نوشته :  برهان الدین «  سعیدی »

«  هـفت شهــرعشـق  »

وادی دراصطلاح ادبیات به « صحرا و بیابان » معنی شده و در عرفان  عبارت از «  سیروسلوک » سالک ؛ بخاطر وصول معرفت الهی است .

علامه محمد سعید « سعید افغانی »  در مورد  چنین نوشته است : 

شیخ   ابو حامـد  فريدالدين  محمد « عطار »  که بنام  « پير معرفت »  نیز شهرت  داشت ، در کتاب «  منطــق الطـیر » خویش ، به هفت وادی  «  طلب ، عشق ، معرفت ، استغناء ،  توحيد ،  حيرت  و فــنا  »  اشاره  نمود  و  متعقد  است  که  سالک  باید   برای  وصول  آن  به  نفس  مطمئنه  برسد  ،  چنانچه سروده  است : 

گـفت  ما را هفت  وادی  در ره است 

چون  گذشتی هفت وادی  درگه است 

وا نــیامد  در جهان  زیــن  راه  کس  

نیست از فـــرسنگ  آن  آگــــاه  کس

چــون  نیامـد  باز کس زین راه  چون

چــون  دهنـد ت  آگـهی ای  نا صـبور

چـون  شدند  آنجــا یگه گـــم  سربسر

کـی خبر  بــازت   دهـــد از  بی خـــبر

هست  وادی  طـلب   آغـــاز  کــــــــار

وادی عشق است از آن پس ، بی کنار

پس سیــــم  و ادیست   آن  مـــعرفت

پس چـهارم  وادی استغـــنی  صــفت 

هست پنجــم  وادی  تــــوحید  پـــــاک

پس ششم  وادی  حیـرت صعب  نـاک

هفتمــین ،  وادی  فـــقرست  و فـــــنا

بعــد از ایــن  روی روش  نبـــود  ترا

در کشش افتی ، روش گــــم  گرددت 

گــر بود  یک قــطره   قـــلزم  گرددت

ــ مولانا جلال الدین محمد بلخی درمورد سیر و سلوک سالک میگوید : «  در هر وادی اين شهر کشف الشهودی عاشقانه نهفته است و سالک با شوق و جذبه فراوان با سری بدون دستار و پايی  برهنه به دنبال آن است با چشم دل به جايی می رسد که چشم سر قــادر به  ديدن آن نيست و عقل خيره سر قادر به درک آن ، اينجا شهر عشق است و عقل جرئت وارد شدن به آن حريم  مقدس را  ندارد ...  » که چنین  سروده است  :

۱ــ  طــلب  :  طلب در لغت به  معنی  « خواستن  ، جستن  و  طلبیدن »  است  و در اصطلاح عبارت ازمعرفت  خداوند  تعالی  به  دلیل  و وجدان میباشد .

طلب در اصطلاح  صوفیان عبورسالک از لذات  نفسانی است  تا  پـرده  پــندار از روی  حقیقت براندازد و از کثرت به  وحدت رود  .  

در اين مرحله سالك  باید  با متانت و دلـیری گام  بگذارد و اراده  قوی و آهنین  داشته باشد ، بخاطر اینکه  اين  وادی وادی  پر خطری است فلهذا  !  سالك  پیوسته  بکوشد تا هــدف و مقصود  خود را  که  توصل  به  حـق و حقیقت  «  به درگاه  الهی  »  است ، با قبول  همه مشکلات  و بدون  ترس  و وحشت  ؛  حاصل  نماید . چنانچه عطار میگوید :

ملــک  اینجــا  بایـــدت در باخـــتـن

وز هــــمه بــــیرونت  بــاید آمـــدن

دل بـباید پاک کردن از هرچه هست

چــون دل تــو پاک گردد از صفات

۲ــ  عشــق  :  عشق  «  دوستی  و محبت  »  را گــویند  ، و عشق و محبت ؛   يكی  از عــالی  ترين  و مهمترين  احـوال  عـارف  و از مهمترين  مبانی  و اصول  تصوف  بشمار  میرود  ، بخاطــر اینکه  عشق حقیقی ؛ آتشی  سوزان، بحری بی پایان ،  الفت رحمانی  و الهام  شوقی  است  !

چنانچه عطار میگوید :  عشق مهم ترین رکن  طریقت است و این مقام  را تنها انسان  کامل  که مراتب  ترقی  و تکامل را  پیموده  است ، درک  مینماید .

وان که آتش نیست عیشش خوش مباد

گـــرم رو و سوزنـــده و سرکش  بــود

درکشد خوش خوش بر آتش صد جهان

 شیخ عطار در مورد وادی معرفت  چنین  سروده است  :

چــون  بتـــابد  آفــتاب  معـرفت 

از سپهر ایـــن ره عـــالی صفت  

هر یکی بینا شود بر قدر خویش

سر دراتش هـــمه روشن  شــود

مغــز بیند از درون  نه پوست او

خود نبیند ذره ای جز دوست او

۴ــ  استــغنا: استغنا عبارت از  « توانگری ، بی نیازی و قــطع علاقه  » را  گویند . در مـرحله  وادی  « استغنا »  سالك  چنان  به  « حـق تعالی  » متكی می گـردد  كه از هــمه چــيز و هــمه  كس  جــز آن  خـــداوند مهربان ، بی نياز می  گردد  و خود را در كوه امن  و رجا مستغنی  می يابد  و از هــمه مــال ، مقام  و  جــلوه های وسوسه  انگيز زندگی   به يكباره گی  دل و امیدش را قطع  میکند . ــ  شیخ عــطار  مورد  وادی معرفت  می گــوید  :

هفــــت اخـگر یـک  شرر اینـــجا  بــــود

هفت دوزخ همچون  یخ افسرده ای است

ــ حافــظ  «  شیرازی »  سروده است :

چه پاسبان و چه سلطان ، چه هوشیار و چه مست

۵ــ  توحـــيد: تــوحید  عبارت  است  از وحـدانیت  خـداوند ( ج )  که  شریک  و مثل  نــــدارد  و صمد ، قـــدیم  ، ازلـــی ، ابـــدی ، ظــاهر و با طن است  . توحید  در لغت حکم است  بر اینکه  چیزی یکی است  و علم داشتن به یکی  بودن  آن است و در اصطلاح  اهل  تصوف تجـرید ذات  مقدس است ازآن چه در «  تصور، فهم ، خیال ، وهم  و یا  ذهن » اید .

زمانیکه عارف  به  مرحله  توحيد  ميرسد  «  چشم دل  باز می كند  كه جان  بيند  »  در اين  حال مشاهده می  كند كه  در جهان  «  يكی  هست وهيچ نيست جز او »  و برهرچه  بنگرد  فقط آن الله تعالی  را می بيند . عطار درمورد  توحید  چنین سروده است :

جمله سر از یک گــــریبان  برکنند 

گــر بسی بینی عـــدد ، گر اندکـــی 

آن یکی  باشد  درین ره  در یکــی

آن  یک اندر یک ، یکی باشد  تمام

۶ــ حــيرت :  حیرت در لغت بمعنی « سرگـردانی ، حیران و متحیر  »  میباشد و  در اصطلاح  تصوف  امریست که وارد می شود برقـلب عــارف  در موقع  تامل  و حضور و تفکر .

در مـــرحله  وادی «  حیرت » ،  در دل  سالک   « تامــل ، تفـــكر ، حضور، حـيرت  و سرگردانی »  وارد میشود و او را متحير می سازد  و در طــوفان  فكرت  و معرفت  سرگـردان  و غــرق می شود  .

عطار  در مورد  وادی  حیرت  چنین  سروده است :

مرد حیران چون رسد این جایگاه

  در تحیر مـــاند و گـــم کــــرده راه

نیستی گــویی که هستی یا نه ای؟

بــرکناری یا نهــــانی  یا عـــــیان؟

فــانیی  یا بــاقیی یا هــــر دویـــی؟ 

یا نه ای هردو ، تویی  یا نه تویی؟

وان   نـــدانـــم  هم  ندانــم  نیز من

عـــاشقم امــا  نـــــدانـــم  بر کیــــم 

نـــه مسلمانم  نه  کــــافر پس  چیم

لیکــن از عشقــــم  نـــدارم آگــهی 

هـــم دلــی پر عشق دارم هــم تهــی

۷ــ فـــنا : فنا در  اصطلاح  ادبیات  عبارت  از (   فنا شدن ، نیست شدن ،  نیستی  و  زوال  ) را  گویند  و در اصطلاح  صـوفیه عبارت  از مـر حله  اخــیر در ( سیرالی الله ) است ، یعنی سیر برای رسیدن  بحق  میباشد .

فـــنا  در اصطلاح  تصوف  سقوط  ا وصاف مــذمومه  است از سالک ، که  بوسیله  کثرت ریاضت حاصل میگردد

و ضمنآ  فنا  عــدم  احساس  سالک  بعالم  ملک و ملکوت  و استغراق  اوست  در عظمت رب العزت و مشاهده حــق تعالی  ؛  البته  اين  مرحله ،  مرحله نيستی  و محو شدن سالك است  از خود  و بــقای  اوست در حــق تعالی  .

در اين حال خود  خواهی  وی به همراه  همه  صفات  مذموم  و ناپسند نابود می شود و وجودش زنده می گردد  به صفات  پسنديده و محموده   ذات یگــانه و بی نــیاز .

متصوفین به این  باور هستند  که  «  فنا »   پايان  راه  سيرو سلوک « هفت وادی »  و شروع  بقاء  بالله  و يا  شروع سير فی الله  است  .

در اين  حال   سالک چنان  غــرق در گاه ذات  حـق  و حقیقت  شده  که بــدون خودش ، دیگــران  آن مـرحله  را  دیـده  نمی تواند  و به  ایمان کــامل می رسد .

چنانچه شیخ عطار سروده است :

کی بــود اینجا  سخن  گفتن  روا

عــین  وادی  فــراموشی  بــــود 

گنگی و کــری و بیهوشی  بـــود

ــ کلابازی در کتاب « التعرف »  چنین  نوشته است : 

فنآ آن است که بنده از خواهشات و لذائذ و بهره فانی  میشود  و برای او در چــیزی از آن  تقاض ا و خواهشی نمیباشد  و حاسه  تمــیز را از دست می دهد ، بقای که به تعقیب آن می آید آن  است که بنده  از آنچه   برای او  است  فانی  میشود  و به  آنچه که  برای  خداوند  سبحانه  است  باقی  بماند  ،  و گفته  است  :  «  بعضی  میگویند   فنا  و بقأ  آن  است  که تمام  حرکات  بنده  موافق  حق  باشد  نه  مخالف  آن ، فانی از مخالفات بموافقات  باشد  و فانی  از او صاف خود و باقی با وصاف حق شود»  البته  فنا  و بقأ  در نزد  کلا بازی ،  فــنأ از تعظیم  ما سوأی الله  و بـقا در تعظیم  الله  است .  

ــ ابوالقاسم «  قشیری »  در رابطه به فناء و بقاء  چنین  گفته است : ( فنا  سقوط  او صاف  مذمومه  و بقأ  قیام اوصاف  محموده   است ، یعنی کسیکه  در دنیای  خود  به قلب خود  زهد  نماید  «  یعنی  ترک  دنیا  را از  روی  قلب  نماید »  برای  او گفته  میشود  که  از رغبت و میل خود فنا شده است ووقتی  دردنیا ازرغبت خود  فناء شود  در انابت  و رجوع  خود  بصدق  باقی  می ماند  «  پس مثل همچو  یک انسانی  که قلب او بدون  ذکر پروردگارش  چیزی باقی نماند  کجا است » ؟!  )

ــ  خواجه عبدالله انصاری  از چهار قسم فنا صحبت کرده است :

۱ــ فنا الخلق : آن است  که سالک ازهیچکس نترسد و به  جز از  ذات خداوند   تبارک  وتعالی ، به احدی دیگری  رجا  و امید نبرد .

۲ــ فنا الرغبه : سالک در این  مرحله به  جز از  قرب خداوند سبحانه تعالی به هیچ  چیز دیگر میل و رغبت نمیکند .

۳ــ فنا الاراده  :  هیچ  آرزوی برای سالک  باقی نمی ماند ، بلکه مانند مرده  میباشد و هیچ چیزی را تقاضا نمی کند .

۴ــ فنا الافعال : برای سالک توانائی  انجام هیچ  فعلی باقی نمی ماند ، بلکه او انجام هر فعلی  را از پروردگار خود اراده  میکند .

بقـــا  : بقا در اصطلاح  ادبیات  عبارت  از (  زیست ، زندگانی ،  پایــداری ، همیشگی و پایندگی ) است و در اصطلاح  صوفیه عبارت از مرحله اول در ( سیر فی الله ) میباشد ، که آن رسیدن بمراد و لمس و لذت  کمالات قرب است . 

علامه محمد سعید « سعید افغانی »  در مورد  چنین نوشته است :  «  خواجه عبدالله انصاری  بقا را  به سه  درجه  «  بقای معلوم ، بقای مشهود  و بقای حق  »  تقسیم  و توضح  نموده است .

شیخ عطار چنین سروده است :

چونكه گردی فانی مطلق  ز خويش

هست مطلق  گــردی انـــدر لامكان