.

د طالبانو لومړۍ واکمنی او د جمهوریت دوره

د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال، په ۱۹۹۶ کال کې د هېواد په ډېرو برخو کې د دوی د تګلارې له مخې سیاسی، ټولنیز او فرهنګی محدودیتونه پراخ شول. د ښځو او نجونو د زده‌کړې، کار او ټولنیز حضور حقونه په پراخه کچه محدود شول او د سیاسی مشارکت او مدنی فعالیتونو له پاره خپلواک چاپېریال موجود نه و.

په ۲۰۰۱ کال کې د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ له پای ته رسېدو وروسته، د جمهوریت په دوره کې د اساسی قانون، ټاکنو، پارلمان، رسنیو، مدنی ټولنو، سیاسی ګوندونو او د ښځو او ځوانانو د مشارکت له پاره نوی فرصتونه رامنځته شول. په ښوونه او روزنه، رسنیو، مخابراتو او نورو برخو کې د پام وړ پرمختګونه وشول.

خو د دې دورې لاسته راوړنې له ګڼو ستونزو سره هم مخ وې: پراخ فساد، د واک او امکاناتو غیرعادلانه وېش، د سیاسی ګوندونو کمزوری ټولنیز بنسټ، د قوم‌محور او شخص‌محور سیاست پراختیا، د دولتی ادارو کمزورتیا، پر بهرنیو مرستو او امنیتی ملاتړ ژوره اتکا او د سیاسی حساب‌ورکونې نشتوالی. په پایله کې د جمهوریت سیاسی او اداری بنسټونه د دوامدار ثبات لپاره اړین ظرفیت پیدا نه کړای شو.

د طالبانو دویمه واکمنی او اوسنی وضعیت

په ۲۰۲۱ کال کې د جمهوریت له سقوط وروسته طالبانو یو ځل بیا واک ترلاسه کړ. د هغوی د واکمنۍ پر مهال په ځینو برخو کې د امنیت، ادارې او بیارغونې د چارو د تنظیم هڅې شوې دی؛ خو د سیاسی مشارکت، د بیان او رسنیو د ازادۍ، د مدنی فعالیتونو او په ځانګړی ډول د ښځو او نجونو د زده‌کړې او کار په برخو کې محدودیتونه هم رامنځته شوی دی.

د واک د تمرکز، د ټولشموله سیاسی جوړښت د نشتوالی او د خلکو د آزادې سیاسی ونډې د محدودیت له امله د هېواد د سیاسی راتلونکی په اړه پوښتنې او اندېښنې موجودې دی. په داسې وضعیت کې د افغانستان د خلکو له پاره د یوه داسې سیاسی بدیل اړتیا لا زیاته شوې چې د زور او انحصار پر ځای پر مدنی سیاست، ملی تفاهم، ټولنیز عدالت، د بشری حقونو پر درناوی او د خلکو پر آزاد انتخاب ولاړ وی.

د دغو تاریخی پړاوونو ګډ درس دا دی چې په افغانستان کې د سیاسی واک هر بدلون د ټولنې پر ژوند ژور اغېز کړی دی. کله چې واک په محدودو کړیو کې متمرکز شوی، د خلکو سیاسی مشارکت محدود شوی او د مخالف نظر د منلو ظرفیت کمزوری شوی، د ټولنې د ثبات او پرمختګ امکانات هم زیانمن شوی دی.

ولې له سیاست څخه ځان ګوښه کول د حل لاره نه ده؟

د تاریخ دغه تجربې موږ ته ښیی چې سیاست د خلکو له ژوند څخه جلا موضوع نه ده. د واکمنو د بدلون، د قوانینو د جوړېدو، د عامه سرچینو د وېش، د زده‌کړو د فرصتونو، د ښځو د حقوقو، د کار او تولید د شرایطو او د ملی شتمنیو د مدیریت په اړه پرېکړې د ټولنې پر ټولو وګړو اغېز کوی.

هغه څوک چې له سیاسی بهیرونو څخه ځان ګوښه کوی، په دې معنا نه ده چې له سیاست څخه یې ځان خوندی کړی دی؛ بلکې ډېری وخت یې د خپل برخلیک د ټاکلو واک نورو ته پرېښی وی. د سیاسی بې‌تفاوتۍ په پایله کې د خلکو د استازیتوب، د واک د څارنې او د عامه ګټو د دفاع فرصتونه محدودېږی.

په ځانګړی ډول، د افغانستان په اوسنیو شرایطو کې چې د خلکو پراخې برخې له سیاسی، اقتصادی او ټولنیزو ستونزو سره مخ دی، د سیاسی پوهاوی، مدنی مشارکت او خپلواک فکر اهمیت څو برابره زیات شوی دی. د هېواد د راتلونکی په اړه بې‌پروایی نه د ستونزو د حل لاره ده او نه د راتلونکو نسلونو پر وړاندې د مسئولیت ادا کول.

البته، په سیاست کې ګډون یوازې د دولتی مقام ترلاسه کول، د ګوند غړیتوب یا د ټاکنو په ورځ رایه ورکول نه دی. سیاست د عامه چارو په اړه د پوهې ترلاسه کول، د ټولنیزو ستونزو په اړه بحث کول، د مدنی بنسټونو ملاتړ، د حقونو دفاع، د قانونی او سوله‌ییزو لارو د اصلاح غوښتنه، د ټولنیزو ابتکاراتو ملاتړ او د خلکو د ګډو ګټو له پاره کار کول هم رانغاړی.

هر وګړی کولای شی د خپل ظرفیت، مسلک او شرایطو له مخې په سیاسی او مدنی ژوند کې ونډه واخلی. مهمه دا ده چې دا ونډه د مسئولیت، پوهې، زغم، رښتینولۍ او د نورو د حقونو د درناوی پر بنسټ وی.

د سوسیال‌دموکراتیک سیاست اړتیا

د افغانستان د اوسنیو ستونزو د حل له پاره یوازې د واکمنو د بدلون غوښتنه بسنه نه کوی؛ موږ داسې سیاسی تفکر، ارزښتونو او بنسټونو ته اړتیا لرو چې د واک د انحصار مخه ونیسی، د خلکو د ګډون حق تضمین کړی او ټولنیز عدالت د سیاسی او اقتصادی نظام په مرکز کې ځای پر ځای کړی.

سوسیال‌دموکراسی د همدې موخې لپاره یو مهم سیاسی او فکری چوکاټ وړاندې کوی. دغه تفکر د سیاسی دموکراسۍ، فردی او مدنی آزادیو، ټولنیز عدالت، د قانون د حاکمیت، اقتصادی فرصتونو د برابرۍ او د ټولنیز مسئولیت پر ارزښتونو ولاړ دی.

د سوسیال‌دموکراتیک لیدلوری له مخې، اقتصادی پرمختګ باید یوازې د محدودو شتمنو او ځواکمنو ډلو په ګټه نه وی، بلکې د ټولنې د ټولو وګړو د ژوند د ښه والی، د بېوزلۍ د کمولو، د کار د فرصتونو د زیاتولو، د عادلانه معاشونو، د عامه زده‌کړو او روغتیایی خدمتونو او د ټولنیز خوندیتوب لپاره زمینه برابره کړی.

همدارنګه، سیاسی دموکراسی هغه وخت معنا پیدا کوی چې وګړی د خپل نظر د څرګندولو، د سیاسی سازمانونو د جوړولو، د حکومت د کړنو د څارلو او د سیاسی پرېکړو په بهیر کې د ګډون واقعی فرصت ولری. د ښځو، ځوانانو، کارګرانو، بزګرانو، مسلکی کسانو، قومی او ژبنیو لږکیو او نورو ټولنیزو ډلو ونډه باید په سیاسی او ټولنیز ژوند کې تضمین شی.

موږ داسې سیاست ته اړتیا لرو چې د شخص‌محورۍ او قوم‌محورۍ پر ځای پر پروګرام، وړتیا، شفافیت او حساب‌ورکونې ولاړ وی؛ د زور او انحصار پر ځای د خبرو، تفاهم او قانون لاره غوره کړی؛ او د شخصی او ډله‌ییزو ګټو پر ځای ملی او عامه ګټې لومړیتوب وګڼی.

سیاسی مشارکت؛ د خپل برخلیک د ټاکلو وسیله

د ټولنې په تاریخ کې د بېلابېلو طبقو، قشرونو، ډلو او افرادو ګټې تل یو شان نه وی. کله ناکله د هغوی ترمنځ اختلافونه او سیالۍ رامنځته کېږی. په داسې شرایطو کې هغه ډلې چې منظمې، باخبره او د خپلو حقونو او غوښتنو په څرګندولو کې فعالې وی، کولای شی د خپلو مشروع غوښتنو د تحقق لپاره اغېزمنه ونډه واخلی.

خو دا ګډون باید د نورو د حقونو د تر پښو لاندې کولو، د زور کارولو، د تعصب خپرولو یا د واک د انحصار لپاره نه وی. مشروع سیاسی مبارزه هغه وخت ارزښت لری چې د دموکراتیکو اصولو، مدنی لارو، سوله‌ییز رقابت، سیاسی زغم او د قانون د حاکمیت پر بنسټ ترسره شی.

له سیاست څخه د یوې ټولنیزې ډلې یا قشر د غړو ناهیلی کېدل، د مبارزې او مدنی فعالیتونو پرېښودل او په بې‌تفاوتۍ کې ډوبېدل، په عمل کې د هغوی د مشروع غوښتنو د مطرح کولو او د خپلو حقونو د دفاع امکانات کموی. په مقابل کې، منظم مدنی مشارکت، خپلواک فکر، ګډ کار او د عامه ګټو لپاره سیاسی فعالیت کولای شی د ټولنې د مثبت بدلون زمینه برابره کړی.

هالګر برونر (Holger Börner)، چې د آلمان د سوسیال‌دموکرات ګوند له مخکښو سیاسی څېرو څخه و، ویل چې  «هغه څوک چې سیاست نه کوی، سیاست به ورباندې کېږی!»

دا خبره موږ ته یادونه کوی چې سیاست زموږ له ارادې پرته هم زموږ پر ژوند اغېز کوی. که موږ د خپلو حقونو، ازادیو، اقتصادی ګټو او ټولنیز راتلونکی په اړه مسئولانه ونډه وانخلو، نور به زموږ پر ځای پرېکړې کوی.

له همدې امله، د سیاست په اړه پوهاوی، د مدنی او سیاسی مشارکت پیاوړتیا، د خپلواک فکر روزنه او د دموکراتیکو بنسټونو ملاتړ د هر باخبره وګړی مسئولیت دی.

راځئ، د خپل برخلیک ننداره‌چیان نه، بلکې د هغه د جوړولو مسئول او فعال ګډونوال واوسو؛ ځکه که موږ په سیاست کې خپله ونډه وانخلو، سیاست به زموږ د ژوند په اړه زموږ له ګډون پرته پرېکړې کوی.

نور محمد غفوری

۱۴/۱۱/۲۰۲۶م

17 نوامبر
۱ دیدگاه

زهرِ غربت

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : سه شنبه  مؤرخ  ۲۶ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

 شالِ پیری  بر سرم  افکنده  دستِ روزگار

 من شدم همخانه با غمها و رنجِ بی شمار

 کاروانِ  عمر من  آهسته از صحرا  گذشت

 جای گل ، در باغِ  امیدم بسی  روییده خار

 جاده تاریک  و تُهی از نورِ  عشق و زندگی

 دستِ  سردِ  من جدا از گرمی  دستانِ یار

 از طلوعِ صبحِ فردا نیست نشانی ،ای خدا

 گشته ام  اینجا اسیرِ ظلمتِ شب های تار

 باغِ  سبزِ   آرزوهایم    گرفت    رنگِ   خزان

مانده ام در حسرتِ برگِ گلی، چشم انتظار

 زهرِ غربت می چشم هر لحظه با یادِ وطن

 نا امید و  خسته و  درمانده  و  دور  از  دیار

 مریم نوروززاده هروی

 هفدهم نوامبر ۲۰۲۶

 از مجموعهُ”میهنِ عشق”

 هالند.

17 نوامبر
۳دیدگاه

جواب چیستان ها و معمای ریاضی

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : سه شنبه  مؤرخ  ۲۶ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

با سپاس از همکار گرامی ما جناب انجنیر صاحب

غلام جیلانی غیاثی  ، اینک جواب چیستان ها

و معمای هفته قبل را خدمت شما عزیزان

پیشکش می نماییم

 

جواب چیستان ها:

۱- صابون        

۲- بوت

۳- ابر

۴- نقطه  

 

جواب معمای ریاضی:

 

 

15 نوامبر
۱ دیدگاه

خراسان باستان و افغانستان امروز ، از تکرار تجربه‌های ناکام تاریخی تا بن‌بست امروز

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : یکشنبه  مؤرخ  ۲۴ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

خراسان باستان و افغانستان امروز ، از تکرار
.
تجربه‌های ناکام تاریخی تا بن‌بست امروز:
.
به کجا می‌رویم و راه حل چیست؟
.
افغانستان در حدود ۲۷۰ سال تاریخ سیاسی خود، شاهد تغییر و سقوط سلسله‌ها، رژیم‌ها و نظام‌های گوناگون بوده است؛ نظام‌هایی که هرکدام با شعارها، پشتوانه‌ها و ساختارهای متفاوت روی کار آمده‌اند، اما هیچ‌کدام نتوانسته‌اند یک دولت ملی، باثبات، فراگیر و مبتنی بر حاکمیت قانون ایجاد کنند. حاصل این تجربه تاریخی، نه حرکت پیوسته به سوی ثبات و توسعه، بلکه تکرار بحران‌ها، استبداد، وابستگی خارجی، جنگ‌های قدرت و ویرانی بیشتر بوده است.
حاکمان کنونی افغانستان نیز، با توجه به ساختار سیاسی، شیوه شکل‌گیری و وابستگی‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای خود، بیشتر به یک نیروی نیابتی شباهت دارند تا یک حکومت برخاسته از اراده آزاد و مشارکت سیاسی مردم. طالبان، به‌جای ایجاد یک نظام ملی و پاسخ‌گو، به تحمیل قرائت ایدئولوژیک خود از جامعه، محدودسازی حقوق شهروندان و گسترش نظام آموزشی مبتنی بر تفکر انحصارگرایانه مصروف‌اند. مدرسه‌سازی و گسترش آموزش دینی، هنگامی که با حذف آموزش معاصر، علوم، تفکر انتقادی و حقوق برابر شهروندان همراه باشد، نمی‌تواند پاسخ‌گوی نیازهای یک جامعه در قرن بیست‌ویکم باشد.
اما پرسش اساسی این است: ما به کجا روان هستیم و چه آینده‌ای در انتظار افغانستان است؟
۱. چه نوع نظامی می‌خواهیم؟
در برابر وضعیت کنونی، چه گزینه‌هایی برای آینده افغانستان وجود دارد؟
  • فدرالیسم و تقسیم صلاحیت‌های سیاسی و اداری میان مرکز و واحدهای فدرال؟
  • تجزیه کشور و شکل‌گیری واحدهای سیاسی جداگانه؟
  • بازگشت به حکومت‌های ملوک‌الطوایفی و ساختارهای قدرت مبتنی بر قوم و منطقه؟
  • ایجاد حکومت روحانی با ساختار مرکزی نیرومند، اقتدارگرا و سرکوبگر، مشابه تجربه‌های گذشته؟
  • تشکیل حکومت‌های دست‌نشانده و وابسته به قدرت‌های مطرح جهانی و منطقه‌ای؟
  • بازگشت به نظام‌های مطلقه خاندانی؟
  • یا استقرار نظام‌های چپ (کمونیستی) و راست‌گرا که از لحاظ نظامی، اقتصادی و سیاسی به قدرت‌های خارجی وابسته باشند؟
با نگاهی گذرا به تاریخ سیاسی افغانستان درمی‌یابیم که تقریباً همه این الگوها، به شکلی، در کشور تجربه شده‌اند. نتیجه نیز، به‌جای حل بنیادی مشکلات، در بسیاری موارد از یک بحران به بحران شدیدتر و از یک نوع استبداد به نوع دیگری از آن انجامیده است.
بنابراین، مسئله اصلی صرفاً انتخاب نام یا قالب حکومت نیست؛ مسئله این است که چگونه می‌توان نظامی ایجاد کرد که مشروعیت سیاسی خود را از اراده مردم بگیرد، حقوق برابر شهروندان را تضمین کند و در برابر قانون پاسخ‌گو باشد.
۲. راه حل بنیادی چیست؟
راه حل پایدار را نمی‌توان صرفاً در تغییر حاکمان یا جابه‌جایی قدرت جست‌وجو کرد. افغانستان بیش از هر زمان دیگر به یک تحول بنیادی در ساختار فکری، فرهنگی، آموزشی و حقوقی جامعه نیاز دارد.
این تحول دست‌کم به سه پیش‌شرط اساسی وابسته است:
نخست: ارتقای سواد سیاسی و دانش عمومی جامعه.
آموزش شهروندی، شناخت حقوق و مسئولیت‌های فردی و اجتماعی، آگاهی از نظام‌های سیاسی و اقتصادی و پرورش تفکر انتقادی باید از کودکستان و مکتب تا دانشگاه مورد توجه قرار گیرد. جامعه‌ای که از شناخت حقوق خود و سازوکارهای قدرت محروم باشد، به‌آسانی به ابزار تبلیغات، تعصب، عوام‌فریبی و رقابت‌های سیاسی دیگران تبدیل می‌شود.
این روند، یک پروژه کوتاه‌مدت نیست؛ دست‌کم دو دهه کار پیوسته، برنامه‌ریزی‌شده و نسل‌ساز می‌طلبد.
دوم: ایجاد نظام حقوقی و قانونی مبتنی بر برابری شهروندان.
همه افراد باید در برابر قانون از حقوق و فرصت‌های مساوی برخوردار باشند؛ بدون توجه به وابستگی سیاسی، تعلقات قومی، زبانی، مذهبی، جنسیتی، اجتماعی یا منطقه‌ای. هیچ فرد، گروه، خانواده، حزب یا جریان سیاسی نباید فراتر از قانون قرار گیرد.
سوم: شکل‌گیری یک فرهنگ سیاسی ملی و پذیرش تنوع اجتماعی.
افغانستان کشوری متکثر است. هیچ قوم، زبان، منطقه یا جریان سیاسی نمی‌تواند به‌تنهایی نماینده تمام جامعه باشد. پذیرش این واقعیت و کنارگذاشتن تفکر انحصارطلبانه، پیش‌شرط ایجاد یک دولت ملی و فراگیر است.
۳. آیا تحقق این اهداف در شرایط کنونی امکان‌پذیر است؟
در چارچوب حاکمیت کنونی، پاسخ واقع‌بینانه منفی است. چرا؟
زیرا تحقق چنین تحولاتی مستلزم اراده سیاسی، ساختارهای قانونی، نهادهای آموزشی مستقل و مشارکت آزاد شهروندان است؛ در حالی که حاکمیت طالبان با انحصار قدرت، محدودسازی آزادی‌ها و حقوق اساسی مردم، به‌ویژه زنان و دختران، عملاً فضای لازم برای چنین تحولی را از میان برده است.
از سوی دیگر، مشکل تنها در داخل حاکمیت خلاصه نمی‌شود. بخشی از نیروهای سیاسی و روشنفکری دیروز و امروز نیز، به‌جای تمرکز بر تشخیص بحران کنونی و یافتن راه حل مشترک، همچنان درگیر اختلافات و منازعات گذشته‌اند.
گروهی در ستایش شخصیت‌های سیاسی و حاکمان پیشین قلم می‌زنند و گروهی دیگر به نکوهش آنان می‌پردازند. هرکس از زاویه تعلقات قومی، زبانی، حزبی یا منطقه‌ای خود به تاریخ می‌نگرد. یکی از پشتون سخن می‌گوید، دیگری از تاجیک، هزاره یا ازبیک؛ و در این میان، مسئله اصلی، یعنی آینده مشترک کشور و چگونگی رهایی از بحران، به حاشیه رانده می‌شود.
بخش قابل توجهی از انرژی فکری و اجتماعی مردم نیز در فضای مجازی، به اتهام‌زنی، افشاگری‌های متقابل، بازخوانی خصومت‌های تاریخی و جدال‌های بی‌پایان سیاسی مصرف می‌شود. فضای مجازی که می‌توانست ابزار روشنگری، تبادل اندیشه و سازمان‌دهی مدنی باشد، در موارد زیادی به میدان تسویه‌حساب‌های گذشته و بازتولید اختلافات تبدیل شده است.
به این ترتیب، جامعه‌ای که باید برای آینده برنامه‌ریزی کند، در گذشته متوقف مانده است؛ جامعه‌ای که به‌جای هم‌فکری و هم‌گرایی، گرفتار پراکندگی و فرسایش فکری و اجتماعی شده است.
۴. پس در چنین شرایط آشفته‌ای چه باید کرد؟
نخستین ضرورت، اتحاد ملی و تشخیص مشترک مشکل است. نیروهای سیاسی، روشنفکران، شخصیت‌های مستقل، نخبگان علمی و اجتماعی و نمایندگان واقعی اقوام و گروه‌های مختلف باید از دایره اختلافات گذشته بیرون شوند و بر سر اصول یک نظام ملی و همه‌شمول به تفاهم برسند.
اما آیا چنین تفاهم و اتحادی در شرایط کنونی امکان‌پذیر است؟
متأسفانه، با توجه به پراکندگی نیروها، اختلافات عمیق و نبود اعتماد متقابل، تحقق آن در کوتاه‌مدت بسیار دشوار به نظر می‌رسد.
در چنین وضعیتی، برخی از نیروهای مخالف ممکن است بسیج عمومی و مقاومت در برابر حاکمیت طالبان را، از روش‌های گوناگون، به‌عنوان گزینه‌ای برای پایان‌دادن به وضعیت موجود مطرح کنند؛ از مبارزه سیاسی، مدنی، روشنگری و مبارزه قلمی گرفته تا مقاومت سازمان‌یافته، از جمله مقاومت مسلحانه.
اما یک پرسش اساسی همچنان باقی است: اگر حاکمیت کنونی از طریق مقاومت و جنگ سقوط کند، آیا افغانستان بار دیگر وارد چرخه تکراری جنگ‌های قدرت، انتقام‌جویی، رقابت‌های قومی و مداخله خارجی نخواهد شد؟
این نگرانی بی‌اساس نیست. تجربه تاریخی نشان داده است که در افغانستان، رقابت برای تصاحب قدرت بارها به جنگ‌های طولانی، کشتار و ویرانی انجامیده است. سقوط یک حکومت، به‌خودی‌خود به معنای تولد یک نظام بهتر نیست. اگر پیش از تغییر قدرت، بر سر ساختار نظام آینده، اصول قانون اساسی، تقسیم صلاحیت‌ها، حقوق شهروندان و شیوه انتقال مسالمت‌آمیز قدرت توافق صورت نگیرد، احتمال تکرار تجربه‌های تلخ گذشته همچنان وجود خواهد داشت.
۵. آینده افغانستان چه خواهد شد؟
آینده افغانستان تا اندازه زیادی به اراده و توانایی نیروهای داخلی برای عبور از اختلافات، ایجاد تفاهم ملی و ارائه یک طرح سیاسی معتبر بستگی دارد. در عین حال، نقش قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی را نیز نمی‌توان نادیده گرفت.
تجربه گذشته نشان داده است که هرگاه قدرت‌های مؤثر منطقه‌ای و جهانی، بر اساس منافع و محاسبات خود، در جهت ایجاد ثبات در افغانستان اقدام کرده‌اند، امکان کاهش بحران فراهم شده است؛ اما هرگاه رقابت‌های ژئوپولیتیک، حمایت از نیروهای نیابتی و منافع متضاد آنان بر سرنوشت کشور سایه افکنده، افغانستان به میدان رقابت و جنگ نیابتی تبدیل شده است.
بنابراین، اگر نیروهای داخلی نتوانند به یک تفاهم ملی برسند و قدرت‌های خارجی نیز همچنان افغانستان را از دریچه منافع و رقابت‌های خود ببینند، چشم‌انداز آینده همچنان مبهم و نگران‌کننده خواهد بود.
نتیجه‌گیری
افغانستان بیش از آن‌که به تغییر چهره حاکمان نیاز داشته باشد، به تغییر بنیادهای فکری، سیاسی و حقوقی نظام حاکم بر جامعه نیازمند است. تجربه حدود ۲۷۰ سال گذشته نشان داده است که نه استبداد خاندانی، نه حکومت روحانی، نه نظام‌های ایدئولوژیک چپ و راست، نه وابستگی به قدرت‌های خارجی و نه ساختارهای انحصاری قومی و سیاسی، نتوانسته‌اند مشکل بنیادی کشور را حل کنند.
راه برون‌رفت، در ایجاد یک دولت ملی، همه‌شمول، قانون‌مدار و پاسخ‌گو نهفته است؛ دولتی که مشروعیت خود را از مردم بگیرد، حقوق همه شهروندان را بدون تبعیض تضمین کند و به‌جای انحصار قدرت، بر مشارکت و اراده عمومی استوار باشد.
اما پرسش نهایی همچنان پابرجاست:
آیا نسل امروز افغانستان می‌تواند از تکرار اشتباهات نسل‌های گذشته درس بگیرد و راهی متفاوت برای آینده کشور بگشاید، یا بار دیگر تاریخ با همان چرخه جنگ، استبداد، وابستگی و فروپاشی تکرار خواهد شد؟
پاسخ این پرسش را نه شعارهای سیاسی، بلکه میزان آگاهی، مسئولیت‌پذیری و همبستگی ملی ما تعیین خواهد کرد.
فاتح محمد سامع

 

15 نوامبر
۲دیدگاه

 عطرِ  بهار 

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : یکشنبه  مؤرخ  ۲۴ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

 عطرِ  بهار 

 جان و  دلم  محوِ  دو  ابروی  توست

 صیدِ دو چشمِ خوشِ  آهوی توست

 خونِ   دلم  را  به  مژه    می‌ کشی

 غنچه و سنبل لب و گیسوی توست

 عطرِ  بهار   است  و   گلستان  تنت

 رونقِ  عالم  همه  در  کوی  توست

 ماه و   ستاره   خجل  از  حسنِ  تو

 حورِ   بهشتی  برِ   پهلوی   توست

 بلخیِ   شیدا    ز   جهان   دل برید

راهِ بهشت و کنشش سوی توست

امان الله بلخی

۱۵ نوامیز ۲۰۲۶

15 نوامبر
۱ دیدگاه

انعکاس هستی در هستی

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : یکشنبه  مؤرخ  ۲۴ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

انعکاس هستی در هستی

هست وخواهدبودوژرفای شدن عریان کنید

دانـش و انـدیـشـه و تحـقـیـق را نـیران کنید

انعکاس هستی در هستی که اسـتاد شماست

هرسوالی را که میخواهید ازآن پرسان کنید

دفتر و دیوان و پیشین گنج تاریخ است اگر

در کتاب بـاز هـسـتی فصل  نـو عنوان کنید

از توتم گـر بگـذرید و از  شمن  دل بر کنید

ذهن انسان را زچشم عقل ودل جویان کنید

مکتب اندیشۀ زرتشت و میترا روشن است

نیکی و مهر و خرد را مشعل سـوزان کنید

شــور ریگـودا سـکـوت خـلـسـۀ بـودا شود

گـر گلان هـمــدلی در بـاغ  دل  بـویـان کنید

کلک مانی خالـق ارژنگ معنی  بـود؛ لیک

پوسـت او را طبل رسوایی  زورمندان کنید

عقل تالس راز دل گفت اسـت  بر آب روان

گفتگو را نوش دل در سـاغر شوکران کنید

درمُثل یارب چه خواهم دیدغیرعقل محض

علم وآزمون وخرد را منطق و برهان کنید

عقل ومنطق را برون آرید اززندان خشک

بی ارسطو طرح نـو درس دبیرســتان کنید

بر فلاطـون و سکندر طبـع  کلبی خند کـرد

کاکل آزادگـی را  بـی  نـیــاز افـشــان کـنیـد

از طبیعـت پند گیر و در عـمل آسـوده باش

زنــدگـی را بـا دم لائـوتـسـه آســـان کـنـیـد

عقـل و دانش را  تجارب  در عـمل زیبا کند

نظم و نسق کنفوسیوس را اگر سـامان کنید

آنچه را چشـم خَنوخ از راز عالـم دیده بود

بر اسـاس حکـم کـور دین چرا قـربان کنید

از میان رودان و مصـر باسـتان تقلید کـرد

متن تورات ر ا چـرا از عقل کل پنهان کنید

قوم موسی را زبرج کبر و  آز آرید به زیر

تا حـقـیـقـت را بـرون از پنجـۀ هـذیان کنید

نسل کش‏ها را به حکم عـدل  و داد نظم نـو

پـیـش گـور کـودکان غــزه  در زنـدان کنید

از زبان حـق نگـویید حرف افـراط و سـتم

پـاک از احـکام خـونـیــن دامـن قـرآن کنید

اسکولاستیک وکلیسا عقـل را زنجیر کـرد

منطق تـوماس ارسطو را درآن پیچان کنید

ماکیاولی سـیاسـت را که زیـر و رو نمـود

شهریـاران را جـدا از باور و وجـدان کنید

حکمـت هند کهـن را در کلیله دمنه خـوان

پند و تدبیر و هنـر را مشـعل شـاهـان کنید

درسـیاست نامه اخلاق و خرد تابنده گشت

عقل وآزمـون را رفیق قـدرت وایمان کنید

از تـمــدن گـر سـخن گـویـد تـاریــخ کـهـن

یاد از ایران و هند و چین و از یونان کنید

از خـراســان کهـن گـویید و از روم قـدیـم

دفـتــر انـدیـشـه را گـنـجـیـنــۀ الــوان کنید

از میان رودان  و طرف نیل  نیز یاد آورید

کند و کاو جبرِ حمورابیِ  قانـون  دان کنید

ســاز فـارابی نــوازد نغـمـۀ عـقــل ســلیـم

با شـفاهِ ابن سـیـنا، خـلـق را درمـان کـنید

جفت طوسی رازچشم عقل ودانش بنگرید

طرح کوپرنیک را از نور آن رخشان کنید

عقل سـرخ سهروردی  را بجو از نور دل

حکمت اشـراق  اگر پرسان در ایران کنید

راز دل را بـر سـر دار انـاالحـق  بـشنویـد

زان  شـراب  بایزید در ساغـر عرفان کنید

رازی و خیام که از دانش فلک پیما شدند

بـا ربـاعـی کاشـف  الـکل  را خـنــدان کنید

شک دارد برجهان و آنچه  درآن بود لیک

بـودم و هستم که بر انـدیشه ام پیمان کنید

من خـدا را با طبیـعت ذات  واحـد دیـده ام

هرچه در آن هست  نام کل آن  یزدان کنید

حرف ها بـر لـوح ذهـن آدمی بنوشته انـد

دم به دم آزمـون را در نـاله و افغان کنید

چون بارکلی مادۀ مـوجـود را انکار کـرد

جسم او را هیچ در هیچ و خیال جان کنید

دانش و عقل و عمل را گـر نباشـد اعتبار

ذهـن انسان را حباب  مـوج در توفان کنید

گرهیوم ازخواب  سنگین کانت رابیدارکرد

عقل محض و صخرۀ اخلاق را لرزان کنید

زندگی رنج است؛ اما  لحظه ای گیتار زن

درد هـستی را دمی آسـان بـر انسـان کنید

از خـدا و از  دیالکتیک می گـویـد سـخـن

عقـل کل  را در دل  تـاریــخ تـا  پـرّان کنید

اقـتـصــاد از پلـۀ  تـاریــخ  چـون بـالا رود

حاکم ومحکوم رابا این  سخن  حیران کنید

ارزش کار بشـر  سـرمایـه  را  افـزون کند

با فـن و تکنولـوژی  قیمت  را ارزان کنید

نیچه از مرگ  خدا  گویـد  در عصر مدرن

تـا ابـر مـرد نـویـن  را رسـتم دسـتان کنید

سرنوشت نسل انسان رابدست خود نویس

اختیار خویشتن  را در جـهان سلطان کنید

تولستوی درعمق جنگ وصلح معنامیدهد

با محبت عشق را  در سادگی مهمان کنید

ازوجود حرکت و جوهر صدرا گفته است

وز اصالت  هـا گمان روح  در کیهان کنید

هستی کل از تضاد و حرکت  دایم  پراست

با شـعورِ مسـت و دانا دل  را شـادان کنید

جسم وروح وحرکت اندیشه باهم بوده اند

درک معنا را کمان و ذهن  را پیکان کنید

داسـتان حـرکت انـدیـشـه را تـاریـخ گفت

چشم دل را باز بینا  در صف  مژگان کنید

حال پرآشوب دنیا چون کدو خالی شدست

رعد و برق تازه پیدا در شب بوران کنید

تا بکی انسان مظلوم را با چـال و فـریب

از خـدا و مذهـب و بمب اتـم ترسان کنید

هان! از دموکراسی نیز زندان ساخته اند

پاره این دام غوی را برهمه مرغان کنید

جنگ قدرت تابکی نظم جهان ویران کند

بـا مـدارا و تعقّل ریشه کن بـحــران کنید

از دفـاع و پایـداری صلـح و امنیت طلب

نسـل نـو را رستم دسـتان و نریمـان کنید

سازوکار نظم نورا با همه ریز و درشت

در جــهـان چند قطبی شـهرۀ دوران کنید

با هـمـه گـنجـینـۀ تـاریـخ وافــزار جـدیـد

سـیـسـتم آزاد انـســانی ز نـو بـنـیان کنید

انعکاس هستی در هستی بُـوَد سیر شعور

گر نگاه بر بود و شد ازمنظر پویان کنید

رسول پویان

۲۳/۱۰/۲۰۲۶

 

 

 

 

 

 

 

15 نوامبر
۳دیدگاه

آغوش تو

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : یکشنبه  مؤرخ  ۲۴ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

آغوش تو

 

آغوش تو

حماسه ایست از قرنها ی دور

که شعر را

در دستانم زنده نموده

و وقتی می سرایمت

قامتت در گوشه دیوار

پیداست

و چشمانت

روی مرمر بدنم

می لغزند

چون دیرینه سالها

 

و من با مرمر فکر

ترا در بیستون سروده هام

چون عشق می تراشم

می تراشم

و می تراشم

تا گرمای دستان فرهاد را

در تیشه خیالم

احساس کنم

 

هما طرزی

نیویورک

۹ نوامبر ۲۰۲۶

 

Your Embrace

Your embrace

وis an epic from centuries past

which has brought poetry back to life

.within my hands

.And as I sing of you

,your silhouette appears against the wall

while your eyes

-glide across the marble of my body

.as if from ages long ago

,And with the marble of thought

;into the *Bisotun* of my vers

,I carve

,and carve

,and carve

so that I might feel the warmth of Farhad’s hands

.within the chisel of my imagination

Homa Tarzi

,New York

November 9, 2026

14 نوامبر
۱ دیدگاه

 د سیاسی سیستم د غبرګون او اصلاح بهیر  

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : شنبه  مؤرخ  ۲۳ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

 د سیاسی سیستم د غبرګون او اصلاح بهیر  

 (د لومړی څپرکی، سیاسی سیستم- شپږمه برخه)

==========================

نور محمد غفوری

سیاسی سیستم (سیاسی نظام) یو ثابت، تړلی او نه بدلېدونکی جوړښت نه دی، بلکې یو متحرک او پرانیستی سیستم دی چې د ټولنې د بدلونونو، نویو اړتیاوو، سیاسی غوښتنو، اقتصادی او ټولنیزو شرایطو او د خپلو پرېکړو د پایلو له مخې خپل فعالیتونه تنظیموی او د اړتیا په صورت کې په خپل جوړښت او پالیسیو کې بدلون راولی.

د سیاسی نظام د غبرګون او اصلاح بهیر هغه دوامداره پروسه ده چې په ترڅ کې یې د سیاسی پرېکړو او پالیسیو پایلې ارزول کېږی، د خلکو او نورو اړوندو بنسټونو نظرونه او نیوکې ترلاسه کېږی، موجودې نیمګړتیاوې او ستونزې پېژندل کېږی او د هغو د حل لپاره اصلاحی اقدامات ترسره کېږی.

په دې بهیر کې خلک، رسنۍ، سیاسی ګوندونه، مدنی ټولنې، څېړنیز مرکزونه، پارلمان، قضایی بنسټونه او خپلواک څارونکی ارګانونه مهم رول لری. دغه بنسټونه او فعالان د سیاسی سیستم د فعالیتونو په اړه معلومات راټولوی، د پرېکړو او پالیسیو پایلې ارزوی او د اصلاح لپاره خپل نظرونه او وړاندیزونه وړاندې کوی.

د بېلګې په توګه، که حکومت د بېکارۍ د کمولو لپاره یوه ځانګړې پالیسی تصویب او پلی کړی، خو د هغې له لارې د کار فرصتونه د ټاکل شوی هدف په اندازه زیات نه شی، نو اړوند بنسټونه باید د دې وضعیت علتونه وڅېړی. کېدای شی د بودیجې کمښت، د پروګرامونو ناسم تطبیق، د مسلکی مهارتونو نشتوالی یا د پالیسی په طرحه کې نیمګړتیاوې د مطلوبو پایلو د نه ترلاسه کېدو لامل شوی وی. د دغو عواملو له پېژندلو وروسته اړین اصلاحی اقدامات ترسره کېږی.

په دې توګه، د غبرګون او اصلاح بهیر سیاسی سیستم ته دا امکان برابروی چې خپلې تېروتنې وپېژنی، د فعالیتونو کیفیت لوړ کړی او د ټولنې له بدلېدونکو اړتیاوو سره ځان عیار کړی.

۵.۱. د خلکو د نظرونو، شکایتونو او نیوکو ترلاسه کول   

د سیاسی سیستم د غبرګون او اصلاح په بهیر کې د خلکو نظرونه، شکایتونه او نیوکې د معلوماتو یوه مهمه سرچینه جوړوی. خلک د دولتی پالیسیو او خدمتونو له مستقیمو اغېزو سره مخ وی؛ له همدې امله کولای شی د هغو د مثبتو او منفی پایلو په اړه عملی معلومات وړاندې کړی.

خلک خپلې غوښتنې، نیوکې او شکایتونه د بېلابېلو طریقو له لارې اړوندو ادارو ته رسوی؛ لکه د شکایتونو د ثبت سیستمونه، عامه غونډې، غوښتنلیکونه، د ټولنیزو رسنیو شبکې، مدنی ټولنې، سیاسی ګوندونه او د خلکو استازی.

د خلکو د نظرونو او شکایتونو ترلاسه کول یوازې د نارضایتۍ د ثبتولو لپاره نه دی، بلکې د دولتی خدمتونو د کیفیت، د پالیسیو د اغېزمنتیا او د ادارو د فعالیتونو د ارزونې لپاره هم اهمیت لری.

د بېلګې په توګه، که د یوې سیمې اوسېدونکی د روغتیایی مرکزونو د درملو له کمښت یا د خدمتونو له خراب کیفیت څخه شکایت وکړی، اړوندې ادارې باید دغه شکایتونه وڅېړی، د ستونزې اصلی علتونه پیدا کړی او د حل لپاره اقدامات ترسره کړی.

له همدې امله، د خلکو د نظرونو اورېدل او د شکایتونو پر وړاندې مناسب غبرګون د حکومت او ټولنې ترمنځ د متقابل باور او حساب ورکونې د پیاوړتیا لپاره مهم دی.

۵.۲. د رسنیو او عامه څارنې رول   

رسنۍ د سیاسی سیستم د غبرګون او اصلاح په بهیر کې د معلوماتو د خپرولو، عامه پوهاوی او د دولتی فعالیتونو د څارنې مهم رول لری. رسنۍ د خپلو راپورونو، څېړنیزو خپرونو، مرکو او تحلیلی پروګرامونو له لارې د دولتی ادارو فعالیتونه، د پالیسیو پایلې، اداری ستونزې او د خلکو غوښتنې تر عامه بحث لاندې راولی. همدارنګه، خپلواکې رسنۍ کولای شی د فساد، اداری بې‌نظمۍ، د عامه سرچینو د ناسم استعمال او د دولتی مسؤلیتونو د نه ترسره کېدو په اړه معلومات خپاره کړی.

د بېلګې په توګه، که یوه رسنۍ د عامه پروژې په پلی کولو کې د مالی لګښتونو د ناسم استعمال په اړه څېړنیز راپور خپور کړی، دغه راپور کولای شی د اړوندو څارونکو ادارو، پارلمان او نورو مسئولو بنسټونو د څېړنې او اقدام زمینه برابره کړی. په دې توګه، رسنۍ د ټولنې او دولتی بنسټونو ترمنځ د معلوماتو د لېږد وسیله ده او د شفافیت، عامه حساب ورکونې او د پالیسیو د اصلاح په بهیر کې ونډه لری.

۵.۳. د پارلمان او څارونکو بنسټونو ارزونه  

پارلمان او خپلواک څارونکی بنسټونه د سیاسی سیستم د فعالیتونو او د دولتی ادارو د کړنو د ارزونې لپاره مهم جوړښتی او قانونی رول لری.

پارلمان د خپلو قانونی صلاحیتونو له مخې د حکومت فعالیتونه څاری، د بودیجې د لګښتونو په اړه پوښتنې کوی، د دولتی پروګرامونو د تطبیق څرنګوالی ارزوی او د اړتیا په صورت کې له مسؤلو چارواکو څخه توضیحات غواړی.

همدارنګه، د تفتیش عالی ادارې، د بشری حقونو خپلواک بنسټونه، د فساد پر وړاندې د مبارزې ادارې او نور قانونی څارونکی ارګانونه د خپلو صلاحیتونو په حدودو کې د دولتی فعالیتونو ارزونه ترسره کوی.

د دغو بنسټونو د څارنې موخه دا ده چې ډاډ ترلاسه شی چې دولتی ادارې خپل قانونی مسؤلیتونه ترسره کوی، عامه سرچینې په مناسبه توګه کارول کېږی او د خلکو حقونه او ګټې په پام کې نیول کېږی.

د بېلګې په توګه، که د یوې دولتی پروژې په پلی کولو کې د بودیجې له ټاکل شوی مقدار څخه زیات لګښت شوی وی، د تفتیش اداره کولای شی د لګښتونو اسناد وڅېړی او خپل راپور پارلمان یا نورو مسؤلو بنسټونو ته وړاندې کړی.

له همدې امله، پارلمانی او اداری څارنه د دولتی فعالیتونو د اصلاح، شفافیت او حساب ورکونې د پیاوړتیا مهمه وسیله ده.

۵.۴. د مدنی ټولنو او متخصصانو ونډه

مدنی ټولنې او متخصصان د سیاسی سیستم د غبرګون او اصلاح په بهیر کې د خپلواکې ارزونې، څېړنې او مسلکی مشورې له لارې مهمه ونډه لری. مدنی ټولنې د خلکو غوښتنې او ستونزې راټولوی، د ټولنیزو ډلو استازیتوب کوی، د دولتی پالیسیو اغېزې ارزوی او د اصلاح لپاره وړاندیزونه وړاندې کوی.

متخصصان او څېړنیز بنسټونه بیا د علمی څېړنو، احصائیوی معلوماتو، تخنیکی تحلیلونو او مسلکی ارزونو له لارې د پالیسیو د کمزوریو او مثبتو اړخونو په پېژندلو کې مرسته کوی.

د بېلګې په توګه، که یوه اداره د ښوونې او روزنې نوې پالیسی پلی کړی، پوهنتونونه او څېړنیز مرکزونه کولای شی د زده‌کوونکو د تعلیمی پایلو، د ښوونکو د مسلکی وړتیاوو او د ښوونیزو امکاناتو په اړه څېړنې ترسره کړی او د پالیسی د ښه کولو لپاره علمی وړاندیزونه وړاندې کړی. په دې توګه، مدنی ټولنې د ټولنې د غوښتنو او ګټو د انعکاس او متخصصان د علمی او تخنیکی ارزونې له لارې د سیاسی سیستم د اصلاح په بهیر کې مرسته کوی.

۵.۵. د ټاکنو له لارې د خلکو سیاسی قضاوت   

ټاکنې د سیاسی سیستم د غبرګون او حساب ورکونې یوه مهمه دیموکراتیکه وسیله ده. د ټاکنو له لارې خلک کولای شی د حکومت او سیاسی استازو د تېرو فعالیتونو، پرېکړو او پالیسیو په اړه خپل سیاسی قضاوت څرګند کړی. په دیموکراتیکو نظامونو کې رایه‌ورکوونکی د خپلو استازو او سیاسی ګوندونو د فعالیتونو، لاسته راوړنو، ژمنو او پالیسیو له ارزونې وروسته د ملاتړ یا نه ملاتړ پرېکړه کوی. که خلک د یوه حکومت له فعالیتونو او پالیسیو څخه رضایت ولری، ښایی د هغه له سیاسی استازو او ګوندونو څخه ملاتړ ته دوام ورکړی. برعکس، که د حکومت فعالیتونه د خلکو له غوښتنو سره برابر نه وی، رایه‌ورکوونکی کولای شی د ټاکنو له لارې خپل سیاسی ملاتړ بدل کړی.

د بېلګې په توګه، که یوه حکومت د ټاکنیز کمپاین پر مهال د کارموندنې، ښوونې او روغتیا په برخو کې ژمنې کړې وی، خو د خپلې واکمنۍ پر مهال یې د دغو ژمنو په پوره کولو کې کافی پرمختګ نه وی کړی، رایه‌ورکوونکی کولای شی د راتلونکو ټاکنو پر مهال د خپلو ارزونو له مخې بل سیاسی انتخاب وکړی.

البته، ټاکنې د خلکو د قضاوت یوازینۍ وسیله نه ده؛ بلکې عامه بحثونه، مدنی فعالیتونه، رسنۍ او نور قانونی میکانیزمونه هم د سیاسی حساب ورکونې په برخه کې اهمیت لری.

۵.۶. د پالیسیو او اداری فعالیتونو ارزونه

د پالیسیو او اداری فعالیتونو ارزونه د سیاسی سیستم د غبرګون او اصلاح یو مهم تخنیکی او مدیریتی پړاو دی. په دې پړاو کې د پالیسیو د ټاکل شویو موخو او عملی پایلو ترمنځ پرتله (مقایسه) ترسره کېږی، د مالی او بشری سرچینو د کارونې څرنګوالی ارزول کېږی او د ادارو د فعالیتونو د کیفیت په اړه معلومات راټولېږی.

د دې ارزونې لپاره بېلابېل شاخصونه کارول کېږی؛ لکه د موخو د ترلاسه کېدو کچه، د خدمتونو کیفیت، د لګښتونو اندازه، د فعالیتونو پر وخت ترسره کېدل، د خلکو رضایت او د ټولنیزو او اقتصادی ستونزو په حل کې د پالیسۍ اغېز.

د بېلګې په توګه، که حکومت د کلیوالی سیمو د روغتیایی خدمتونو د پراختیا لپاره یو پروګرام پلی کړی وی، نو د ارزونې پر مهال باید معلومه شی چې څومره روغتیایی مرکزونه جوړ شوی، څومره روغتیایی کارکوونکی ګومارل شوی، څومره خلک له خدمتونو برخمن شوی او د روغتیایی وضعیت په ښه کېدو کې څه ډول بدلون راغلی دی.

د ارزونې پایلې د پالیسۍ د بریالیتوب او نیمګړتیاوو په اړه معلومات وړاندې کوی او د راتلونکو اصلاحاتو لپاره بنسټ جوړوی.

۵.۷. د پالیسیو اصلاح او بیاکتنه

کله چې د ارزونې، څارنې او بېرته‌غبرګون له لارې د یوې پالیسۍ نیمګړتیاوې او ستونزې څرګندې شی، نو اړوند بنسټونه باید د هغو د اصلاح لپاره مناسب اقدامات ترسره کړی. د پالیسۍ اصلاح په دې معنا ده چې د یوې موجودې پالیسۍ په موخو، میتودونو، اداری جوړښت، سرچینو یا د پلی کېدو په طریقه کې د اړتیا له مخې بدلون راوستل شی.

د اصلاح اقدامات په بېلابېلو بڼو ترسره کېدای شی، لکه:

  • د پالیسۍ د ځینو برخو تعدیل او اصلاح؛
  • د پالیسی د پلی کولو لپاره د اضافی بودیجې ځانګړی کول؛
  • د ادارو د مسؤلیتونو او صلاحیتونو بیا تنظیم؛
  • د کارکوونکو د مسلکی ظرفیت لوړول؛
  • د نوی قانون یا مقرراتو تصویب؛
  • د پخوانۍ پالیسۍ لغوه کول او د نوې پالیسۍ جوړول.

د بېلګې په توګه، که د یوې تعلیمی پالیسۍ ارزونه څرګنده کړی چې په لرې پرتو سیمو کې د ښوونکو کمښت د هغې د بریالی تطبیق مخه نیسی، نو حکومت کولای شی د ښوونکو د ګومارنې لپاره نوې طرحه جوړه کړی، د هغوی لپاره ځانګړی امتیازات برابر کړی او د ښوونکو د روزنې پروګرامونه پراخ کړی.

له همدې امله، د پالیسیو اصلاح د سیاسی سیستم د زده‌کړې او تطابق یوه مهمه وسیله ده چې د تېرو تجربو او ارزونو پر بنسټ د راتلونکو فعالیتونو د ښه کولو زمینه برابروی.

۵.۸. د سیستم تطابق او سازمانی زده‌کړه

د غبرګون او اصلاح بهیر په اوږدمهال کې د سیاسی سیستم د تطابق او سازمانی زده‌کړې لامل کېږی.

تطابق هغه وړتیا ده چې سیاسی سیستم د ټولنیزو، اقتصادی، سیاسی او نړیوالو بدلونونو په وړاندې خپل جوړښت، فعالیتونه او پالیسۍ عیار کړی.

سازمانی زده‌کړه بیا هغه بهیر دی چې په ترڅ کې یې ادارې او سیاسی بنسټونه له خپلو تېرو تجربو، بریاوو، ناکامیو او ارزونو څخه زده‌کړه کوی او د راتلونکو فعالیتونو لپاره له دغو تجربو څخه ګټه اخلی.

د بېلګې په توګه، که یوه دولتی اداره د عامه خدمتونو د وړاندې کولو پر مهال د اداری ځنډ او کاغذی پروسو (بیوروکراسۍ) له ستونزو سره مخ وی، نو د خپلو تجربو او ارزونو پر بنسټ کولای شی ډیجیټلی خدمات رامنځته کړی، اداری کړنلارې ساده کړی او د خلکو لپاره د خدمتونو د ترلاسه کولو وخت راکم کړی.

په همدې توګه، د اقلیمی بدلونونو، اقتصادی بحرانونو، نفوسو د زیاتوالی او ټکنالوژیکو بدلونونو په څېر نوی شرایط سیاسی سیستم اړ باسی چې خپلې پالیسۍ او اداری جوړښتونه د نوو اړتیاوو له مخې اصلاح کړی.

هغه سیاسی سیستم چې د زده‌کړې، تطابق او اصلاح وړتیا ولری، کولای شی د بدلېدونکو شرایطو په وړاندې خپل فعالیتونه تنظیم کړی او د ټولنې نویو اړتیاوو ته ځواب ووایی.

۵.۹. د سیاسی سیستم د غبرګون او اصلاح د بهیر اساسی پړاوونه  

د سیاسی سیستم د غبرګون او اصلاح بهیر په عمومی توګه په لاندې پړاوونو کې تشریح کېدای شی:

۱. د معلوماتو او نظرونو ترلاسه کول : د خلکو، رسنیو، مدنی ټولنو او څارونکو بنسټونو د نظرونو، شکایتونو او ارزونو راټولول.

۲.  د معلوماتو تحلیل (Feedback Analysis): د ترلاسه شویو معلوماتو ارزونه او د ستونزو او نیمګړتیاوو پېژندل.

۳.  د ستونزو د علتونو معلومول : د دې څېړل چې ولې یوه پالیسی یا پرېکړه خپلې ټاکل شوې پایلې نه دی ترلاسه کړې.

۴.  د اصلاحی لارو ټاکل:  د ستونزو د حل لپاره د مناسبو بدیلو لارو او اقداماتو ټاکل.

۵. د اصلاحاتو پلی کول:  په پالیسیو، قوانینو، اداری جوړښتونو، بودیجه او اجرائیوی کړنلارو کې د اړتیا وړ بدلونونه راوستل.

۶. د اصلاحاتو د پایلو څارنه : د دې ارزونه چې ترسره شوی اصلاحات تر کومه بریده مطلوبې پایلې لری.

۵.۱۰:  د سیستمونو تیورۍ له نظره د غبرګون او اصلاح تحلیل

 دا برخه په ځانګړی ډول د سیستمونو تیورۍ له دوو بنسټیزو مفاهیمو سره تړاو لری:

a)        د بېرته‌غبرګون (Feedback):  د سیستم د فعالیتونو او پایلو په اړه د معلوماتو بېرته ترلاسه کول.

b)     تطابق  (Adaptation) :  د ترلاسه شویو معلوماتو او بدلونونو له مخې د سیستم د فعالیتونو او جوړښت عیارول.

د دغو دوو مفاهیمو ترمنځ توپیر باید په پام کې ونیول شی: بېرته‌غبرګون سیستم ته معلومات ورکوی، خو تطابق د دغو معلوماتو او شرایطو پر بنسټ د سیستم د بدلون او عیارولو بهیر دی.

د غبرګون او اصلاح ساده ماډل:

ü     د پالیسیو پلی کول

ü      د پایلو او فعالیتونو ارزونه

ü      د خلکو او څارونکو بنسټونو غبرګون

ü     د ستونزو پېژندنه او تحلیل

ü      اصلاحی اقدامات او د پالیسیو بدلون

ü      تطابق او سازمانی زده‌کړه

ü      دوامداره سیسټمی اصلاح

د سیاسی سیستم د غبرګون او اصلاح په مطالعه کې باید یوازې د پالیسۍ پر بدلون تمرکز ونه شی؛ بلکې د خلکو ګډون، د معلوماتو کیفیت، د څارنې خپلواکی، د ادارو ظرفیت او د اصلاحاتو د عملی کېدو شرایط هم باید تحلیل شی. ځکه د بېرته‌غبرګون شتون په خپله د اصلاح تضمین نه کوی؛ د اصلاح لپاره سیاسی اراده، اداری وړتیا او د اقدام قانونی او عملی امکانات هم اړین دی.

۵.۱۱. د دې برخې لنډه پایله

د سیاسی سیستم د غبرګون او اصلاح بهیر د دغه سیستم د دوام، اغېزمنتیا او تطابق لپاره اساسی اهمیت لری. سیاسی سیستم یوازې د خلکو د غوښتنو په ترلاسه کولو، د پرېکړو په نیولو او د پالیسیو په پلی کولو سره خپل فعالیت نه بشپړوی، بلکې باید د خپلو پرېکړو پایلې هم وارزوی، د خلکو نظرونه او نیوکې واوری او د موجودو نیمګړتیاوو د اصلاح لپاره اقدامات ترسره کړی.

د خلکو ګډون، د رسنیو خپلواکه څارنه، پارلمانی نظارت، د مدنی ټولنو فعالیتونه، علمی ارزونې او د ټاکنو له لارې سیاسی قضاوت هغه مهم میکانیزمونه دی چې د سیاسی سیستم د حساب ورکونې او اصلاح بهیر پیاوړی کوی. د دغه بهیر له لارې سیاسی سیستم کولای شی خپلې تېروتنې وپېژنی، د خپلو فعالیتونو له پایلو زده‌کړه وکړی، سرچینې په اغېزمن ډول وکاروی او خپلې پالیسۍ د ټولنې له بدلېدونکو اړتیاوو سره برابرې کړی.

په لنډه توګه، د غبرګون او اصلاح بهیر هغه میکانیزم دی چې سیاسی سیستم د خپلو فعالیتونو پایلې درک کوی، خپلې نیمګړتیاوې اصلاح کوی او د ټولنې د اړتیاوو په وړاندې د ځواب ویلو وړتیا پیاوړې کوی.

نور محمد غفوری

(پاته برخه لری)

۱۲/۱۱/۲۰۲۶م

14 نوامبر
۱ دیدگاه

خورشید عام تاب

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : شنبه مؤرخ  ۲۳ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی –  ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

خورشید عام تاب

زن آن خورشیدِ عالم‌  تاب که از مهرش وفا ریزد

به هر جا پا نهد  از  خاکِ   آن  گل‌ هایِ  تر خیزد

وفا در  سینه‌  اش دریا  و لطفش بیکران باشد

به  یک  لبخندِ  شیرینش  غمِ صد  ساله بگریزد

زنِ نیکو به خانه خوش چو یک فصلِ بهار آراست

ز عطرش در دلِ افسرده  ، جانی  تازه برخیزد

خوشا مردی که دارد همدم  و همراهِ هشیاری

که در سختی چو کوه است و ز جانش دل برانگیزد

نه زر خواهد نه زیور آن  که دل   با مِهر او بندد

به یک   پیمانه‌ ی  الفت   هزاران  غم فرو ریزد

زنی کز مهر و  طاعت  مایهٔ   آرامِ   شوهر شد

به  نزدِ  اهلِ   معنی   با  فضیلت‌ ها   درآمیزد

 

سیدجلال علی یار

ملبورن آسترالیا 

نوامبر ۲۰۲۶

 

 

14 نوامبر
۳دیدگاه

صد تپش پرواز

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر :  شنبه مؤرخ  ۲۳ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

تا نهــــادم لب، به لبهــایش لبـــانم سرخ شد

از مکیــــدن هـــای  لعــــل او زبانم سرخ شد

هر دو دست  خود  به  دور گـــردنش انداختم

از سر شوق و تبانی جسم و جانم سرخ شد

چشـــم من از جذبــه‌ ای چشمانِ آتشناک او

دیـده؛ دیـده؛  دیده؛  دیده، دیدگانم سرخ شد

میکشید آن شوخ بی پروا مرا سویی خودش

از هجــوم عشوه اش  تاب و توانم سرخ شد 

من نفسها میزدم  او  صد  تپش پرواز داشت

با کمــــالِ میـــل  مـــــزراق کمـانم سرخ شد

او عرقنــــاک و  منی آشفتــــه از خود بیخبر

از کرامـــات  رخ اش  رنـگ  خزانم  سرخ شد

تا شـدم بیـدار دیــدم گوشـــــه ای افتاده ام 

محمود آخــر اینچنین خواب گرانم  سرخ شد

————————————-

چهارشنبه ۲۳ عقرب ۱۳۹۷ خورشیدی

که برابر میشود به ۱۴ نوامبر ۲۰۱۸ ترسایی

سرودم

احمد محمود امپراطور ✍️🏻 

 

14 نوامبر
۱ دیدگاه

شرح حال

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر :  شنبه مؤرخ  ۲۳ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

شرح حال

بده ساقی  می  و  دُردی حلالم

 که من  افتاده  از جاه  و  جلالم

سرودم را  بخوان  ای‌ داعی‌حق

 اگر خواهی ، بدانی شرح حالم

 صحتمند  و  توانمندم ، به ظاهر

 رسیده در بلوغ  از سن و سالم

ندارم   مغز  ڪاری عقل  و تدبیر

 شبیه با ڪود ڪان، خرد سالم

 نیا موختم  چیزی  از  روز گاران

 بخواهم یا نخواهم  بی ڪمالم

به  دور   افتاده ام  از باغ دانش

 چو برگ  اندر  خزان در ارتحالم

 شدم از بس‌که مأنوس جدایی

من   آن  بیگانه  از  روز   وصالم

ز نادانی  فروغ ، از زندگی رفت

 چه سودم  گر  بنالم  یا نه نالم

چو عنقا پر کشد مردم  رشیدی

 ومن یک مرغکی بشکسته بالم

چمن علی رشیدی

 ۱۴۰۵/۸/۲۰

13 نوامبر
۱ دیدگاه

آینده افغانستان به استناد تاریخ

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر :  جمعه مؤرخ  ۲۲ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

طالب سیاسی نیست؛ نیابتی است
.
نگاهی به ۲۷۰ سال تجربه سیاسی افغانستان و بن‌بست امروز
=========================================
گفت‌ وگوی انتقادی با خود
.
پرسنده و پاسخ‌ دهنده: سامع
.
.
پرسنده: ما به کجا روان هستیم؟ راه‌حل چیست؟ چه نوع نظام سیاسی می‌تواند افغانستان را از این وضعیت بیرون کند؟
آیا فدرالیسم راه‌حل است؟ تجزیه کشور؟ نظام‌های ملوک‌الطوایفی و مبتنی بر اقتدار قومی؟ حکومت‌های روحانی با ساختار مرکزی نیرومند، استبدادی و سرکوبگر؟ حکومت‌های دست‌نشانده و وابسته به قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی؟ نظام‌های مطلقه خاندانی؟ یا حکومت‌های چپ و راست که از لحاظ نظامی، اقتصادی و سیاسی به خارج وابسته باشند؟
.
پاسخ‌ دهنده:
.
با نگاهی گذرا به تاریخ سیاسی افغانستان در حدود ۲۷۰ سال گذشته، درمی‌یابیم که تقریباً همه این الگوهای حکومتی، به شکلی، تجربه شده‌اند؛ اما حاصل آن‌ها نه ثبات پایدار بوده و نه شکل‌گیری یک دولت ملی پاسخ‌گو. در بسیاری موارد، هر تجربه از تجربه پیشین بدتر شده و چرخه استبداد، وابستگی، جنگ و خشونت ادامه یافته است.
.
پس راه‌ حل چیست؟
.
نخست، ارتقای سطح سواد عمومی، آگاهی سیاسی و دانش اجتماعی؛ از کودکستان تا دانشگاه. این روند، دست‌کم به دو دهه کار پیگیر و برنامه‌ ریزی‌ شده نیاز دارد.
.
دوم، ایجاد یک نظام حقوقی و قانونی که در آن همه شهروندان، بدون توجه به وابستگی سیاسی، پیوندهای اجتماعی، تعلقات زبانی، قومی، منطقه‌ای و جنسیتی، از حقوق برابر برخوردار باشند و هیچ فرد یا گروهی فراتر از قانون قرار نگیرد.
.
پرسنده: آیا تحقق چنین اهدافی امکان‌پذیر است؟
.
پاسخ‌ دهنده:
.
از نظر نظری، بلی؛ اما در فضای سیاسی حاکم و با ساختار قدرت کنونی، تحقق آن بسیار دشوار و در کوتاه‌مدت تقریباً ناممکن به نظر می‌رسد.
چرا؟
زیرا تحقق این اهداف به اراده و اجماع ملی نیاز دارد؛ اجماعی که باید نخبگان سیاسی، روشنفکران، نیروهای اجتماعی و حاکمان دیروز و امروز، در داخل و خارج از کشور، در شکل‌گیری آن سهم بگیرند.
اما واقعیت کنونی چیز دیگری است.
در داخل کشور، طالبان به‌عنوان یک نیروی حاکم، با ساختاری بسته و وابستگی‌های فکری و سیاسی فرامرزی، قدرت را در انحصار خود گرفته‌اند.
در بیرون از کشور نیز بخشی از روشنفکران و فعالان سیاسی دیروز، همچنان درگیر اختلافات گذشته‌اند. آنان به‌جای تمرکز بر مسائل اساسی امروز و یافتن راهی برای آینده، در ستایش یا نکوهش شخصیت‌های سیاسی پیشین، اتهام‌زنی و بازتولید خصومت‌های تاریخی مصروف‌اند.
هرکس از موضع قومی یا سیاسی خود سخن می‌گوید؛ یکی از پشتون، دیگری از تاجیک، هزاره یا ازبیک. فضای مجازی نیز در بسیاری موارد، به میدان تسویه‌حساب‌های تاریخی، جدال‌های بی‌پایان و تخلیه روانی ناشی از دوری از وطن تبدیل شده است.
در چنین فضایی، مسئله اصلی کشور و سرنوشت مشترک مردم به حاشیه رانده می‌شود.
.
پرسنده: پس در این شرایط آشفته، چه راه‌حلی باقی می‌ماند؟
.
پاسخ‌ دهنده:
راه اساسی، شکل‌گیری اتحاد ملی بر محور تشخیص مشکلات مزمن کشور و توافق بر سر ایجاد یک حکومت ملی، مشروع و همه‌شمول است؛ حکومتی که نمایندگی واقعی از تنوع اجتماعی و سیاسی افغانستان داشته باشد.
البته رسیدن به چنین توافقی، با توجه به شکاف‌های موجود، دشواری‌های جدی در پیش دارد.
پرسنده: آیا چنین طرحی در شرایط کنونی عملی است؟
پاسخ‌ دهنده:
در کوتاه‌مدت، واقع‌بینانه نیست که تحقق آن را آسان یا نزدیک بدانیم.
پرسنده: پس چه راه دیگری وجود دارد؟
پاسخ‌ دهنده:
با توجه به انسداد سیاسی موجود، بسیج عمومی و مقاومت مدنی و سیاسی در برابر حاکمیت کنونی می‌تواند به یکی از گزینه‌های تغییر تبدیل شود. این مقاومت می‌تواند شکل‌های گوناگون داشته باشد: روشنگری، مبارزه قلمی، فعالیت سیاسی، سازمان‌دهی اجتماعی و، در صورت گسترش خشونت و بسته‌ماندن راه‌های مسالمت‌آمیز، اشکال دیگر مقاومت.
اما هدف نباید صرفاً سقوط یک حاکمیت باشد؛ بلکه باید ایجاد زمینه برای استقرار یک نظام ملی، مشروع و همه‌شمول باشد. در غیر آن، تغییر حاکمان بدون تغییر ساختار قدرت، ممکن است تنها چرخه گذشته را تکرار کند.
پرسنده: آیا سناریوهای گذشته دوباره تکرار خواهند شد؟
پاسخ‌ دهنده:
این احتمال را نمی‌توان نادیده گرفت. تاریخ افغانستان نشان داده است که رقابت بر سر قدرت، مداخله خارجی، وابستگی سیاسی و نظامی و حذف رقیبان، بارها به جنگ و کشتار انجامیده است.
.
اگر این بار نیز نیروهای سیاسی به‌جای توافق بر سر یک چارچوب ملی، در پی تصاحب انحصاری قدرت باشند، تکرار سناریوهای گذشته دور از انتظار نخواهد بود.
.
پرسنده: پس آینده افغانستان چه خواهد شد؟
.
پاسخ‌ دهنده:
.
آینده را نمی‌توان با قطعیت پیش‌بینی کرد. تجربه گذشته نشان می‌دهد که قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی، هرگاه ثبات و منافع خود را در معرض تهدید ببینند، در تحولات افغانستان مداخله می‌کنند؛ گاهی برای مهار بحران و گاهی برای تأمین منافع خود.
اگر این قدرت‌ها در جهت مهار بحران و حمایت از یک راه‌حل سیاسی پایدار اقدام کنند، شاید فرصتی برای تغییر فراهم شود. در غیر آن، ادامه وضعیت کنونی یا بازگشت به چرخه جنگ و بی‌ثباتی، هر دو محتمل‌اند.
اما یک حقیقت تاریخی را نباید فراموش کرد: هیچ نظامی که مشروعیت خود را از اراده مردم نگیرد و بر انحصار قدرت، وابستگی خارجی و حذف دیگران استوار باشد، نمی‌تواند ثبات پایدار به وجود آورد.
فاتح محمد سامع 
12 نوامبر
۱ دیدگاه

د سیاسی سیستم د فعالیت څرنګوالی

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : پنج شنبه  مؤرخ  ۲۱ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۲  نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

د سیاسی سیستم د فعالیت څرنګوالی

(پنځمه برخه)

نور محمد غفوری

۴.  د سیاسی سیستم (د سیاسی نظام) د فعالیت څرنګوالی

سیاسی سیستم د یوه منظم، پرله‌پسې او متقابل بهیر له لارې فعالیت کوی. په دې بهیر کې د ټولنې اړتیاوې، غوښتنې او ستونزې د سیاسی موضوعاتو په توګه مطرح کېږی، اړوند بنسټونه یې ارزونه کوی، د حل لپاره پرېکړې او پالیسۍ جوړېږی او وروسته د دغو پرېکړو د پلی کېدو او پایلو څارنه او ارزونه ترسره کېږی.

په بل عبارت، سیاسی سیستم د ټولنې غوښتنې او اړتیاوې په سیاسی پرېکړو، قوانینو او عامه پالیسیو بدلوی او هڅه کوی چې د هغو له لارې د ټولنې ستونزو ته ځواب ووایی. دغه بهیر یو اړخیز نه دی، بلکې د خلکو، سیاسی بنسټونو او دولتی ادارو ترمنځ متقابل تعامل پکې ترسره کېږی. د پالیسیو د پلی کېدو پایلې بېرته د ټولنې او سیاسی سیستم پر اړیکو اغېز کوی او د نویو غوښتنو او پرېکړو زمینه برابروی.

د سیاسی سیستم د فعالیت بهیر په عمومی توګه په لاندې پړاوونو وېشل کېدای شی:

۴.۱.  د اړتیاوو او غوښتنو څرګندېدل

د سیاسی سیستم فعالیت د ټولنې د اړتیاوو، غوښتنو او ستونزو له څرګندېدو پیلېږی. په هره ټولنه کې خلک او ټولنیزې ډلې د خپلو ورځنیو تجربو، اقتصادی او ټولنیزو شرایطو او ژوند د اړتیاوو له مخې له بېلابېلو ستونزو سره مخ کېږی او د هغو د حل غوښتنه کوی. دغه غوښتنې کېدای شی د ښوونې او روزنې، روغتیایی خدمتونو، امنیت، کارموندنې، اقتصادی عدالت، سیاسی ګډون، بشری حقونو، زیربناوو او نورو عامه موضوعاتو په اړه وی.

خلک خپلې غوښتنې د بېلابېلو لارو سیاسی سیستم ته رسوی؛ لکه د ټاکنو له لارې، د سیاسی ګوندونو او مدنی ټولنو په وسیله، د رسنیو له لارې، د عامه غونډو او سوله‌ییزو لاریونونو په ترڅ کې، د عریضو او غوښتنلیکونو په وړاندې کولو او یا له دولتی ادارو سره د مستقیمو اړیکو له لارې.

په دې پړاو کې د خلکو غوښتنې د سیاسی سیستم لپاره د معلوماتو او سیاسی فشار سرچینه جوړوی. دغه غوښتنې سیاسی بنسټونو ته څرګندوی چې ټولنه له کومو ستونزو سره مخ ده او له حکومت او نورو سیاسی بنسټونو څخه څه ډول اقدامات غواړی.

د بېلګې په توګه، که په یوه سیمه کې د ښوونځیو د نشتوالی له امله خلک د خپلو ماشومانو د زده‌کړې له ستونزې سره مخ وی، نو د سیمې اوسېدونکی کولای شی خپله غوښتنه د سیمه‌ییزو شوراګانو، رسنیو، مدنی ټولنو او دولتی ادارو له لارې مطرح کړی. په دې توګه، یوه سیمه‌ییزه ټولنیزه ستونزه په سیاسی غوښتنه بدلېږی.

۴.۲.  د ستونزو ارزونه او د لومړیتوبونو ټاکل

د ټولنې ټولې غوښتنې او ستونزې په یوه وخت او په یوه اندازه نه شی حل کېدای؛ ځکه سیاسی سیستم له محدودو مالی، بشری، اداری او تخنیکی سرچینو سره مخ وی. له همدې امله، اړوند سیاسی او دولتی بنسټونه باید مطرح شوې ستونزې وارزوی او د اهمیت، اړتیا او شته امکاناتو له مخې ورته لومړیتوبونه وټاکی. په دې پړاو کې د هرې ستونزې د پراخوالی، ټولنیزو او اقتصادی پایلو، د اغېزمنو خلکو شمېر، د حل امکاناتو، اړینو سرچینو او د ستونزې د نه حل کېدو احتمالی زیانونو ارزونه ترسره کېږی.

د لومړیتوبونو ټاکل یوازې یوه تخنیکی او اداری موضوع نه ده، بلکې مهم سیاسی اړخ هم لری. بېلابېلې ټولنیزې ډلې، سیاسی ګوندونه او د ګټو ډلې ښایی د خپلو اړتیاوو، ارزښتونو او ګټو له مخې د یوې ستونزې په اړه بېلابېل نظرونه ولری. له همدې امله، د لومړیتوبونو ټاکل ډېری وخت د سیاسی بحثونو، مذاکرو او د بېلابېلو ګټو د همغږۍ غوښتنه کوی.

د بېلګې په توګه، یوه ټولنه ښایی د ښوونځیو د نشتوالی، بېکارۍ، روغتیایی خدمتونو د کمښت او د سړکونو د خرابوالی له ستونزو سره مخ وی. اړوند سیاسی بنسټونه باید د دغو ستونزو د بېړنی‌والی، ټولنیزو پایلو، د حل د لګښتونو او شته امکاناتو له مخې مشخص کړی چې کومې ستونزې باید لومړی حل شی.

په دې توګه، د ستونزو ارزونه او د لومړیتوبونو ټاکل سیاسی سیستم ته دا زمینه برابروی چې محدودې سرچینې په منظم ډول وکاروی او هغو موضوعاتو ته لومړیتوب ورکړی چې د ټولنې لپاره ډېر اهمیت لری.

۴.۳.  د پرېکړو او پالیسیو جوړول    

کله چې یوه ستونزه د سیاسی سیستم په لومړیتوبونو کې شامله شی، نو د هغې د حل لپاره د مناسبو لارو او بدیلو انتخابونو ارزونه پیلېږی. په دې پړاو کې سیاسی مشران، دولتی ادارې، متخصصان، قانون جوړوونکی او اړوند بنسټونه د ستونزې د حل له پاره په بحث، مشوره او تصمیم نیونه کې برخه اخلی.

لومړی د ستونزې اصلی علتونه څېړل کېږی، اړوند معلومات راټولېږی او د حل بېلابېلې لارې پېژندل کېږی. وروسته د هرې حل‌لارې احتمالی ګټې، زیانونه، لګښتونه، اغېزې او د پلی کېدو امکانات ارزول کېږی.

د دغو ارزونو پر بنسټ یوه یا څو مناسبې لارې ټاکل کېږی او د اړتیا له مخې د قانون، عامه پالیسۍ، پراختیایی پروګرام، ستراتیژۍ یا اداری پرېکړې بڼه غوره کوی.

د پرېکړو د کیفیت لپاره اړینه ده چې د خلکو نظرونه، علمی او څېړنیز معلومات، اساسی قانون او حقوقی اصول، مالی امکانات، ټولنیز شرایط او احتمالی پایلې په پام کې ونیول شی. همدارنګه، د پرېکړو په بهیر کې د شفافیت، حساب ورکونې او عامه مشارکت رعایت د پرېکړو د مشروعیت او منلو کچه پیاوړې کوی.

په ډیموکراتیکو سیاسی نظامونو کې د پرېکړو او پالیسیو جوړول عموماً د عامه بحثونو، مشورو، سیاسی استازیتوب، پارلمانی څېړنو او قانونی تصویب له لارې ترسره کېږی. خو په هغو سیاسی نظامونو کې چې د خلکو او سیاسی ډلو ګډون محدود وی، د پرېکړو واک تر ډېره د محدودو سیاسی او حکومتی کړیو په لاس کې متمرکز وی.

د بېلګې په توګه، که یوه سیمه د بېکارۍ له لوړې کچې سره مخ وی، حکومت کولای شی د ستونزې د حل لپاره د حرفوی زده‌کړو پروګرام، د کوچنیو کاروبارونو د ملاتړ طرحه، د پانګونې هڅوونکې پالیسی او د کاری فرصتونو د رامنځته کولو پروګرامونه وارزوی. وروسته د شته امکاناتو او احتمالی پایلو له مخې مناسبه تګلاره غوره او د پلی کېدو لپاره تصویب کړی.

په دې توګه، د پرېکړو او پالیسیو جوړولو پړاو هغه مرحله ده چې د ټولنې اړتیاوې او سیاسی غوښتنې په رسمی دولتی پرېکړو او عملی تګلارو بدلېږی.

۴.۴. د پرېکړو او پالیسیو پلی کول 

د سیاسی نظام د فعالیت په بهیر کې د پرېکړو او پالیسیو له جوړولو او تصویب وروسته د هغو د عملی کولو پړاو پیلېږی. په دې پړاو کې ټاکل شوې پرېکړې او پالیسۍ له نظری او رسمی حالت څخه عملی ډګر ته لېږدول کېږی او اړوند دولتی ادارې، اجرائیوی بنسټونه، دولتی کارکوونکی او نور مسؤل ارګانونه د ټاکل شویو موخو د ترلاسه کولو لپاره لازم اقدامات ترسره کوی.

د پالیسیو د اغېزمن پلی کېدو لپاره یو لړ اداری، مالی، بشری او تخنیکی شرایطو ته اړتیا ده. په دې شرایطو کې د مسؤلیتونو او صلاحیتونو روښانه وېش، د اړینې بودیجې برابرول، د بشری او تخنیکی سرچینو تنظیم، د فعالیتونو لپاره د مشخص مهال‌وېش جوړول، د اړوندو ادارو ترمنځ همغږی او د عملی فعالیتونو دوامداره څارنه شامل دی.

په دې پړاو کې د دولتی ادارو اداری وړتیا، د کارکوونکو مسلکی پوهه، د مدیریت کیفیت، د قانون حاکمیت او د خلکو همکاری مهم رول لری. که مسؤلیتونه په سمه توګه ووېشل شی، سرچینې په مناسب ډول وکارول شی او اړوندې ادارې له یو بل سره همغږۍ ولری، د پالیسیو د بریالی پلی کېدو امکانات زیاتېږی.

د یوې پالیسۍ بریالیتوب یوازې د هغې په ښه طرحه او تصویب پورې تړلی نه دی، بلکې د پلی کولو پر څرنګوالی او کیفیت هم اړه لری. ځینې وختونه یوه پالیسی په نظری او تخنیکی لحاظ مناسبه وی، خو د بودیجې د نشتوالی، اداری کمزورۍ، فساد، د مسؤلیتونو د نه روښانتیا، د ادارو ترمنځ د همغږۍ د نشتوالی یا د خلکو د نه همکارۍ له امله په عملی ډګر کې خپلې ټاکل شوې موخې نه شی ترلاسه کولای.

د بېلګې په توګه، که حکومت د بېکارۍ د کمولو لپاره د حرفوی زده‌کړو او مسلکی مهارتونو د پراختیا یوه ملی پالیسی تصویب کړی، نو د هغې د پلی کولو لپاره باید اړوندې ادارې مشخصې شی، بودیجه ورته ځانګړې شی، مسلکی روزونکی او اړین تخنیکی امکانات برابر شی او د روزنیزو پروګرامونو د ترسره کولو لپاره مشخص پلان جوړ شی. همدارنګه، باید وڅارل شی چې څومره کسان روزل شوی او تر روزنې وروسته یې څومره د کار فرصتونه ترلاسه کړی دی.

له همدې امله، د پالیسیو د پلی کولو بهیر باید له پیل څخه تر پایه په منظم ډول مدیریت او وڅارل شی، څو د پلی کېدو خنډونه پر وخت وپېژندل شی او د هغو د له منځه وړلو لپاره لازم اقدامات ترسره شی.

په دې توګه، د پرېکړو او پالیسیو پلی کول هغه پړاو دی چې د سیاسی سیستم رسمی پرېکړې په عملی فعالیتونو او خدمتونو بدلوی او د ټولنې د اړتیاوو د پوره کولو لپاره زمینه برابروی.

۴.۵.  د پایلو ارزونه     

د سیاسی سیستم د فعالیت په بهیر کې د پرېکړو او پالیسیو له پلی کېدو وروسته د هغو د پایلو ارزونه ترسره کېږی. د دې پړاو اساسی موخه دا ده چې معلومه شی، پلی شوې پالیسۍ تر کومه بریده خپلې ټاکل شوې موخې ترلاسه کړې دی او د ټولنې پر وضعیت یې څه ډول اغېزې کړې دی.

په دې پړاو کې ارزول کېږی چې اصلی ستونزه څومره حل شوې، د پالیسی له پلی کېدو څخه کومې مثبتې او منفی پایلې رامنځته شوې، ټاکل شوې بودیجه په اغېزمن ډول کارول شوې او که نه، او د پلی کولو په بهیر کې له ټاکل شویو موخو او پلانونو څخه کوم انحراف رامنځته شوی دی که نه.

د پایلو د ارزونې لپاره بېلابېل معیارونه او شاخصونه کارول کېږی. په دغو معیارونو کې د پالیسۍ د موخو د ترلاسه کېدو کچه، د مالی لګښتونو تناسب، د سرچینو د کارونې اغېزمنتیا، ټولنیزې او اقتصادی پایلې، د خلکو رضایت او د خدمتونو د کیفیت بدلون شامل دی.

د بېلګې په توګه، که حکومت د بېکارۍ د کمولو لپاره د حرفوی زده‌کړو یو پروګرام پلی کړی وی، نو د هغه د ارزونې پر مهال باید معلومه شی چې څومره کسانو په پروګرام کې ګډون کړی، څومره کسانو مسلکی مهارتونه ترلاسه کړی، څومره کسان په کار ګومارل شوی او د پروګرام د پلی کولو لګښتونه د ترلاسه شویو پایلو په پرتله څومره وو.

د پایلو ارزونه یوازې د یوې پالیسۍ د بریا یا ناکامۍ د معلومولو لپاره نه ده، بلکې د سیاسی سیستم د اصلاح، زده‌کړې او راتلونکو پرېکړو د ښه کولو لپاره هم ځانګړی اهمیت لری. د ارزونې له لارې هغه نیمګړتیاوې، خنډونه او ستونزې پېژندل کېږی چې د پالیسۍ د پلی کېدو پر کیفیت یې منفی اغېز کړی وی. وروسته د همدې موندنو پر بنسټ د پالیسۍ د اصلاح، دوام، پراختیا یا بدلون په اړه پرېکړې ترسره کېږی.

همدارنګه، د پایلو ارزونه د حکومت د حساب ورکونې او شفافیت د پیاوړتیا وسیله هم ده؛ ځکه خلک او اړوند څارونکی بنسټونه کولای شی د حکومتی پرېکړو او لګول شویو عامه سرچینو د پایلو په اړه معلومات ترلاسه کړی.

په دې توګه، د پایلو ارزونه د سیاسی سیستم د فعالیت یوه مهمه برخه ده چې د پالیسیو د اغېزمنتیا کچه څرګندوی، د حکومت د فعالیتونو د اصلاح زمینه برابروی او د راتلونکو پرېکړو لپاره اړین معلومات چمتو کوی.

د مختلفو پړاوونو ترمنځ اړیکه

د سیاسی سیستم د فعالیت په تشریح کې لومړی د خلکو غوښتنې او اړتیاوې څرګندېږی، بیا د هغو ارزونه او د لومړیتوب ټاکنه کېږی او په پای کې د حل لپاره پرېکړې او پالیسۍ جوړېږی. په راتلونکو پړاوونو کې د دغو پالیسیو پلی کول، څارنه او ارزونه هم د همدې بهیر بشپړوونکې برخې دی.

د سیاسی سیستم د فعالیت په بهیر کې د خلکو د اړتیاوو څرګندونه، ارزونه او د لومړیتوبونو ټاکل، د پرېکړو او پالیسیو جوړول ، د هغو پلی کول  او د پایلو د ارزونې پړاوونه یو له بل سره مستقیم تړاو لری.

مهمه پایله داده چې د نتایجو ارزونه د سیاسی سیستم د فعالیت وروستی پړاو نه ګڼل کېږی؛ بلکې د ارزونې موندنې بېرته د سیاسی سیستم د معلوماتو او پرېکړو بهیر ته داخلېږی. په دې توګه، د پخوانیو پالیسیو د پایلو له ارزونې څخه د نویو اړتیاوو د پېژندلو، د لومړیتوبونو د بیا ټاکلو او د راتلونکو پالیسیو د ښه کولو لپاره ګټه اخیستل کېږی.

نور محمد غفوری

۱۱/۱۱/۲۰۲۶ ز کال

نوټ: دا لیکنه پاته شپږمه برخه هم لری

 

 

11 نوامبر
۱ دیدگاه

رنج  وطندارانِ

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : چهارشنبه  مؤرخ  ۲۰ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
—————————————————————————————————————————————————–

رنج  وطندارانِ

 مرا رنج وطن در جان ودل پنهان نمی ماند

بدور ازدیده ام آن رنجش  دوران  نمی ماند

چه گویم  از غم و  رنج  وطندارانِ مسکینم

غم آن مردمانِ بی سر و سامان نمی ماند

خودم غم دارم و نیستم ز رنج دیگران فارغ

 فراموشم ز خود اما  غمی  آنان نمی ماند

 اگر مردم به ملک دیگران  با حسرت دیدار

به جز آزادیِ میهن به دل  ارمان  نمی ماند

بگوشم میرسد آوای مظلومان   ز هر سویی

ولی این  تاج و تخت بر ظالم ِ شیطان نمی ماند

شما ای طالبان!  ای نوکرانِ بی سر و بی پا

بدانید تا ابد این  دردِ بی  درمان  نمی ماند

حنیفه منتظر باش قدرت حق را تماشا کن

 بدان تا عاقبت هیچ ظلمی بی پایان نمی ماند

حنیفه ترابی بهنام

 ۲۰۱۱

11 نوامبر
۳دیدگاه

در سوگ عزیزانِ دریاهای مواج

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : چهارشنبه  مؤرخ  ۲۰ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

در سوگ عزیزانِ دریاهای مواج

آن قایقِ اشک  از دلِ   دریای  بلا  می‌رود  

با کاروانِ  حسرت  و اندوه  و  نوا  می‌رود

بگسسته از امیدِ وطن، سوی سرابِ دور  

این خیلِ خسته در رهِ  موج و فنا می‌رود

طالب ز جور، راهِ نفس بر  خلق بسته است  

از بیمِ ظلمِ اوست که  خلق از سرا می‌رود

طفلی که   در  کنارِ  پدر خواب  رفته بود  

اکنون  به روی  گاهوارهٔ موج‌ ها می‌رود

مادر به   سینه    می‌زند   و  نامِ  او  بَرَد  

اشکش چو رودِ خون ز دو چشمش رها می‌رود

آن   پدرِ   فرهیخته  ، آن   مردِ  ر نج‌کش  

با آرزوی نان،   سوی دریایِ  وا می‌رود

دانش‌پژوهِ شهر، که سودای خدمتی  داشت  

در کامِ   موج،   با همه   رؤیا ها می‌رود

بر پهنهٔ  سیاهِ   شب،   امواجِ   خشمگین  

چون لشکرِ مصیبت و خوف و جفا می‌رود

ای گوشِ روزگار، کجایی  که بشنوی؟  

فریادِ بی‌صدایِ  کسی کز  قفا می‌رود

آن کس که در خیالِ خود آباد می‌نمود  

اکنون به سوی گورِ غریبانه‌ها می‌رود

جامهٔ سپیدِ عیدِ کودک، کفن شده‌ست  

آهش ز سینهٔ پدر و مادران به‌پا می‌رود

بر ساحلِ تماشا ، گروهی به خنده‌اند  

و آن سو هزار جان ز پیِ یک دعا می‌رود

در راهِ امنیت، چه  بها  داده می‌شود؟  

هر روز صد امید به دستِ قضا می‌رود

ای خالقِ بزرگ، تو بین این غمِ سترگ  

کز جانِ بینوایان چه سان اقتدا می‌رود

این قصه، قصهٔ همهٔ عصرِ ما شده‌ست  

هر روز برگِ تازه بر  این ماجرا می‌رود

بگذار نسلِ   بعد  بداند   که   در جهان  

گاهی هزار آرزو با  یک  صدا   می‌رود

فائز!   بنویس دردِ  بشر  را  که روزگار  

بی ثبتِ این مصیبت، سوی خطا می‌رود

 خلیل الله فائز تیموری 

تابستان ۱۴۰۵ شمسی 

تهران –ایران 

 

11 نوامبر
۱ دیدگاه

د سیاسی سیستم سرچینې او اداری وړتیا

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : چهارشنبه  مؤرخ  ۲۰ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

د سیاسی سیستم سرچینې او اداری وړتیا

(د سیاسی سیستم په تیر پسې- څلورمه برخه)

نور محمد غفوری

 

۳.۴. سرچینې او اداری وړتیا

(Resources and Institutional Capacity)

سیاسی سیستم د خپلو دندو د ترسره کولو له پاره یوازې قوانین، دولتی ادارې او مسئول کسان نه غواړی؛ بلکې مالی، بشری، تخنیکی او معلوماتی سرچینو (منابعو) ته هم اړتیا لری. سرچینې هغه امکانات او وسایل دی چې د دولت او دولتی ادارو په واک کې وی او د هغو په مرسته خپلې دندې ترسره کوی.

په ساده ژبه، که حکومت وغواړی یوه ستونزه حل کړی یا یوه نوې پالیسی عملی کړی، باید د هغې د پلی کولو لپاره اړین امکانات ولری. یوازې د یوې ښې پرېکړې کول کافی نه دی؛ د پرېکړې د عملی کولو لپاره پیسې، کارکوونکی، مسلکی پوهه، وسایل او منظم اداری جوړښت هم اړین دی.

د سیاسی سیستم مهمې سرچینې په لاندې ډول دی:

۳.۴.۱. مالی امکانات

(Financial Resources)

مالی امکانات هغه پیسې او بودیجه ده چې دولت یې د خپلو چارو د پرمخ وړلو او د عامه خدمتونو د وړاندې کولو لپاره په واک کې لری. د دولت عواید عموماً د مالیاتو، ګمرکی محصولاتو، دولتی شرکتونو، طبیعی سرچینو او نورو قانونی سرچینو له لارې برابرېږی.

حکومت له دغو مالی امکاناتو څخه د ښوونځیو، روغتونونو، سړکونو او نورو عامه تأسیساتو د جوړولو، د دولتی کارکوونکو د معاشونو د ورکړې، د امنیتی چارو د سمبالولو او د بېلابېلو عامه پروګرامونو د پلی کولو له پاره ګټه اخلی.

د بېلګې په توګه، که حکومت غواړی په یوه سیمه کې څو ښوونځی جوړ کړی، باید د ځمکې د اخیستلو، د ودانیو د جوړولو، د ښوونکو د ګومارلو او د درسی وسایلو د برابرولو لپاره مناسبه بودیجه ولری.

د مالی امکاناتو کمښت د دولتی پروګرامونو د پلی کېدو مخه نیولای شی. خو یوازې د بودیجې شتون هم کافی نه دی؛ اړینه ده چې پیسې په سمه توګه، د ټاکل شویو موخو له مخې او په شفاف ډول ولګول شی. که بودیجه په ناسم ډول مصرف شی یا فساد پکې موجود وی، ټاکل شوې موخې نه ترلاسه کېږی.

۳.۴.۲.  بشری ځواک

(Human Resources)

بشری ځواک هغه کسان دی چې د دولت او دولتی ادارو په بېلابېلو برخو کې کار کوی او د خپلو وړتیاوو او مسلکی پوهې له مخې د دولتی چارو په ترسره کولو کې ونډه لری. په دې برخه کې دولتی کارکوونکی، ښوونکی، ډاکټران، انجنیران، حقوق‌پوهان، اداری مسئولان، تخنیکی کارکوونکی او نور مسلکی کسان شامل دی.

د بېلګې په توګه، د روغتیا وزارت د روغتونونو د جوړولو لپاره بودیجه لرلای شی، خو که ډاکټران، نرسان او نور روغتیایی کارکوونکی ونه لری، روغتونونه به خلکو ته لازم خدمتونه وړاندې نه کړای شی. په همدې ډول، د ښوونځیو جوړول هغه وخت د زده‌کړې د پراختیا لامل کېږی چې وړ او مسلکی ښوونکی هم ورته وګومارل شی.

بشری ځواک یوازې د کارکوونکو شمېر نه دی، بلکې د هغوی پوهه، تجربه، وړتیا، صداقت او د کار کیفیت هم پکې شامل دی. که دولتی ادارې وړ او مسلکی کسان ولری، خپلې دندې په ښه توګه ترسره کولای شی. خو که د کارکوونکو وړتیا کمه وی، یا ګومارنې د مسلکی وړتیا پر ځای د شخصی او سیاسی اړیکو له مخې ترسره شی، د ادارو فعالیت له ستونزو سره مخ کېږی.

۳.۴.۳. مسلکی پوهه او تجربه

(Professional Knowledge and Experience)

مسلکی پوهه او تجربه هغه علمی او عملی وړتیاوې دی چې دولتی مسئولان او کارکوونکی یې د خپلو دندو د سم ترسره کولو لپاره کاروی.

په یوه اغېزمن سیاسی او اداری سیستم کې پرېکړې باید د کره معلوماتو، علمی څېړنو، مسلکی مشورو او عملی تجربو پر بنسټ وشی. دولتی مسئولان باید یوازې د خپلې دندې په رسمی واک بسنه ونه کړی، بلکې د هغو موضوعاتو په اړه هم کافی پوهه ولری چې د پرېکړې مسئولیت یې ورترغاړې دی.

د بېلګې په توګه، د اقتصاد په اړه د یوې مهمې پالیسۍ د جوړولو لپاره د اقتصادپوهانو، مالی متخصصانو او اړوندو ادارو مشورې اړینې دی. په همدې ډول، د ښوونې او روزنې د اصلاح لپاره د ښوونې او روزنې د متخصصانو، ښوونکو او تعلیمی څېړونکو تجربې او نظرونه باید په پام کې ونیول شی.

که پرېکړې د موضوع له کافی پوهې او څېړنې پرته وشی، ښایی د ستونزې د حل پر ځای نوې ستونزې رامنځته کړی. له همدې امله، د مسلکی پوهې او تجربې شتون د سیاسی پرېکړو او د دولتی ادارو د اغېزمنتیا لپاره مهم دی.

۳.۴.۴. تخنیکی وسایل او امکانات

(Technical Equipment and Resources)

تخنیکی وسایل او امکانات هغه مادی او ټکنالوژیکی وسایل دی چې دولتی ادارې یې د خپلو کارونو د ترسره کولو لپاره کاروی. په دې برخه کې کمپیوټرونه، د اړیکو وسایل، انټرنېټ، د معلوماتو د ساتلو او پروسس کولو سیستمونه، ترانسپورټی وسایل، ماشینونه او نور اړین تخنیکی تجهیزات شامل دی.

د بېلګې په توګه، د نفوسو د شمېرنې، د ټاکنو د تنظیم، د دولتی اسنادو د ثبت، د مالیاتو د راټولولو او د عامه خدمتونو د وړاندې کولو لپاره د مناسبو تخنیکی وسایلو او سیستمونو شتون د کارونو چټکتیا او دقت زیاتوی.

که یوه دولتی اداره له عصری تخنیکی وسایلو بې‌برخې وی، ښایی د خلکو د غوښتنو په ثبتولو، د معلوماتو په ساتلو او د چارو په پرمخ وړلو کې له ځنډ او ستونزو سره مخ شی. خو د تخنیکی وسایلو تر څنګ د هغو د سم کارولو لپاره روزل شوی کارکوونکی هم اړین دی.

۳.۴.۵. معلومات او احصائیوی ارقام

(Information and Statistical Data)

معلومات د سیاسی پرېکړو او د دولتی چارو د سم مدیریت لپاره یوه مهمه سرچینه ده. دولت باید د ټولنې د وضعیت، د خلکو د اړتیاوو، د ستونزو د کچې او د شته امکاناتو په اړه کره معلومات ولری، څو خپلې پرېکړې د واقعیتونو پر بنسټ وکړی.

په دې برخه کې د نفوسو شمېر، د بېکارۍ کچه، د بېوزلۍ وضعیت، د ښوونځیو او روغتونونو شمېر، د زده‌کوونکو او ناروغانو شمېر، د عوایدو او لګښتونو معلومات او نور احصائیوی معلومات شامل دی.

د بېلګې په توګه، که حکومت غواړی په یوه سیمه کې نوی ښوونځی جوړ کړی، باید پوه شی چې په هغه سیمه کې څومره ماشومان د زده‌کړې عمر ته رسېدلی، څو ښوونځی موجود دی، د هغوی ظرفیت څومره دی او څومره نورو ښوونکو او درسی امکاناتو ته اړتیا شته.

که دا معلومات موجود نه وی، یا ناسم او نیمګړی وی، حکومت ښایی خپلې بودیجې په ناسم ځای کې ولګوی. د بېلګې په توګه، کېدای شی په داسې سیمه کې نوی ښوونځی جوړ کړی چې هلته د ښوونځیو اړتیا کمه وی، خو هغه سیمه چې ګڼ ماشومان له زده‌کړو پاتې دی، له پامه وغورځوی.

له همدې امله، د کره معلوماتو راټولول، ساتل، تحلیلول او د اړوندو ادارو او خلکو په واک کې ورکول د سیاسی سیستم د اغېزمن فعالیت لپاره ډېر اهمیت لری.

۳.۴.۶. اداری جوړښتونه او کاری سیستمونه

(Administrative Structures and Work Systems)

اداری جوړښتونه هغه منظمې ادارې، څانګې، دفترونه او کاری اړیکې دی چې د دولت د دندو د وېش او ترسره کولو لپاره جوړېږی. د دغو جوړښتونو له لارې څرګندېږی چې کومه اداره د کوم کار مسئولیت لری، څوک د پرېکړې واک لری، کارونه څنګه پر مخ وړل کېږی او د ادارو ترمنځ همغږی څنګه رامنځته کېږی.

د بېلګې په توګه، د ښوونې او روزنې وزارت په مرکز کې عمومی ادارې او څانګې لری او په ولایتونو او ولسوالیو کې یې سیمه‌ییزې ادارې د ښوونځیو د چارو د تنظیم او څارنې مسئولیت پر غاړه لری. د دې اداری جوړښت له لارې د وزارت عمومی پالیسی له مرکزی کچې څخه سیمه‌ییزو ادارو ته لېږدول کېږی او د سیمو ستونزې او اړتیاوې بېرته مرکزی ادارې ته رسول کېږی.

که د ادارو دندې او صلاحیتونه روښانه نه وی، ښایی د کارونو په ترسره کولو کې ګډوډی رامنځته شی، ځینې کارونه څو ادارې په یو وخت ترسره کړی او ځینې نور بیا بې‌مسئوله پاتې شی. همدارنګه، که د ادارو ترمنځ همغږی نه وی، د پرېکړو پلی کول له ځنډ او ستونزو سره مخ کېږی.

له همدې امله، منظم اداری جوړښت، د مسئولیتونو روښانه وېش او د ادارو ترمنځ همکاری د دولت د اغېزمن فعالیت مهم شرایط دی.

اداری وړتیا (Administrative Capacity) څه معنا لری؟

اداری وړتیا هغه توان او ظرفیت دی چې د دولت او دولتی ادارو له لارې د قوانینو، پرېکړو او پالیسیو د عملی کولو، د عامه خدمتونو د وړاندې کولو او د ټولنې د ستونزو د حل لپاره کارول کېږی.

په ساده ژبه، اداری وړتیا دا معنا لری چې یوه دولتی اداره نه یوازې د کار کولو قانونی واک ولری، بلکې د هغه کار د ترسره کولو لپاره لازم امکانات، وړ کارکوونکی، مسلکی پوهه، تخنیکی وسایل او منظم اداری جوړښت هم ولری.

د بېلګې په توګه، که حکومت پرېکړه وکړی چې په یوه سیمه کې لس نوی ښوونځی جوړ کړی، د دې پرېکړې د عملی کولو لپاره باید کافی بودیجه ولری، د ودانیو د جوړولو وړتیا ولری، ښوونکی او نور کارکوونکی وګومارل شی، درسی وسایل برابر کړی او داسې ادارې ولری چې د ټولو چارو مسئولیت او څارنه پر غاړه واخلی.

که له دغو امکاناتو څخه یو یا څو یې موجود نه وی، د حکومت د پرېکړې عملی کول ستونزمنېږی. کېدای شی ودانۍ جوړې شی، خو ښوونکی ورته ونه موندل شی؛ یا بودیجه ځانګړې شی، خو د پروژې د مدیریت وړ اداره موجوده نه وی. په دې حالت کې د پرېکړې او عملی پایلې ترمنځ واټن رامنځته کېږی.

اداری وړتیا یوازې د امکاناتو په لرلو پورې هم محدوده نه ده، بلکې د هغو د سمې او اغېزمنې کارونې وړتیا هم په غیږ کې نیسی. یوه اداره ښایی کافی بودیجه او کارکوونکی ولری، خو که کارونه یې په سمه توګه مدیریت نه شی، د مسئولیتونو وېش روښانه نه وی او فساد یا بې‌نظمی پکې موجوده وی، مطلوبې پایلې به ترلاسه نه کړی.

له همدې امله، د یوه اغېزمن سیاسی سیستم لپاره دوه شیان ډېر اهمیت لری: لومړی، د خپلو دندو د ترسره کولو لپاره د اړینو سرچینو شتون؛ او دویم، د دغو سرچینو د سمې، شفافې او اغېزمنې کارونې اداری وړتیا.

په ټوله کې، سرچینې د سیاسی سیستم د فعالیت وسایل دی او اداری وړتیا هغه توان دی چې د دغو وسایلو په مرسته پرېکړې عملی او موخې ترلاسه کوی. یوازې د قوانینو تصویب او د پالیسیو اعلان د ټولنې ستونزې نه شی حل کولای؛ د دې پرېکړو د پلی کولو لپاره باید لازم امکانات، وړ کسان او منظم اداری جوړښتونه هم موجود وی.

 

 ۳.۵. د معلوماتو او اړیکو بهیر

 (Information and Communication Flow)

معلومات او اړیکې د سیاسی سیستم د فعالیت او اغېزمنتیا یوه مهمه برخه جوړوی. د ټولنې د اړتیاوو او غوښتنو پېژندل، د ستونزو ارزونه، د سیاسی پرېکړو نیول، د پالیسیو جوړول او د هغو د پایلو څارنه، کره، بشپړو او پر وخت معلوماتو ته اړتیا لری. له همدې امله، د معلوماتو او اړیکو بهیر د سیاسی سیستم د بېلابېلو برخو ترمنځ د تعامل او همغږۍ زمینه برابروی.

د معلوماتو او اړیکو بهیر د خلکو، دولتی ادارو، سیاسی بنسټونو، رسنیو، مدنی ټولنو، څېړنیزو مرکزونو او نورو ټولنیزو فعالانو ترمنځ ترسره کېږی. په دې بهیر کې معلومات له ټولنې څخه سیاسی او دولتی بنسټونو ته لېږدول کېږی او بېرته د دغو بنسټونو پرېکړې، پالیسۍ او لارښوونې خلکو ته رسول کېږی. په دې توګه، معلومات یوازې یو اړخیز جریان نه دی، بلکې د متقابل تعامل او اړیکو یوه دوامداره پروسه ده.

د بېلګې په توګه، خلک د خپلو ستونزو، اړتیاوو او غوښتنو په اړه دولتی ادارو ته معلومات وړاندې کوی؛ رسنۍ د ټولنې مهمې موضوعګانې او ستونزې تر عامه پوهاوی رسوی؛ څېړنیز بنسټونه د ټولنیزو او سیاسی مسایلو په اړه معلومات او احصائیوی ارقام راټولوی او تحلیلوی؛ او دولتی ادارې د دغو معلوماتو پر بنسټ پرېکړې او پالیسۍ جوړوی. همدارنګه، دولتی ادارې د خپلو پرېکړو او فعالیتونو په اړه معلومات بېرته خلکو ته وړاندې کوی.

د معلوماتو د کیفیت، د اړیکو د روڼتیا او د معلوماتو د لاسرسی کچه د سیاسی پرېکړو پر کیفیت او د سیاسی سیستم پر فعالیت مستقیم اغېز لری. که معلومات محدود، ناسم، نیمګړی یا یو اړخیز وی، د ټولنې د اړتیاوو سمه پېژندنه ستونزمنېږی او د پرېکړو د کیفیت د کمېدو احتمال رامنځته کېږی. همدارنګه، د معلوماتو د لېږد په بهیر کې خنډونه د خلکو او دولتی بنسټونو ترمنځ د اړیکو او متقابل باور پر کچه اغېز کولای شی.

له همدې امله، د معلوماتو ازاد جریان، د بیان ازادی، د رسنیو خپلواکی، اداری شفافیت، د معلوماتو د لاسرسی حق او اغېزمنې ارتباطی لارې د یوه اغېزمن، ځواب ویونکی او حساب ورکوونکی سیاسی سیستم مهم شرایط ګڼل کېږی.

د دې برخې اساسی عناصر :

۱.  د معلوماتو راټولول (Information Gathering): د ټولنې د اړتیاوو، غوښتنو او ستونزو په اړه د معلوماتو ترلاسه کول.

۲.  د معلوماتو تحلیل (Information Analysis):د راټولو شویو معلوماتو ارزونه او د هغو پر بنسټ د ستونزو او اړتیاوو پېژندل.

۳.  د معلوماتو لېږد (Information Transmission): د خلکو، دولتی ادارو، رسنیو او سیاسی بنسټونو ترمنځ د معلوماتو تبادله.

۴.  عامه پوهاوی (Public Awareness): خلکو ته د سیاسی پرېکړو، پالیسیو او ټولنیزو موضوعاتو په اړه د معلوماتو رسول.

۵.  د معلوماتو شفافیت او لاسرسی (Information Transparency and Accessibility): د معلوماتو د ترلاسه کولو، خپرولو او کارولو لپاره د مناسبو شرایطو برابرول.

۶.  بېرته‌غبرګون (Feedback): د خلکو د نظرونو، نیوکو او وړاندیزونو ترلاسه کول او د هغو په رڼا کې د پالیسیو او پرېکړو ارزونه.

لنډه پایله: د معلوماتو او اړیکو بهیر د سیاسی سیستم د بېلابېلو برخو ترمنځ د اړیکو، همغږۍ او متقابل تعامل وسیله ده. د دغه بهیر اغېزمنتیا د ټولنې د اړتیاوو په سمې پېژندنې، د پرېکړو په کیفیت، د حکومتولۍ په شفافیت او د سیاسی سیستم په ځواب ویلو کې مهم رول لری.

۱۰/۱۱/۲۰۲۶م

نوټ: دا لیکنه ورپسې پنځمه برخه هم لری

 

10 نوامبر
۱ دیدگاه

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد (بخش شانزدهم)

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : سه شنبه مؤرخ  ۱۹ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی  – ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

هویت و فرهنگ هرات از کجا ریشه می گیرد

(بخش شانزدهم)

دوست محمد خان ایماق

====================

پیوسته به گذشته :

 

در درگاه رواق ورودی مجتمع زیارت خواجه عبدالله انصاری در شهر هرات سنگ قبر یشم یکپارچه ی که به زیبایی تراش شده است، به خوش خطی نستعلیق این ابیات حک شده اند:

فغان که دولت دوست محمد ز مسند اقبال

ز  جور   چرخ   فرو خفت    در   لحد   ناگاه

فروغ    دیده    ایماق   و   نور   دیده  قوم

جوان    زنده    دل    و   مرد     کار    آگاه

یگانه    تاجر   روشن     دل     بلند    نظر

خدا پرست   و    وطن   پرور و ترقی خواه

به درد خسته   دلان  بود مرهمی از لطف

دعای خلق  بود   بس  بر این   فقید گواه

برای   شهر    هری   دستگاه   برق   آورد

که هست مردم ازان روز و شب قرین رفاه

به پیشبرد   صنایع   مساعی  اش  کافی

به  پیشبرد   معارف     توجهش    دلخواه

خدا به  رحمت   خود   تربتش کند روشن

به   حق    اشهد ان     لا     اله     الا   الله

خرد به سال  وفاتش  به آه و زاری گفت

شفیع   دوست   محمد  بود  رسول الله

سال ۱۳۲۷

هنوز جوان بود که دوست محمد خان ایماق وفات کرد. او با عبدالمجید خان همزاد بود و از دوستان و همکاران نزدیک و پایدار. عبدالمجید خان ۱۰۳ سال عمر کرد و دوست محمد خان فقط ۵۲ سال.

.

.

دوست محمد خان به قول فرزند برومندش محمود شاه ایماق که اینک در امریکا با خانواده اش زنده گی می کند، در شهر هرات در یک خانواده نظامی به دنیا آمد. در مدرسه های شهر درس خواند. خیلی با هوش بود. زود نوشتن و خواندن آموخت. به مطالعه پرداخت و در خط و انشا و املا از سرآمدان زمان شد. در سمت کاتب لوازم در سپاه هرات کار می کرد. اما این کار را گذاشت و به تجارت پرداخت. مثل برخی دیگر از تاجران هرات با ترکستان روسی و ایران تجارت داشت و رفت و آمد. باری در سفری در هیمن منطقه با تاجری اهل آذربایجان آشنا می شود. دخترش را می بیند و گرفتار می شود و بعد با او عروسی می کند و او را به هرات می آورد. در هرات کار او رونق می یابد. دو کارخانه برق تاسیس می کند، یکی برق حرارتی در شهر نو هرات و دیگری کارخانه برق آبی در جلوارچه. با آمدن برق در هرات دوست محمد خان ایماق چاپخانه می آوررد و آن را فعال می سازد. در تاسیس بانک ملی به ابتکار و کوشش عبدالمجید خان دوست محمد خان در کنار تاجران دیگری مثل عبدالخالق خان، سید عظیم و سید کریم، محمد کریم شمس، سید محمد قناد، برادران مختار زاده جعفر جان و غلام حیدر جان و تاجرانی از قندهار و کابل نقش فعالی دارد. همین که بانک به ریاست عبدالمجید خان که در این هنگام تخلص زابلی ( پیش ازان عبدالمجید حکیم زاده بود و در وقت تجارت در مسکو عبدالمجید حکیموف) را برگزیده است گشایش می یابد، دوست محمد خان در سمت معاون بانک ملی برگزیده می شود. خانواده به کابل نقل مکان می نماید. دوست محمد خان خان یک پارچه فعالیت است. در بانک ملی و موسسات بسیاری که به همت و سرمایه گزاری بانک ایجاد شده اند، فضای کار خیلی گسترش یافته است. دوست محمد خان فابریکه حجاری و نجاری را در خواجه ملا – نزدیک دهمزنگ- برپا می دارد که محصولات گوناگونی را تولید می کند. در جنب آن ورکشاپ ترمیم عراده جات را می سازد. شاید این اولین ورکشاپی در نوع خود بوده باشد. در کابل باز هم دل عاشقانه اش پر می کشد و این بار با یک دختر کابلی محمد زایی عروسی می کند. در زمین بزرگی در جاده دارالامان خانه می سازد. جالب است که هر دوزن در این خانه باهم و دوستانه زنده گی می کنند. محمود شاه ایماق که از مادر محمد زایی است می گوید که میان من و خواهرم جمیله و برادران و خواهران مادر آذربایجانی هیچ تفاوتی نبود و همه با هم در فضای صمیمیت زنده گی می کردیم. همین می رساند که دوست محمد خان مدیری شایسته و با تدبیر بوده است و در عین حال قدرت دوست داشتن را یافته بوده است.

دوست محمد خان در حقیقت بازوی راست عبدالمجید خان است. و آقای زابلی انسانی تحصیلکرده که به چند زبان وارد بود و تجربه کار تجارت را در هرات و تاشکند و مسکو و المان داشت و با بزرگان اقتصادی دوران در المان و شاید هم در روسیه دیدادر کرده بود، ( می گویند حتا دو بار با لنین ملاقات کرده بود) نه فکر یک پروژه بل در اندیشه استراتیژی کلان پیشرفت افغانستان بود. در آن زمان او و همکارانش دریافته بودند که بزرگترین ثروت یک سرزمین مردم آنست. لاکن برای این که انرجی، توانمندی و قدرت ابتکار و پیشرفت مردم متجلی شود چند شرط بنیادی باید تامین گردد، اول ثبات دولتی و اجتماعی برقرار باشد. دوم سکتور یا بخش خصوصی از آزادی تمام در عرصه های اقتصادی برخوردار گردد و دولت در همه احوال به بخش خصوصی اعتماد کند و همکاری نماید. سوم فعالیت بخش خصوصی برای مردم اشتغال و رفاهیت بیاورد. مهمترین دستاورد چنین شیوه ی ایجاد اعتماد قابل اطمینان میان سرمایه گزاران و تاجران بود آن چه فضای اجتماعی آن دروان را نیز با اعتماد نسبی عجین ساخته بود. و این خیلی مهم است. گمان می کنم نیاز باشد تا دوران صدارت سردار هاشم خان فقید دقیق و بدون پیش فرض های سیاسی بررسی گردد. چنین به نظر می رسد که بر ای زابلی و یارانش چنین فضایی آماده شده بود که در زمانی اندک بخش خصوصی موفق شد بنیادهای صنایع انرجی، مواد ساختمانی، نساجی، زراعت صنعتی، شهرسازی و خانه سازی، صنایع سنگ و چوب و از همه مهمتر بانک ملی و بانک افغانستان را ایجاد کند و به مرکز فعالیت های مالی نه فقط افغانستان که خارجی تبدیل نماید. اعتبار مالی و تجارتی افغانستان را در اروپا و امریکا ارتقا بخشد و بتواند از پشتیبانی مالی بانک ها معتبر برخوردار گردد. این دستاورد در چنان دورانی بی تردید سزاوار مطالعه و بررسی منصفانه است.

ادامه دارد . . .

 

10 نوامبر
۱ دیدگاه

در انتهای این قرن بی‌رحم

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : دوشنبه مؤرخ  ۱۸ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی –  ۹ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

در انتهای این قرن بی‌رحم

ما نسلی هستیم

که آینده‌ما را فروختند،

گذشته‌ما را تحریف کردند،

و اکنون

از ما می‌خواهند

به ویرانه‌های خویش افتخار کنیم!

چه مضحک است

وقتی جلاد

از حرمت خون سخن می‌گوید،

و دزد

کلید خزانه اخلاق را

بر گردن می‌آویزد ،

آه، افغانستان !

ترا جنگ نه ،

وجدان‌های به‌خواب‌رفته ویران کرد ،

گلوله نه ،

سکوت آنهای

که حقیقت را می‌دانستند

مصلحت را برگزیدند

و من

در انتهای این قرن بی‌رحم

هنوز یک پرسش را

چون میخی در پیشانی‌تاریخ می‌کوبم

اگر انسان

برای زنده‌ماندن

ناگزیر به دفن انسانیت خویش باشد،

پس این زندگی

چه تفاوتی با مرگ دارد؟

میترا وصال

لندن – انگلستان

۱۰ نوامبر ۲۰۲۶

10 نوامبر
۳دیدگاه

خورشید

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : دوشنبه مؤرخ  ۱۸ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی –  ۹ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

خورشید

 

خورشید،

تابنده و رخشنده

گیسوان باد ،

در جهش و آشفتگی

و حماسه شب،

به دور از همسایه گی

 

در چنین روزی،

ترا با دستانم،

در گلدانی چیده ام

که عشق نام دارد

و فارغ از حجم وزن و قافیه است…

و شعریست

زیباتر از وجود کتاب های پر وزن

در کتابخانه ی خاطرات زندگی…

 

بیا

و مرا در غربت تنهایی

سراسیمه به آغوشت بخوان

و دستان تنهایی را

از پشت ببند!

 

شاید در چنین روزی

تولد دوباره را از سر گیرم…

 

هما طرزی

نیویورک

۶ سپتامبر ۲۰۲۶

 

  ,The sun

Radiant and brilliant

;The wind’s tresses

;In a flurry of motion

,And the epic of the night

 -Far removed from the company of others

,On a day like this

I have gathered you with my hands

Into a vase

,Named Love

. . . A vessel unbound by volume, weight, or rhyme

A poem

More beautiful than the weighty tomes

 . . . In the library of life’s memories

,Come

,And in the exile of solitude

-Call me urgently into your embrace

And bind the hands of loneliness

!Behind its back

,Perhaps on a day like this

 . . .I shall begin life anew

Homa Tarzi

New York,

September 6, 2026

10 نوامبر
۴دیدگاه

عاشق حق

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : سه شنبه مؤرخ  ۱۹ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

عاشق حق

ما عاشقِ  حق ، پیرو   قرآن مجیدیم

چون  پرتو  آفتاب ،  پُر از  نور  امیدیم

با مهرِ محمد، به  دل  روشن  و تابان

در راهِ خدا، عاشق  و  مشتاقِ  مُریدیم

از فتنهٔ   دنیا   ، نلرزیم     ز    حوادث

بر صخرهٔ ایمان ، چو   فولاد سپیدیم

با زمزمهٔ عشق ، سحرگاه  بفروزیم

بر دشمنِ حق، آتش سوزان و شدیدیم

ما تشنهٔ  نوریم   ، ز ظلمت  نگریزیم

ما وارث خون‌های شهدای رشیدیم

در مکتبِ ایمان  ، پُر از   مهرِ   محمد

قُربانیِ   ایما ن، به هر عیدِ سعیدیم

دیگر مزن ای خصم، ز تقوا دم و لافی

چون اهل جفاییم، مبادا که حمیدیم

در راهِ خدا، راهی پر از عشق و صداقت

ما همچو بشیر، حامیِ اولادِ شهیدیم

بشیر (شیرین‌سخن)

10 نوامبر
۱ دیدگاه

گیوتین طلایی…..

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : سه شنبه مؤرخ  ۱۹ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

گیوتین طلایی…..

در تن ات ای خاک تشنه روح اقیانوس هاست

در دل خاموشی ات، فریاد ها  ناقوس هاست

با   گیوتین *  طلایی    ،   با   جلٓاد    خنده   رو

می کشندت، این جهان مفتوحه سالوس هاست

کجروان رهبان شده، با «خون دل» خوردن مخواب

«شیشه ناموس**عالم» پیش بی ناموس هاست

دوزخی  هستی   و   دوزخ  پرور و دوزخ که تا

سرگذشت و سرنوشت ات ثبت این قاموس هاست

وام   کن  چشمان   عشق   از آفتاب و در نگر

ساکنان قصر «ازادی» همه محبوس هاست

هر دهن هذیانی و هر سر پر از ارزانی است

خانه ی بیداری  ما  ، لانه ی   کابوس هاست

دست با صابون مهر و چشمه ی مهتاب شوی

تا ز صبر ما نجس، دنیا از این منحوس هاست

گر زمین   حامله   امشب  به درد زادن است

گریه   نوزاد    فردا   ، خنده   فانوس  هاست

کهکشان تاراج شد  هر چند با   دستان شب

آسمان عشق   اما    پر ز   اورانوس  هاست

این تبر ها را که می کوبید، می آید به سنگ

دشمنان، این عصر دیگر، قصه ی معکوس هاست

باد   وحشی   گر دهد   خاکستر   ما  را بباد

لیک در هر ذره اش یک نسل از ققنوس هاست

فاروق فارانی

می ۲۰۲۶

‌‌ —————

* گیوتین تیغ مخصوصی بوده که قبل از انقلاب کبیر فرانسه و در جریان انقلاب توسط آن سر های بسیاری بریده شدند.

** اشاره به این بیت معروف است:

هر که پا کج می گذارد ، خون دل ما می خوریم

شیشه   ناموس    عالم  ، در   بغل    داریم   ما

«صایب تبریزی »

 

 

 

09 نوامبر
۱ دیدگاه

سیاسی سیستم – سیاسی فعالان او ډلې (دریمه برخه)

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : دوشنبه مؤرخ  ۱۸ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی –  ۹ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

سیاسی سیستم – سیاسی فعالان او ډلې

(دریمه برخه)

۳.۳ . سیاسی فعالان او ډلې

سیاسی فعالان هغه کسان، ډلې او سازمانونه دی چې په مستقیم یا غیرمستقیم ډول د یوې ټولنې پر سیاسی ژوند، د واک پر کارونې، د پرېکړو پر نیولو او د عامه پالیسیو پر جوړولو او پلی کولو اغېز کوی. په ساده ژبه، سیاسی فعالان یوازې هغه کسان نه دی چې په حکومت یا پارلمان کې رسمی دنده لری، بلکې هر هغه شخص، ډله یا سازمان هم په کې شاملېږی چې د سیاسی موضوعاتو په اړه نظر څرګندوی، د پرېکړو د بدلون هڅه کوی، د خلکو غوښتنې مطرح کوی یا د حکومت پر فعالیتونو اغېز کوی.

ځینې سیاسی فعالان خپل اغېز په مستقیم ډول څرګندوی؛ لکه ولسمشر، وزیران او د پارلمان غړی چې د خپلو رسمی صلاحیتونو له مخې پرېکړې نیسی. ځینې نور بیا رسمی دولتی واک نه لری، خو د خلکو د نظرونو په راټولولو، د ټولنیزو غوښتنو په مطرح کولو، د عامه افکارو په جوړولو او پر دولتی ادارو د فشار په راوړلو سره پر سیاسی بهیر اغېز کوی.

په دې ډله کې ولسمشر، وزیران، د پارلمان غړی، سیاسی ګوندونه، د مدنی ټولنو استازی، د ټولنیزو خوځښتونو فعالان، د ګټو ډلې، رسنۍ او نور سیاسی شخصیتونه شامل دی. د دغو فعالانو رول او د اغېز اندازه د هر هېواد د سیاسی نظام، قانونی شرایطو او د سیاسی ګډون د امکاناتو له مخې توپیر لری.

۳.۳.۱. دولتی مسئولان او سیاسی شخصیتونه

ولسمشر، لومړی وزیر، وزیران، د پارلمان غړی او نور لوړپوړی دولتی مسئولان د سیاسی سیستم مهم فعالان دی. دوی د خپلو رسمی دندو او صلاحیتونو له مخې د دولت په اداره کولو، د سیاسی پرېکړو په نیولو، د قوانینو په جوړولو او د عامه پالیسیو په ټاکلو کې ونډه لری.

د بېلګې په توګه، د پوهنې وزیر د ښوونې او روزنې د چارو د تنظیم مسئولیت لری او د دې برخې د ستونزو د حل له پاره وړاندیزونه او پلانونه جوړوی. د پارلمان غړی بیا کولای شی د ښوونې او روزنې په اړه بحثونه وکړی، اړوند قوانین تصویب کړی او له حکومت څخه وغواړی چې د ښوونځیو د نشتوالی یا د ښوونکو د کمښت ستونزه حل کړی.

د دغو مسئولانو پرېکړې د ټولنې پر بېلابېلو برخو اغېز کوی. له همدې امله، د هغوی د صلاحیتونو حدود، د کړنو څارنه او حساب ورکونه ځانګړی اهمیت لری.

۳.۳.۲. سیاسی ګوندونه

سیاسی ګوندونه هغه منظم سیاسی سازمانونه دی چې د ګډو سیاسی موخو، نظریاتو او پروګرامونو پر بنسټ رامنځته کېږی. د دوی اساسی موخه دا وی چې د خلکو ملاتړ ترلاسه کړی، په سیاسی پرېکړو کې ونډه واخلی او په ډېرو مواردو کې د ټاکنو له لارې دولتی واک ترلاسه کړی.

سیاسی ګوندونه د ټولنې د بېلابېلو ډلو غوښتنې او نظریات راټولوی او هغه د سیاسی پروګرامونو او وړاندیزونو په بڼه وړاندې کوی. د بېلګې په توګه، یو ګوند ښایی د اقتصادی ودې، بل د ټولنیز عدالت، بل د ملی یووالی او بل د چاپېریال ساتنې موضوعاتو ته لومړیتوب ورکړی.

د سیاسی ګوندونو د فعالیت یوه مهمه برخه د ټاکنو له لارې د خلکو د رایو ترلاسه کول دی. دوی نوماندان معرفی کوی، خپل پروګرامونه له خلکو سره شریکوی او هڅه کوی چې د رایو په ترلاسه کولو سره په حکومت یا پارلمان کې ونډه واخلی.

خو د سیاسی ګوندونو رول یوازې د واک ترلاسه کول نه دی. هغه ګوندونه چې په حکومت کې برخه نه لری، هم کولای شی د حکومت پر کړنو نیوکې وکړی، د پالیسیو بدیلې لارې وړاندې کړی او د خلکو غوښتنې مطرح کړی. په دې توګه، سیاسی ګوندونه د سیاسی سیالیو، د نظرونو د تنوع او د خلکو د سیاسی استازیتوب په بهیر کې مهم رول لری.

۳.۳.۳. مدنی ټولنې او ټولنیز خوځښتونه

مدنی ټولنې له هغو خپلواکو سازمانونو، اتحادیو، ټولنو او بنسټونو څخه عبارت دی چې د خلکو د ګډو ګټو، حقونو او ټولنیزو غوښتنو د ملاتړ له پاره فعالیت کوی. دا سازمانونه عموماً د حکومت برخه نه وی او د خپلو موخو د ترلاسه کولو له پاره د خلکو د رضاکارانه ګډون او همکارۍ پر بنسټ کار کوی.

د بېلګې په توګه، د بشری حقونو سازمانونه، د ښځو د حقونو ټولنې، د ښوونکو اتحادیې، د کارګرانو سازمانونه، د ځوانانو ټولنې او د چاپېریال ساتنې بنسټونه د مدنی ټولنې بېلابېلې برخې دی.

دغه سازمانونه د ټولنې د یوې ځانګړې برخې ستونزې او غوښتنې په منظم ډول مطرح کوی. د بېلګې په توګه، د ښځو د حقونو یوه ټولنه کولای شی د ښځو د زده‌کړې، کار او سیاسی ګډون په اړه ستونزې وڅېړی، د خلکو نظرونه راټول کړی او له حکومت څخه د اړینو اقداماتو غوښتنه وکړی.

ټولنیز خوځښتونه بیا هغه ګډ او منظم فعالیتونه دی چې د یوه مشخص ټولنیز یا سیاسی هدف د ترلاسه کولو له پاره رامنځته کېږی. د بېلګې په توګه، د چاپېریال ساتنې، د زده‌کړې د حق، د کارګرانو د حقونو یا د ټولنیز عدالت له پاره پراخ ولسی خوځښتونه رامنځته کېدای شی.

ټولنیز خوځښتونه د مدنی ټولنې د فعالیتونو یوه مهمه برخه ګڼل کېږی؛ خو د مدنی ټولنې له رسمی سازمانونو څخه پراخ کېدای شی او د بېلابېلو ډلو او خلکو ګډون پکې شاملېدای شی. مدنی ټولنې او ټولنیز خوځښتونه دواړه د خلکو د ستونزو او غوښتنو په څرګندولو، د عامه افکارو په جوړولو، د حکومت د پالیسیو په ارزونه او د دولتی فعالیتونو په څارنه کې مهم رول لری. همدارنګه، دوی کولای شی د خلکو او دولتی ادارو ترمنځ د اړیکو او خبرو اترو وسیله شی او د ټولنیز بدلون په رامنځته کولو کې ونډه واخلی.

۳.۳.۴.  د ګټو ډلې

د ګټو ډلې هغه منظمې ډلې، ټولنې یا سازمانونه دی چې د خپلو غړو یا د یوې ځانګړې ټولنیزې، اقتصادی او مسلکی برخې د ګډو ګټو او غوښتنو د ساتنې او پرمختګ له پاره فعالیت کوی. د دوی موخه عموماً د دولتی واک ترلاسه کول او د حکومت جوړول نه وی، بلکې هڅه کوی چې د حکومت پر پرېکړو او سیاسی پالیسیو اغېز وکړی او د خپلو اړوندو ډلو غوښتنې د دولتی پرېکړو په بهیر کې په پام کې ونیول شی.

د بېلګې په توګه، د سوداګرو ټولنې د سوداګرۍ او پانګونې په برخه کې د مناسبو قوانینو او اسانتیاوو غوښتنه کوی. د کارګرانو اتحادیې د کارګرانو د معاشونو، کاری شرایطو او حقونو د ښه کېدو لپاره هڅې کوی. د بزګرانو ټولنې د کرنیزو ځمکو، اوبو، تخمونو، کرنیزو محصولاتو او دولتی مرستو په اړه خپلې غوښتنې مطرح کوی. همدارنګه، د ډاکټرانو، ښوونکو، صنعت‌کارانو او نورو مسلکی ډلو اتحادیې هم د خپلو مسلکی او اقتصادی ګټو د ساتنې او پرمختګ له پاره فعالیت کوی.

د ګټو ډلې خپلې غوښتنې د دولتی مسئولانو سره د خبرو اترو، د رسمی وړاندیزونو د وړاندې کولو، د غونډو او کنفرانسونو د جوړولو، په عامه بحثونو کې د ګډون، د رسنیو له لارې د خپلو نظرونو د خپرولو او کله ناکله د سوله‌ییزو اعتراضونو له لارې مطرح کوی. د بېلګې په توګه، که د کارګرانو یوه اتحادیه په دې باور وی چې د کارګرانو اوسنی معاشونه د ژوند له لګښتونو سره سمون نه لری، کولای شی له حکومت څخه د لږ تر لږه معاش د لوړولو غوښتنه وکړی.

د ګټو ډلو او سیاسی ګوندونو ترمنځ مهم توپیر دا دی چې سیاسی ګوندونه عموماً د دولتی واک د ترلاسه کولو او د حکومت د جوړولو هڅه کوی، خو د ګټو ډلې تر ډېره غواړی چې د خپلو غړو یا اړوندې برخې غوښتنې د سیاسی پرېکړو او دولتی پالیسیو په جوړولو کې منعکسې شی. سره له دې توپیر، د دواړو فعالیتونه پر سیاسی بهیر اغېز لری.

البته، د ګټو ډلو د اغېز کچه تل یو شان نه وی. ځینې ډلې د مالی امکاناتو، پراخو اړیکو او سیاسی نفوذ له امله پر دولتی پرېکړو ډېر اغېز کولای شی، په داسې حال کې چې د کمزورو او بې‌وسه ټولنیزو ډلو غوښتنې ښایی لږې واورېدل شی. له همدې امله، د یوه عادلانه او متوازن سیاسی نظام له پاره اړینه ده چې د بېلابېلو ټولنیزو، اقتصادی او مسلکی ډلو د نظرونو او غوښتنو د مطرح کولو او اورېدل کېدو مناسب امکانات موجود وی.

د یادونې وړ ده چې د ګټو ډلې عموماً د مدنی ټولنې په پراخ چوکاټ کې شاملېږی، خو د دواړو مفهومونه یو شان نه دی. مدنی ټولنې ښایی د بشری حقونو، چاپېریال ساتنې، عامه پوهاوی او ټولنیزو خدمتونو په څېر پراخو موخو له پاره فعالیت وکړی، په داسې حال کې چې د ګټو ډلې تر ډېره د یوې ځانګړې ټولنیزې، اقتصادی یا مسلکی برخې د ګټو او غوښتنو استازیتوب کوی. البته، د یوې ډلې خپلواکی او له دولت سره د هغې اړیکې هم په دې کې مهمې دی چې آیا د مدنی ټولنې د خپلواک سازمان په توګه پېژندل کېدای شی که نه.

۳.۳.۵.  رسنۍ (مطبوعات)

رسنۍ د سیاسی سیستم له مهمو فعالانو څخه دی، ځکه چې د ټولنې او دولتی بنسټونو ترمنځ د معلوماتو د لېږدولو، د عامه موضوعاتو د مطرح کولو او د سیاسی بحثونو د پراخولو وسیله ده.

په رسنیو کې راډیو، ټلوېزیون، ورځپاڼې، مجلې، خبری ویب‌پاڼې او ټولنیزې شبکې شاملې دی. د رسنیو له لارې خلک د حکومت له پرېکړو، قوانینو، سیاسی بدلونونو او د هېواد له مهمو موضوعاتو څخه خبرېږی.

رسنۍ یوازې معلومات نه خپروی، بلکې د مهمو سیاسی او ټولنیزو موضوعاتو په اړه بحثونه هم رامنځته کوی. د بېلګې په توګه، که په یوه سیمه کې د ښوونځیو د نشتوالی ستونزه موجوده وی، رسنۍ کولای شی د دې ستونزې په اړه راپورونه خپاره کړی، د سیمې د اوسېدونکو نظرونه واوری او د مسئولانو نظرونه هم له خلکو سره شریک کړی. په دې توګه، یوه سیمه‌ییزه ستونزه په یوه پراخه عامه موضوع بدلېدای شی او دولتی ادارې هڅول کېدای شی چې د حل له پاره یې اقدام وکړی.

رسنۍ د حکومت د فعالیتونو په څارنه کې هم مهم رول لری. خبریالان او څېړنیزې رسنۍ کولای شی د فساد، د عامه بودیجې د ناسم مصرف، د دولتی ادارو د کمزورۍ او د خلکو د حقونو د سرغړونو په اړه څېړنې وکړی او معلومات خپاره کړی.

خو د رسنیو د دې رول د ترسره کولو له پاره د بیان ازادی، معلوماتو ته لاسرسی، مسلکی ژورنالېزم او د رسنیو خپلواکی مهم شرایط دی. همدارنګه، رسنۍ مسئولیت لری چې معلومات په دقت وڅېړی، کره خبرونه خپاره کړی او د ناسم او بې‌اساسه معلوماتو له خپرولو ډډه وکړی.

په دې توګه، رسنۍ د خلکو د خبرتیا، د عامه افکارو د جوړولو، د سیاسی بحثونو د پراختیا او د واک د څارنې یوه مهمه وسیله ده.

د سیاسی فعالانو او ډلو اهمیت

سیاسی فعالان او ډلې د سیاسی سیستم هغه برخه ده چې د خلکو غوښتنې، ګټې او نظریات د سیاسی بهیر له نورو برخو سره نښلوی. دولتی مسئولان د واک له لارې پرېکړې کوی، سیاسی ګوندونه بېلابېل پروګرامونه او سیاسی لیدلوری وړاندې کوی، مدنی ټولنې او ټولنیز خوځښتونه د خلکو ستونزې مطرح کوی، د ګټو ډلې د خپلو غړو غوښتنې څرګندوی او رسنۍ د معلوماتو په خپرولو او د فعالیتونو په څارنه کې ونډه اخلی.

د دغو فعالانو د شتون او فعالیت یوه مهمه پایله دا ده چې سیاسی پرېکړې یوازې د دولتی ادارو په دننه کې محدودې نه پاتې کېږی، بلکې د ټولنې بېلابېل غږونه او غوښتنې هم د پرېکړو په بهیر کې د ګډون فرصت ترلاسه کوی.

البته، د سیاسی فعالانو شتون په یوازې ځان د اغېزمن سیاسی ګډون ضمانت نه کوی. د هغوی د فعالیت ازادی، د نظر څرګندولو حق، د سیاسی سیالیو عادلانه شرایط او د خلکو د ګډون امکانات هم باید موجود وی. هر څومره چې د بېلابېلو سیاسی او ټولنیزو ډلو د فعالیت او ګډون زمینه برابره وی، هماغومره د ټولنې د نظرونو او غوښتنو د منعکس کېدو امکان زیاتېږی.

ددې بحث په راتلونکې لیکنه (څلورمه برخه) کې به د سیاسی سیستم د (سرچینو او اداری وړتیاوو) په اړه معلومات وړاندې شی.

نور محمد غفوری

۰۸.۱۱.۲۰۲۶

 

09 نوامبر
۱ دیدگاه

پاییز

( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : دوشنبه مؤرخ  ۱۸ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی –  ۹ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی –  ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–

پاییز

پاییز قشنگ  است که با  بوی  تو آمد

بارانِ   غزل   در   هوسِ  مویِ  تو آمد

آشفته‌ام از عطرِ تو در کوچه‌ی بن‌بست

فصلی که  به  دنبالِ هیاهوی  تو آمد

دلتنگیِ زردی ست که بر جانِ درختان

هم‌رنگِ همان بغضِ  به زانوی تو آمد

ای حسِ غریبِ  سحری در  دلِ تقدیر

نوری ز  پسِ  پرده‌یِ  گیسوی تو آمد

ایمانِ دلم زنده شد از معجزه‌یِ عشق

جانی که رها گشت به دلجویِ تو آمد

خورشیدِ امیدی که به ویرانه‌یِ من تافت

از  روزنه‌یِ  روشنِ  شب‌ بویِ تو آمد

من «زنده» شدم، باز به «احیایِ» دوباره

وقتی که دلم مستِ سر و رویِ تو آمد

شور است و جنون در تنِ عریانِ درختان

عشقی که به صدحاشیه،چون خوی تو آمد

«دریا» به تمنایِ تو شد شاعرِ  این فصل

آرامشِ جان  در شبِ گیسوی تو آمد

دریا عزیزی

وزن عروضی
مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن