در محفلی که خورشید اندر شمار ذره است

           خود را  بزرگ دیدن شرط ادب  نباشد

                                                                       « حافظ»

            اعتراف بجهل

شخصی از شعبی دانشمند معروف عصر امویان (۱۹- ۱۰۵) مسئله ی پرسید . شعبی گفت :

نمیدانم.

آن شخص پرسید:

آیا خجالت نمی کشی که بجهل اعتراف مینمائی؟

    ساقی  بجام عدل بده  باده  تا گدا

               غیرت نیاورد که جهان پر بلا کند

                                           « حافظ »

           عریضهء شاعرانه

    سلطان مسعود بن محمد بن ملکشاه سلجوقی ( ۵۲۷ - ۵۴۷) وقتی میخواست بمازندران عزیمت نماید در ولایت ری لشکریان او ، مزارع رعیت را پایمال کردند و چهار پایان خود را بستند و در نتیجه کار بمردم تنگ شد و از بیم لشکریان سلطان هیچکس در خود جرأت شکایت نمیدید.

ابوالمفاخر رازی که یکی از اساتید شعرای آن عصر بشمار می رود این ابیات را بسلطان فرستاد:

ای خسروی  که سائس حکم تو بر فلک

برتر ز طاق و طارم کیوان نشسته است

    گفتم از فیض وصل خواهم زد

                      آتش  شوق   را  مگر آبی 

    گفت خوابیست خوش ولی بیند

                      فیل خوابی وفیلبان خوابی

                                      « دهخدا»

                  فتح ری

مجدالدوله دیلمی که پاسخ سیده مادر ویرا در برابر سلطان محمود غزنوی در ضمن حکایت شماره (۵۴) نقل کردیم در سال ( ۴۱۹هجری) پس از درگذشتن سیده و بدست گرفتن زمام حکومت چون شخصآ ضعیف النفس بود نتوانست طوریکه لازم است مملکت خود را اداره کند و در نتیجه با شورش و طغیان لشکریان خود روبرو شد ونظر باینکه حیات خود را در خطر میدید از دربار غزنه استمداد کرد.

سلطان محمود غزنوی که منتظر چنین فرصتی بود و بطوریکه در حکایت شماره (۵۴) دیده شد از مدتها آرزوی تصرف ری را داشت  درخواست مجدالدوله را بخوشی پذیرفت و هشت هزار نفر سوار به سرکرده گی « حاجب علی» برای دستگیر کردن مجدالدوله به ری فرستاد و خودش نیز با وجود ضعف و بیماری برای جلوگیری از معاونت سلاجقه به مجدالدوله راه جرجان را در پیش گرفت .

    ما که دادیم دل و دیده بطوفان بلا

              گوبیا سیل غم و خانه ز بنیاد ببر

                                       «حافظ»

            پس از مرگ عاشق

عبدالملک (خلیفهء اموی ۶۶ - ۸۶) یک روز از اطرافیان خود پرسید:

در بارهء این شعر چه میگوئید؟

اهیم بدعد ما حییت فان امت    فواخر باسمن یهیم بها بعدی

یعنی : تا زنده هستیم به دعد عشق میورزم و چون بمیرم وای بر کسی که دعد را دوست بدارد!

حاضران گفتند:

مضمونی بسیار خوب است !

خلیفه گفت :

مردهء که بعد از مرگ خود حسود باشد مردهء فضولی است و این مضمون چندان خوب نیست !

  گر سخن راست بود همچو در

                  تلخ  بود  تلخ   که  الحق  مر

                                                       «نظامی»

           دفاع از شاهنامه 

 میگویند یکی از جملهء اسباب و علل خشم سلطان محمود غزنوی بر فردوسی جوابی است که فردوسی به آن شهریار داده و ادعای وی را تردید کرده است بدینقرار:

 پس از آنکه فردوسی ، شاهنامه را تمام کرد و بدربار سلطان برد وقسمتی از آنرا قرائت کرد، سلطان چنین گفت :

  هر که عیبم کند از عشق و ملامت گوید

        تا ندیده است ترا بر منش انکاری هست

                                        « سعدی»

                علم هیأت

در شرح حال و تاریخ زندگانی ابوالحسن انباری ریاضی دان معروف قرن پنجم که استاد عمر خیام در هندسه و هیئت بوده نوشته اند که یک روز برای شاگردان خود از علم هیئت درس میگفت . یکی از فقهاء فشری که تدریس هیئت را نمی پسندید از وی پرسید:

این چیست که تدریس میکنی؟

ابوالحسن گفت :

تفسیر آیتی است از قرآنکریم!

  جائی که گذرگاهء  دل  مجنون  است

           آنجا  دوهزار  نیزه   بالا خون  است

  لیلی   صفتان  ز  حال   ما  بیخبرند

            مجنون داند که حال مجنون چونست

                                       « رودکی»

            کنایهء ادیبانه

ابو العلاء معری ( احمد بن عبدالله تنوخی معری شاعر و لغوی و فیلسوف معروف عرب متولد در ۳۶۲ و متوفی بسال ۴۴۹ ) متنبی شاعر را بر بشار و ابونواس و ابو تمام ترجیح میداد و از آنها در شعر و شاعری استاد تر میدانست و شریف مرتضی ( ۳۵۵ - ۴۳۶ ) نسبت به متنبی اعتراضاتی داشت و او را در خور مقایسه با ابوتمام و دیگران نمیدانست.

یکروز هنگامی که شریف مرتضی عیوب اشعار متنبی را یکایک توضیح میکرد و شاگردان را از نقص بیان متنبی آگاه می ساخت ، ابوالعلآ خطاب به شریف گفت :