( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : چهارشنبه مؤرخ ۲۰ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–
د سیاسی سیستم سرچینې او اداری وړتیا
(د سیاسی سیستم په تیر پسې- څلورمه برخه)
نور محمد غفوری
۳.۴. سرچینې او اداری وړتیا
(Resources and Institutional Capacity)
سیاسی سیستم د خپلو دندو د ترسره کولو له پاره یوازې قوانین، دولتی ادارې او مسئول کسان نه غواړی؛ بلکې مالی، بشری، تخنیکی او معلوماتی سرچینو (منابعو) ته هم اړتیا لری. سرچینې هغه امکانات او وسایل دی چې د دولت او دولتی ادارو په واک کې وی او د هغو په مرسته خپلې دندې ترسره کوی.
په ساده ژبه، که حکومت وغواړی یوه ستونزه حل کړی یا یوه نوې پالیسی عملی کړی، باید د هغې د پلی کولو لپاره اړین امکانات ولری. یوازې د یوې ښې پرېکړې کول کافی نه دی؛ د پرېکړې د عملی کولو لپاره پیسې، کارکوونکی، مسلکی پوهه، وسایل او منظم اداری جوړښت هم اړین دی.
د سیاسی سیستم مهمې سرچینې په لاندې ډول دی:
۳.۴.۱. مالی امکانات
(Financial Resources)
مالی امکانات هغه پیسې او بودیجه ده چې دولت یې د خپلو چارو د پرمخ وړلو او د عامه خدمتونو د وړاندې کولو لپاره په واک کې لری. د دولت عواید عموماً د مالیاتو، ګمرکی محصولاتو، دولتی شرکتونو، طبیعی سرچینو او نورو قانونی سرچینو له لارې برابرېږی.
حکومت له دغو مالی امکاناتو څخه د ښوونځیو، روغتونونو، سړکونو او نورو عامه تأسیساتو د جوړولو، د دولتی کارکوونکو د معاشونو د ورکړې، د امنیتی چارو د سمبالولو او د بېلابېلو عامه پروګرامونو د پلی کولو له پاره ګټه اخلی.
د بېلګې په توګه، که حکومت غواړی په یوه سیمه کې څو ښوونځی جوړ کړی، باید د ځمکې د اخیستلو، د ودانیو د جوړولو، د ښوونکو د ګومارلو او د درسی وسایلو د برابرولو لپاره مناسبه بودیجه ولری.
د مالی امکاناتو کمښت د دولتی پروګرامونو د پلی کېدو مخه نیولای شی. خو یوازې د بودیجې شتون هم کافی نه دی؛ اړینه ده چې پیسې په سمه توګه، د ټاکل شویو موخو له مخې او په شفاف ډول ولګول شی. که بودیجه په ناسم ډول مصرف شی یا فساد پکې موجود وی، ټاکل شوې موخې نه ترلاسه کېږی.
۳.۴.۲. بشری ځواک
(Human Resources)
بشری ځواک هغه کسان دی چې د دولت او دولتی ادارو په بېلابېلو برخو کې کار کوی او د خپلو وړتیاوو او مسلکی پوهې له مخې د دولتی چارو په ترسره کولو کې ونډه لری. په دې برخه کې دولتی کارکوونکی، ښوونکی، ډاکټران، انجنیران، حقوق‌پوهان، اداری مسئولان، تخنیکی کارکوونکی او نور مسلکی کسان شامل دی.
د بېلګې په توګه، د روغتیا وزارت د روغتونونو د جوړولو لپاره بودیجه لرلای شی، خو که ډاکټران، نرسان او نور روغتیایی کارکوونکی ونه لری، روغتونونه به خلکو ته لازم خدمتونه وړاندې نه کړای شی. په همدې ډول، د ښوونځیو جوړول هغه وخت د زده‌کړې د پراختیا لامل کېږی چې وړ او مسلکی ښوونکی هم ورته وګومارل شی.
بشری ځواک یوازې د کارکوونکو شمېر نه دی، بلکې د هغوی پوهه، تجربه، وړتیا، صداقت او د کار کیفیت هم پکې شامل دی. که دولتی ادارې وړ او مسلکی کسان ولری، خپلې دندې په ښه توګه ترسره کولای شی. خو که د کارکوونکو وړتیا کمه وی، یا ګومارنې د مسلکی وړتیا پر ځای د شخصی او سیاسی اړیکو له مخې ترسره شی، د ادارو فعالیت له ستونزو سره مخ کېږی.
۳.۴.۳. مسلکی پوهه او تجربه
(Professional Knowledge and Experience)
مسلکی پوهه او تجربه هغه علمی او عملی وړتیاوې دی چې دولتی مسئولان او کارکوونکی یې د خپلو دندو د سم ترسره کولو لپاره کاروی.
په یوه اغېزمن سیاسی او اداری سیستم کې پرېکړې باید د کره معلوماتو، علمی څېړنو، مسلکی مشورو او عملی تجربو پر بنسټ وشی. دولتی مسئولان باید یوازې د خپلې دندې په رسمی واک بسنه ونه کړی، بلکې د هغو موضوعاتو په اړه هم کافی پوهه ولری چې د پرېکړې مسئولیت یې ورترغاړې دی.
د بېلګې په توګه، د اقتصاد په اړه د یوې مهمې پالیسۍ د جوړولو لپاره د اقتصادپوهانو، مالی متخصصانو او اړوندو ادارو مشورې اړینې دی. په همدې ډول، د ښوونې او روزنې د اصلاح لپاره د ښوونې او روزنې د متخصصانو، ښوونکو او تعلیمی څېړونکو تجربې او نظرونه باید په پام کې ونیول شی.
که پرېکړې د موضوع له کافی پوهې او څېړنې پرته وشی، ښایی د ستونزې د حل پر ځای نوې ستونزې رامنځته کړی. له همدې امله، د مسلکی پوهې او تجربې شتون د سیاسی پرېکړو او د دولتی ادارو د اغېزمنتیا لپاره مهم دی.
۳.۴.۴. تخنیکی وسایل او امکانات
(Technical Equipment and Resources)
تخنیکی وسایل او امکانات هغه مادی او ټکنالوژیکی وسایل دی چې دولتی ادارې یې د خپلو کارونو د ترسره کولو لپاره کاروی. په دې برخه کې کمپیوټرونه، د اړیکو وسایل، انټرنېټ، د معلوماتو د ساتلو او پروسس کولو سیستمونه، ترانسپورټی وسایل، ماشینونه او نور اړین تخنیکی تجهیزات شامل دی.
د بېلګې په توګه، د نفوسو د شمېرنې، د ټاکنو د تنظیم، د دولتی اسنادو د ثبت، د مالیاتو د راټولولو او د عامه خدمتونو د وړاندې کولو لپاره د مناسبو تخنیکی وسایلو او سیستمونو شتون د کارونو چټکتیا او دقت زیاتوی.
که یوه دولتی اداره له عصری تخنیکی وسایلو بې‌برخې وی، ښایی د خلکو د غوښتنو په ثبتولو، د معلوماتو په ساتلو او د چارو په پرمخ وړلو کې له ځنډ او ستونزو سره مخ شی. خو د تخنیکی وسایلو تر څنګ د هغو د سم کارولو لپاره روزل شوی کارکوونکی هم اړین دی.
۳.۴.۵. معلومات او احصائیوی ارقام
(Information and Statistical Data)
معلومات د سیاسی پرېکړو او د دولتی چارو د سم مدیریت لپاره یوه مهمه سرچینه ده. دولت باید د ټولنې د وضعیت، د خلکو د اړتیاوو، د ستونزو د کچې او د شته امکاناتو په اړه کره معلومات ولری، څو خپلې پرېکړې د واقعیتونو پر بنسټ وکړی.
په دې برخه کې د نفوسو شمېر، د بېکارۍ کچه، د بېوزلۍ وضعیت، د ښوونځیو او روغتونونو شمېر، د زده‌کوونکو او ناروغانو شمېر، د عوایدو او لګښتونو معلومات او نور احصائیوی معلومات شامل دی.
د بېلګې په توګه، که حکومت غواړی په یوه سیمه کې نوی ښوونځی جوړ کړی، باید پوه شی چې په هغه سیمه کې څومره ماشومان د زده‌کړې عمر ته رسېدلی، څو ښوونځی موجود دی، د هغوی ظرفیت څومره دی او څومره نورو ښوونکو او درسی امکاناتو ته اړتیا شته.
که دا معلومات موجود نه وی، یا ناسم او نیمګړی وی، حکومت ښایی خپلې بودیجې په ناسم ځای کې ولګوی. د بېلګې په توګه، کېدای شی په داسې سیمه کې نوی ښوونځی جوړ کړی چې هلته د ښوونځیو اړتیا کمه وی، خو هغه سیمه چې ګڼ ماشومان له زده‌کړو پاتې دی، له پامه وغورځوی.
له همدې امله، د کره معلوماتو راټولول، ساتل، تحلیلول او د اړوندو ادارو او خلکو په واک کې ورکول د سیاسی سیستم د اغېزمن فعالیت لپاره ډېر اهمیت لری.
۳.۴.۶. اداری جوړښتونه او کاری سیستمونه
(Administrative Structures and Work Systems)
اداری جوړښتونه هغه منظمې ادارې، څانګې، دفترونه او کاری اړیکې دی چې د دولت د دندو د وېش او ترسره کولو لپاره جوړېږی. د دغو جوړښتونو له لارې څرګندېږی چې کومه اداره د کوم کار مسئولیت لری، څوک د پرېکړې واک لری، کارونه څنګه پر مخ وړل کېږی او د ادارو ترمنځ همغږی څنګه رامنځته کېږی.
د بېلګې په توګه، د ښوونې او روزنې وزارت په مرکز کې عمومی ادارې او څانګې لری او په ولایتونو او ولسوالیو کې یې سیمه‌ییزې ادارې د ښوونځیو د چارو د تنظیم او څارنې مسئولیت پر غاړه لری. د دې اداری جوړښت له لارې د وزارت عمومی پالیسی له مرکزی کچې څخه سیمه‌ییزو ادارو ته لېږدول کېږی او د سیمو ستونزې او اړتیاوې بېرته مرکزی ادارې ته رسول کېږی.
که د ادارو دندې او صلاحیتونه روښانه نه وی، ښایی د کارونو په ترسره کولو کې ګډوډی رامنځته شی، ځینې کارونه څو ادارې په یو وخت ترسره کړی او ځینې نور بیا بې‌مسئوله پاتې شی. همدارنګه، که د ادارو ترمنځ همغږی نه وی، د پرېکړو پلی کول له ځنډ او ستونزو سره مخ کېږی.
له همدې امله، منظم اداری جوړښت، د مسئولیتونو روښانه وېش او د ادارو ترمنځ همکاری د دولت د اغېزمن فعالیت مهم شرایط دی.
اداری وړتیا (Administrative Capacity) څه معنا لری؟
اداری وړتیا هغه توان او ظرفیت دی چې د دولت او دولتی ادارو له لارې د قوانینو، پرېکړو او پالیسیو د عملی کولو، د عامه خدمتونو د وړاندې کولو او د ټولنې د ستونزو د حل لپاره کارول کېږی.
په ساده ژبه، اداری وړتیا دا معنا لری چې یوه دولتی اداره نه یوازې د کار کولو قانونی واک ولری، بلکې د هغه کار د ترسره کولو لپاره لازم امکانات، وړ کارکوونکی، مسلکی پوهه، تخنیکی وسایل او منظم اداری جوړښت هم ولری.
د بېلګې په توګه، که حکومت پرېکړه وکړی چې په یوه سیمه کې لس نوی ښوونځی جوړ کړی، د دې پرېکړې د عملی کولو لپاره باید کافی بودیجه ولری، د ودانیو د جوړولو وړتیا ولری، ښوونکی او نور کارکوونکی وګومارل شی، درسی وسایل برابر کړی او داسې ادارې ولری چې د ټولو چارو مسئولیت او څارنه پر غاړه واخلی.
که له دغو امکاناتو څخه یو یا څو یې موجود نه وی، د حکومت د پرېکړې عملی کول ستونزمنېږی. کېدای شی ودانۍ جوړې شی، خو ښوونکی ورته ونه موندل شی؛ یا بودیجه ځانګړې شی، خو د پروژې د مدیریت وړ اداره موجوده نه وی. په دې حالت کې د پرېکړې او عملی پایلې ترمنځ واټن رامنځته کېږی.
اداری وړتیا یوازې د امکاناتو په لرلو پورې هم محدوده نه ده، بلکې د هغو د سمې او اغېزمنې کارونې وړتیا هم په غیږ کې نیسی. یوه اداره ښایی کافی بودیجه او کارکوونکی ولری، خو که کارونه یې په سمه توګه مدیریت نه شی، د مسئولیتونو وېش روښانه نه وی او فساد یا بې‌نظمی پکې موجوده وی، مطلوبې پایلې به ترلاسه نه کړی.
له همدې امله، د یوه اغېزمن سیاسی سیستم لپاره دوه شیان ډېر اهمیت لری: لومړی، د خپلو دندو د ترسره کولو لپاره د اړینو سرچینو شتون؛ او دویم، د دغو سرچینو د سمې، شفافې او اغېزمنې کارونې اداری وړتیا.
په ټوله کې، سرچینې د سیاسی سیستم د فعالیت وسایل دی او اداری وړتیا هغه توان دی چې د دغو وسایلو په مرسته پرېکړې عملی او موخې ترلاسه کوی. یوازې د قوانینو تصویب او د پالیسیو اعلان د ټولنې ستونزې نه شی حل کولای؛ د دې پرېکړو د پلی کولو لپاره باید لازم امکانات، وړ کسان او منظم اداری جوړښتونه هم موجود وی.
۳.۵. د معلوماتو او اړیکو بهیر
(Information and Communication Flow)
معلومات او اړیکې د سیاسی سیستم د فعالیت او اغېزمنتیا یوه مهمه برخه جوړوی. د ټولنې د اړتیاوو او غوښتنو پېژندل، د ستونزو ارزونه، د سیاسی پرېکړو نیول، د پالیسیو جوړول او د هغو د پایلو څارنه، کره، بشپړو او پر وخت معلوماتو ته اړتیا لری. له همدې امله، د معلوماتو او اړیکو بهیر د سیاسی سیستم د بېلابېلو برخو ترمنځ د تعامل او همغږۍ زمینه برابروی.
د معلوماتو او اړیکو بهیر د خلکو، دولتی ادارو، سیاسی بنسټونو، رسنیو، مدنی ټولنو، څېړنیزو مرکزونو او نورو ټولنیزو فعالانو ترمنځ ترسره کېږی. په دې بهیر کې معلومات له ټولنې څخه سیاسی او دولتی بنسټونو ته لېږدول کېږی او بېرته د دغو بنسټونو پرېکړې، پالیسۍ او لارښوونې خلکو ته رسول کېږی. په دې توګه، معلومات یوازې یو اړخیز جریان نه دی، بلکې د متقابل تعامل او اړیکو یوه دوامداره پروسه ده.
د بېلګې په توګه، خلک د خپلو ستونزو، اړتیاوو او غوښتنو په اړه دولتی ادارو ته معلومات وړاندې کوی؛ رسنۍ د ټولنې مهمې موضوعګانې او ستونزې تر عامه پوهاوی رسوی؛ څېړنیز بنسټونه د ټولنیزو او سیاسی مسایلو په اړه معلومات او احصائیوی ارقام راټولوی او تحلیلوی؛ او دولتی ادارې د دغو معلوماتو پر بنسټ پرېکړې او پالیسۍ جوړوی. همدارنګه، دولتی ادارې د خپلو پرېکړو او فعالیتونو په اړه معلومات بېرته خلکو ته وړاندې کوی.
د معلوماتو د کیفیت، د اړیکو د روڼتیا او د معلوماتو د لاسرسی کچه د سیاسی پرېکړو پر کیفیت او د سیاسی سیستم پر فعالیت مستقیم اغېز لری. که معلومات محدود، ناسم، نیمګړی یا یو اړخیز وی، د ټولنې د اړتیاوو سمه پېژندنه ستونزمنېږی او د پرېکړو د کیفیت د کمېدو احتمال رامنځته کېږی. همدارنګه، د معلوماتو د لېږد په بهیر کې خنډونه د خلکو او دولتی بنسټونو ترمنځ د اړیکو او متقابل باور پر کچه اغېز کولای شی.
له همدې امله، د معلوماتو ازاد جریان، د بیان ازادی، د رسنیو خپلواکی، اداری شفافیت، د معلوماتو د لاسرسی حق او اغېزمنې ارتباطی لارې د یوه اغېزمن، ځواب ویونکی او حساب ورکوونکی سیاسی سیستم مهم شرایط ګڼل کېږی.
د دې برخې اساسی عناصر :
۱. د معلوماتو راټولول (Information Gathering): د ټولنې د اړتیاوو، غوښتنو او ستونزو په اړه د معلوماتو ترلاسه کول.
۲. د معلوماتو تحلیل (Information Analysis):د راټولو شویو معلوماتو ارزونه او د هغو پر بنسټ د ستونزو او اړتیاوو پېژندل.
۳. د معلوماتو لېږد (Information Transmission): د خلکو، دولتی ادارو، رسنیو او سیاسی بنسټونو ترمنځ د معلوماتو تبادله.
۴. عامه پوهاوی (Public Awareness): خلکو ته د سیاسی پرېکړو، پالیسیو او ټولنیزو موضوعاتو په اړه د معلوماتو رسول.
۵. د معلوماتو شفافیت او لاسرسی (Information Transparency and Accessibility): د معلوماتو د ترلاسه کولو، خپرولو او کارولو لپاره د مناسبو شرایطو برابرول.
۶. بېرته‌غبرګون (Feedback): د خلکو د نظرونو، نیوکو او وړاندیزونو ترلاسه کول او د هغو په رڼا کې د پالیسیو او پرېکړو ارزونه.
لنډه پایله: د معلوماتو او اړیکو بهیر د سیاسی سیستم د بېلابېلو برخو ترمنځ د اړیکو، همغږۍ او متقابل تعامل وسیله ده. د دغه بهیر اغېزمنتیا د ټولنې د اړتیاوو په سمې پېژندنې، د پرېکړو په کیفیت، د حکومتولۍ په شفافیت او د سیاسی سیستم په ځواب ویلو کې مهم رول لری.
۱۰/۱۱/۲۰۲۶م
نوټ: دا لیکنه ورپسې پنځمه برخه هم لری
