ترکیب بند  یکی از زیباترین  اشکال شعـر فارسی است که بصورت بندهای جداگانه اما همهء بند ها در  در قالب یک وزن سروده میشوند . هر بند شامل شش مصراع است . گاهی هم به ترکیب بندی بر میخوریم که شامل هشت مصرع هستند ، اما بیشتر شاعران از همان  قاعده ء شش مصراعی پیروی کرده اند .

 در قالب شعری ترکیب بند ، چهار مصراع اول دارای یک قافیه و ردیف بوده ولی بیت آخری دارای قافیه وردیف جداگانه می باشند ولی تمامی مصراع ها در همه بند ها دارای وزنی واحد هستند .

هنر ممیزه ایکه در ترکیب بند قابل دید و درک است ، رعایت محورعمودی شعـر است. بهتربگوییم  تمام بند ها بایستی بیانگر یک داستان یا بیانگر حوادث و واقعاتی شبیه به هم  یا گفته هایی مرتبط به هم باشند .

در دیوان شعرای  دورهء بازگشت ادبی ، بخصوص در دیوان وحشی بافقی به ترکیب بند هایی بر میخوریم که در نوع خود ممتاز هستند . وحشی با توانایی که در سرودن شعر وظرافتی که در تخیل وتجسم ، درتصویرآفرینی و بیان تصویری داشت ، در سرودن ترکیب بند های ده بیتی نیز ذوق آزمایی کرده است اما با تفاوتی محسوس ولی قابل قبول. درین ترکیب بند های وحشی می بینیم که هر بند ، اگر بیت پایانی را که با قافیه و ردیف دیگر سروده شده ، برداریم ، شعری باقی میماند که تمام  قواعد غزل درآن مراعات شده است . برای نمونه  قسمت هایی از چند ترکیب بند وحشی بافقی را  برایتان  انتخاب کرده ام .

ترکیب بند شش مصراعی :

     دوستان شرح پریشانی من گوش کنید      

                               داستان غــم پنهــانی من گوش کنــید

    قصهء بی سروسامانی من گوش کنید    

                              گفتگوی من و حیرانی من گوش کنید

   شرح این آتش جان سوز نگفتن تا کی

                             سوختم ، سوختم این راز نگفتن تاکی

   روزگاری من و دل ساکن کویی بودیــم     

                            ساکن کوی بت عــربده جــویی بودیـم

   عقل و دین باخته دیوانهء رویی بودیم     

                           بستهء سلسلـهء سلـسله مویی بودیـــم

         کس در آن سلسله غیر از من و دل بند نبود

          یک گرفتـار، ازین جمـله که هســتند  نبــود

ترکیب بند هشت مصراعی :

   ای گل تازه  که بویی ز وفا نیست ترا    

                            خبر از سر زنش خار جفا  نیست ترا

   رحم بر بلبل بی برگ و نوا نیست ترا     

                         التـفاتی به اسیـران بـلا  نیــــست تــرا

   ما اسـیر غم و اصلا  غم ما نیست ترا     

                           با اسیر غم خود ، رحم چرا نیست ترا

   فارغ از عاشق غمناک نمی باید بــود

                            جان من اینهمه بی باک نمی باید بود

   دگری جــز تو  مـرا اینــهمه آزار نکرد       

                        جز تو کس در نظر خلق ئرا خوار نکرد

   آنچه کردی توبه من هیچ ستمکار نکرد      

                       هیــچ سنگین دل بیدادگر این کار نــکرد

   این ستــم را دگــری با من بیمار نــکرد     

                      هیِچـکس اینـــهمه آزار من زار نـکــــرد

          گر ز آزردن من هست غـرض مردن من

          مردم ، آزار مکــش از پی  آزردن مـــن

ترکیب بند  نه بیتی :

  سالی نو و اول بهــــــارست    

                                  پـای گل و لاله  پرنــــگارست

  والای شقایق است در رنگ      

                                  پیـراهن غــنـچه نیــم کارست

  آن شعـله که لا لـه نــام دارد       

                                در سنگ هنوز چون شرارست

  پستان شگوفـه است پر شیر     

                                 نوباوهء باغ ، شــیرخوارسـت

  برگ از سرشاخه، تازه جسته      

                                 گــویا که مگــر زبان مار ست

  این فـــــرش زمـردی ببنییــــد     

                               کش از نخ سبـزه پود و تارست

  ای پرده نشـین ،  گـل بهــاری    

                                مــرغ چمنـت در انتـــظـارست

  این گونه  ترانـه  می ســــراید     

                                مرغـی که مقـیم شـاخسارست

               کای تـازه بهار ِ عـالــم افـروز

              هــر روز تو عـید باد و نوروز

  بخت تو بهـار  بی خـزان  باد    

                             عالم ز تو رشک بوســــتان باد

  گردون همه چشم باد از انجم       

                             وز چشــم بدت  نگـاهـبــان  باد

  رای ات که براق اوج پوی است  

                             با توسن چـرخ هـم عـنـــان باد

  بـزمـت که مقـر آرزوهــــاســت   

                            با وســعت خــــلد توامــان بـــاد

  آثـار کــف ِ گهــــــــر نشــــــانت    

                             زینت گـر ِ راه کهـکشـــان بـاد

  در عـرصـهء  کبریای تو، وهم      

                             هـرجا که قـدم نهــد ، نهـان باد

  در گو شـهء ذکر گوشـه گیـران      

                             این ذکـر همـیشــه بر زبان باد

                ای سـایهء تو، پنـاه ِ عـالم

                 یارب که مباد سایه ات کم

شکل دیگر شعـر ما که شباهت زیادی با ترکیب بند دارد ،  شکل  ترجیع بند است .

فـرق میان ترکیب بند و ترجیـع بند  در بیتی که حـکم مقطع ِ یک بند را دارد ، مشـخص میگردد .  در ترکیب بند مقطـع هـر بند با مقطـع بند های دیگرفـرق داشته ،  دارای قافیه

 ردیف دیگری میباشد. اما در ترجیع بند همان  مقطع اولی در پایان هر بند تکرار میشود.

تعـداد ابیات ترجیع بند از هشت بیت به بالاست . هر بند ِ یک ترجیع بند میتواند برای خود غزلی باشد کامل وقابل قبول، در صورتی  که مقطع تکراری ترجیع بند را ، حذف نماییم.

نمونه ای از  ترجیع بند :

  میخـــانه، که پرورده ام از لای  خــم او     

                        بادا ســـر ِمن خــاک ِته ِپای خـــم او

  حیـف است به زیر ِسرمن، بر سرمن نه     

                         آن خشت که بودست به بالای خم او

  در خـدمتـم آنجا که برای گـل  تســـبیح    

                        خاکی به کف آرم مگر از جای خم او

  توفان چه کند ، کشـتی نوحش چه نماید     

                        آبی که زنـد مـوج ز دریـــای  خـم او

  در زردی خورشـید قـیامت به خود آرند     

                      ما را که صبوحی ست زصهبای خم او

        ما گـوشــه نشـینان خــرابات الســـــتیم

        تا، بوی میی هست درین میکده هستیم 

  وحشی مگـر آن زمزمه از چنگ برآید     

                    کز عـهــدهء شکر می ســــاقی بدر آیـد

 آن سـاقی باقی که پی جــرعه کش ِاو       

                  خورشید، قدح ساز وفلک، شیشه گر آید

  خواهد ز سبوی می او تاج سر خویش    

                    آن کس که صدش بندهء زرین کمر آید

  در کوچهء میخانهء او گـر فگنی رخت  

                    بس خضر ِسبوکش که ترا در نظر آید

  گر در بزنی ، صد قدحـت پیش دواننــد    

                   آن وقـت که آواز خــروس  سـحـر آید

         ما گوشـه نشینان خــرابـات الســــــتیم

         تا، بوی میی هست درین میکده هستیم

چند بیت از ابیات بندهای بالا را بمنظور اختصار ننوشتم . هدف من تنها آوردن نمونه ای از قالب ترجیع بند بود . در کنار این قالب های زیبای شعـر ما ، که با تاسف شاعران امروز از آن استفاده نمیکنند ، چند قالب کاملا فراموش شدهء دیگر در شعر کلاسیک ما وجود دارد که نمایانگر غـنای ادبی زبان ماست . یکی ازین قالب ها  مستزاد نام دارد و دیگری  مسمط. 

مستزاد :

مستزاد  معنی زیاد شده  یا  افزون شده را می رساند . در ادبیات کهن  بعضی از شاعران ورزیده  به رسم ذوق آزمایی یا شاید هم تفنن و مشاعـره به سرودن مستزاد پرداخته اند .

مستزاد غالبا با رباعی پیوست بوده است . در تعـریف مستزاد باید گفت :

شعری است که در آخر هر بیت یا هر مصراع آن جمله ای بیاورند که وزن آن جملات با هم متحد و همچنان با وزن مصراع های اصلی متناسب باشد . برای نمونه :

   یک چند ، پی زینت و زیور گشتیم        در عهد شـباب

   یک چند ، پی کاغـذ و دفتر گشتیم        خواندیم  کتـاب

  چون واقف ازین جهـان ابتـر گشتیم        نقشیست برآب

  دست از همه شستیم و قلندر گشتیم        مـــا را دریاب

مسمط :

مسمط  معـنای به رشته کشیده شده را میرساند . به ویژه مروارید به رشته کشیده شده را . و این اسم بسیار مسمایی است به این شکل از شعر فارسی که نمونه ای از آنرا برای تان پیشکش میکنم. برای مسمط  دو تعریف جداگانه وجود دارد . یکی از آنها که تسمیط نیز خوانده شده است چنین است: تسمیط به  شکلی از شعر اطلاق میشود که در آن یک بیت به چهار پارچه قسمت شود؛ در قسمت های اول ، دوم و سوم از یک قافیه استفاده میکنند و قسمت چهارمی بر میگردد به قافیهء اصلی شعر.

برای نمونه به این بیت معروف سعدی توجه کنید :

          در رفتن جان از بدن ، گویند هر نوعی سخن

          من خود بچشم خویشتن ، دیدم که جانم میرود

تعریف دوم و قابل قبول از مسمط در حدایق السحر در صفحهء شصت وسوم درج است .

مسمط ، شعریست شامل چند بند و هر بند شامل چند مصراع بریک وزن و یک قافیه . در حالیکه در پایان مصراع آخر قافیهء اصلی را که بنای شعر بر آنست ، بیاورند . یک نمونه از منوچهری :

                 خیزید و خـز آرید که هنگام خزانست

                 باد خنک از جانب خـوارزم  وزانست

                آن برگ رزان بین که بر شاخ رزانست

                گویی که یکی پیرهـن رنگ رزانـست

                دهقان به تعجـب سر انگشت گزانست

                کاندر چمن و باغ نه گل ماند  نه گلزار

                                                                * * *

                                         دسمبر  ۲۰۰۸  مونشن